ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
151
XITOY HARBIY TEXNIK ATAMALARNING RUS OLIMLARI TOMONIDAN
O'RGANILISHI
Salimova Soxiba
Terdu doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13772168
Annotatsiya:
Ushbu maqola rossiyalik olimlarning xitoylik harbiy texnika
terminologiyasi bilan ilmiy aloqalarini o'rganadi. U zamonaviy Xitoy harbiy nutqidagi asosiy
atamalarning etimologik ildizlarini, semantik siljishlarini va kontekstual ishlatilishini
o'rganadi. Tilshunoslik tahlili va harbiy tadqiqotlar kesishishini o'rganib, ushbu maqola
diplomatik munosabatlarni yaxshilash va aniq xalqaro aloqani ta'minlash uchun texnik lug'atni
tushunish muhimligini ta'kidlaydi.
Kalit so‘zlar:
Xitoy harbiy terminologiyasi, Rus tilining lingvistik tahlili, Harbiy
leksikografiya, Xitoy-Rossiya munosabatlari, Mudofaa diplomatiyasi.
Harbiy terminologiyani o'rganish xalqaro munosabatlarda, razvedka ma'lumotlarini tahlil
qilishda va strategik rejalashtirishda muhim rol o'ynab, shunchaki lingvistik qiziqish
doirasidan tashqariga chiqadi. Xitoy harbiy-texnik atamalari o'zining nozik ma'nolari va
kontekstual ahamiyati bilan Xitoyning harbiy va strategik pozitsiyalarini tushunish uchun
muhim bo'lgan maxsus leksikani tashkil qiladi. Ushbu leksika nafaqat harbiy salohiyatning aksi,
balki Xitoyning strategik tafakkuriga xos bo'lgan madaniy va tarixiy o'lchovlarning ifodasidir.
Rossiyalik olimlar geosiyosiy manfaatlar hamda diplomatik va xavfsizlik bilan bog‘liq
maydonlarda aniq muloqot qilish zaruratidan kelib chiqqan holda tarixan Xitoy harbiy
terminologiyasini o‘rganish bilan shug‘ullangan. Rossiyaning Xitoyga yaqinligi uzoq yillik ikki
tomonlama munosabatlar bilan birgalikda ushbu tadqiqotning muhimligini ta'kidlaydi. Xitoy
harbiy atamalariga rus tilidagi akademik so'rovlar faqat tarjima emas; ular dunyoning yetakchi
harbiy kuchlaridan birining doktrinal o'zgarishlari, texnologik taraqqiyoti va strategik
niyatlarini tushunishni o'z ichiga olgan murakkab izohli mashqlardir.
Ushbu tadqiqot ishida rus olimlari Xitoy harbiy-texnik atamalarini qanday talqin
qilishlarini, qo'llanilgan metodologiyalarga, ushbu atamalarning tarixiy evolyutsiyasiga va
ularning zamonaviy harbiy va diplomatik kontekstdagi ta'siriga e'tibor qaratishga intiladi.
Ushbu olimlarning ishlarini tahlil qilib, maqola xalqaro harbiy harakatlardagi til aniqligi va
madaniy tushunishning muhim rolini ta'kidlash va bu omillar Rossiyaning strategik joylashuvi
va mudofaa diplomatiyasiga qanday ta'sir qilishini baholashga qaratilgan.
Rossiyalik olimlar tomonidan Xitoy harbiy-texnik atamalarini o'rganishga oid adabiyotlar
ham xilma-xil va keng bo'lib, bir necha o'n yilliklarni o'z ichiga oladi va tilshunoslik, harbiy
fanlar va xalqaro munosabatlar kabi turli fanlarni o'z ichiga oladi. Ushbu sharh Xitoy harbiy
terminologiyasini rus nuqtai nazaridan tushunish va talqin qilishga sezilarli hissa qo'shgan
asosiy ishlarni sintez qiladi.
Sovet davridagi dastlabki ishlar keyingi ilmiy izlanishlar uchun zamin yaratdi. Ushbu
matnlar ko'pincha harbiy qo'llanmalar va strategik doktrinalarni xitoy tilidan rus tiliga tarjima
qilish va talqin qilishga qaratilgan bo'lib, PLA harbiy strategiyalarini tushunish uchun muhim
asos bo'lib xizmat qiladi.
Xitoy harbiylari tomonidan qo'llaniladigan maxsus harbiy atamalarning kelib chiqishini
o'rganadigan tadqiqot hujjatlari tarixiy voqealar, madaniy ta'sirlar va texnologik taraqqiyot
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
152
ularning hozirgi ma'nolari va qo'llanilishini qanday shakllantirganini o'rganadi. Jumladan,
“xànghìnìnì” (Xalq urushi) kabi atamalar boʻyicha tadqiqotlar bu tushunchaning Xitoy inqilobiy
va harbiy tafakkuri doirasida qanday rivojlanganligini muhokama qiladi.
Xitoy harbiy atamalarini ularning ruscha ekvivalentlari bilan taqqoslaydigan maqolalar
va kitoblar ko'pincha tillardagi farqlar va o'xshashliklar, shuningdek, turli xil harbiy doktrinalar
va amaliyotlar haqida muhim tushunchalarni ochib beradi. Bu asarlar xalqning madaniy va
tarixiy kontekstiga chuqur singib ketgan murakkab harbiy tushunchalarni tarjima qilishning
qiyinchiliklari va nozik tomonlarini yoritib beradi.
Xalqaro munosabatlar va strategik tadqiqotlardan olingan tushunchalarni o'z ichiga olgan
tadqiqotlar diplomatik aloqalar va shartnoma muzokaralarida harbiy terminologiyani
tushunishning kengroq oqibatlarini muhokama qiladi. Bu ishlar harbiy kommunikatsiyalarning
strategik chuqurligini ta'kidlaydi.
Zamonaviy tadqiqotlar ko'pincha Xitoy harbiy atamalarini kiber urush va kosmik urush
kabi zamonaviy urush kontekstlarida moslashtirishga qaratilgan. Ushbu tadqiqotlar yangi
texnologiyalar va global strategik siljishlar harbiy terminologiyaning rivojlanishi va talqiniga
qanday ta'sir qilishini tahlil qiladi.
Dastlabki xulosalar shuni ko'rsatadiki, rus olimlari Xitoy harbiy terminologiyasining
strategik nuanslarini tushunishda sezilarli yutuqlarga erishdilar. Biroq, ayniqsa tarjimalarni
standartlashtirish va nozik kontekstual ma'nolarni yo'qotmaslikni ta'minlash nuqtai nazaridan,
qiyinchiliklar saqlanib qolmoqda.
Tadqiqot xalqaro munosabatlar va xavfsizlikni o'rganishning bir jihati sifatida harbiy-
texnik terminologiya bo'yicha davom etayotgan tadqiqotlar muhimligini ta'kidlaydi. U
tilshunoslar va harbiy olimlar o'rtasida til va madaniy tafovutlar bo'yicha aniqroq va
samaraliroq muloqotni qo'llab-quvvatlaydigan standartlashtirilgan leksikani ishlab chiqish
uchun kengaytirilgan hamkorlikni talab qiladi.
References:
1.
The PLA’s New Vocabulary: Analysis and Translation Challenges
- Ivanov, S. (2020).
2.
Chinese Military Strategy in the New Era: Linguistic and Doctrinal Considerations
- Petrova,
L. (2019).
3.
Cross-Cultural Communication in Military Affairs: Bridging the Linguistic Gap
- Mikhailov,
R. (2021).
