ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
148
“KONSEPT NAZARIYASI” TARAQQIYOTI VA UNING JAHON
TILSHUNOSLIGIDA O‘RGANILISHI
EVOLUTION OF “CONCEPT THEORY” AND ITS LEARNING IN WORLD
LINGUISTICS
Abduazizova Munisa Muzaffar qizi
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va
adabiyoti universiteti tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13771800
Annotatsiya:
Maqolada konsept nazariyasiga oid ilmiy ishlar tahlili va nazariy talqinlar
keltirilib, antroposentrik paradigma doirasida amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlarda
konseptual yondashuvning ahamiyati borasida fikr yuritilgan. Jahon tilshunosligi, xususan, rus
lingvistikasida konsept nazariyasining evolyutsiyasi ilmiy asosda tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
konsept, konseptosfera, lingvokulturologiya, antropotsentrik paradigma,
kognitiv lingvistika, lingvistik kontseptualizm, lisoniy manzara.
Abstract.
The article presents the analysis and theoretical interpretations of the
scientific works related to the concept theory, and the importance of the conceptual approach
in the scientific research carried out within the framework of the anthropocentric paradigm is
discussed. The evolution of concept theory in world linguistics, particularly in Russian
linguistics, is analyzed on a scientific basis.
Key words:
concept, conceptosphere, linguoculturology, anthropocentric paradigm,
cognitive linguistics, linguistic conceptualism, linguistic landscape.
Mahalliy va xorijiy tilshunoslikning hozirgi rivojlanish bosqichida tadqiqotlarga
antropotsentrik yondashuv ustuvor yo‘nalishga aylandi. Filologik bilimlarning
antropotsentrik paradigmasi psixolingvistika, sotsiolingvistika, kognitiv lingvistika va
lingvokulturologiyani o‘z ichiga oladi. Lingvokulturologiya va kognitiv lingvistikaning asosiy,
birlashtiruvchi tushunchalaridan biri kontseptdir. Hozirgi vaqtda “konsept” tushunchasi
tilning semantik imoniyatlarini tavsiflashda keng qo'llaniladi. Zamonaviy tilshunoslikda
kontseptsiya nazariyasini yaratishga doir urinishlar olib borilmoqda, ammo ushbu masalaga
bag‘ishlangan ko'plab tadqiqotlarga qaramay, “konsept” tushunchasi borasida aniq bir ilmiy
nazariya yo‘q va bu atamaning mazmuni sezilarli darajada farq qiladigan turli xil tushunchalar
mavjud.. Ko‘pincha kontseptsiya an’anaviy strukturaviy tilshunoslikka yondashilib,
tafakkurning tarkibiy birligi sifatida ta'riflanadi. Bunday ta’riflar konseptning lingvistik birlik
sifatidagi mohiyatini to‘liq aks ettirmaydi. Rus tilshunosi professor P.V.Chesnokov konseptni
dunyo lingvistik manzarasining bir qismi, ma’lum bir jamiyat yoki ma’lum bir shaxs uchun
mavjud bo‘lgan real voqelik haqida to‘liq bilim, deb ta’riflaydi [Чесноков, 1996. 170-175].
Shuni ta’kidlash kerakki, kontseptaning dastlabki talqini A.A.Potebnyaning asarlarida
ko'rsatilgan, garchi u “konsept” atamasini ishlatmasa ham, so‘zning “bevosita” va “keyingi
ma’nosi” tushunchalarini kiritadi. So‘zning eng yaqin, ya’ni “bevosita ma’nosi” deganda u
predmetga oid umumiy bilimlarnigina o‘z ichiga olgan va til birligi orqali bevosita ifodalangan
tafakkur birligini tushunadi: “Faqat birgina eng yaqin ma’no so‘z aytilishi bilanoq fikrning
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
149
haqiqiy mazmunini tashkil qiladi ” [Потебня, 1958. 19]. So‘zning keyingi ma’nosi haqida
A.A.Potebnya shunday yozadi: “Men stolda o‘tiraman” deganimda, o‘rindiq, stol, stul va
hokazolarning alohida belgilari yig‘indisi xayolimda yo‘q. Bunday jamlik tafakkur orqali
shakllanishi mumkin va ifodalash uchun ko'plab tushunchalarni talab qiladi” [Потебня, 1958.
19]. A.A.Potebnya ta’rifiga ko‘ra, “So‘zning keyingi ma'nosi” mohiyatan “konsept” mazmuniga
teng va “konsept” ushbu atamaning zamonaviy tushunchasidagi tushunchadir. Yuqorida
ta'kidlab o‘tilganidek, konsept tushunchasi ko‘p qirrali bo‘lib, ma’lum bir jamiyat vakillarining
voqelik subyekti to‘g‘risidagi umumiy bilimlarini aks ettiradi, murakkab tuzilishga ega va
uning mazmuni til vositasida faqat nazariy jihatdan ifodalanishi mumkin [Попова, 2001. 38].
Hozirgi vaqtda kontseptsiyaning mohiyatini aniqlashga bag‘ishlangan juda ko‘p ishlar
mavjud. “Konsept” atamasi E.S.Kubryakova, I.A.Sternits, L.P.Babushkin, A.Vejbitskaya,
N.D.Arutyunova, D.S.Lixachev, Y.S.Stepanov, R.M.Frumkina, V.I.Karasik, S.Lyapin kabi olimlar
tomonidan qo‘llanilgan. Qoida tariqasida har bir tadqiqotchi ushbu atama haqida o‘z
tushunchasini taklif qiladi. V.V.Krasnix “konsept” atamasi zamonaviy terminologiya hosilasi
ekanligini, ko‘pgina mualliflar undan foydalanishlarini, ammo, afsuski, ularning hammasi ham
bu atamaning o‘zi nimani anglatishini tushuntirishga qiynalishini va mualliflar yozgan
narsadan termin mazmuni aniq emasligini ta’kidlaydi. Konsept nazariyasiga
yondashuvlarning noaniqligi ko'plab mualliflar tomonidan turli atamalar bilan qo‘llanilishi
bilan yanada murakkablashadi: “lingvokulturemalar” (Vorobyev 1997), “mifologemalar”
(Bazylev 1999), “logoepistemalar” (Kostomarov, Burvikova 2001) va boshqalar. Biroq
“kontsept” atamasi bugungi kunda qo‘llanilish nuqtayi nazarisdan boshqa barcha
proterminologik shakllardan sezilarli darajada ustun va faoldir [Vorkachev, 2003]. Lingvistik
kontseptualizm S.A.Askoldovning “Konsept va so‘z” asaridan kelib chiqqan. U XX asrning 20-
yillarda kontsept nazariyasini ishlab chiqadi, bu termin orqali ong aktining mazmunini,
fikrlash jarayonida biz uchun bir xil turdagi obyektlarning noaniq to‘plamini ifodalaydi.
Pavilionisning "Ma’no muammolari: tilning zamonaviy mantiqiy va falsafiy tahlili”
monografiyasi kontsept nazariyasining mohiyatiga oid fundamental ishlardan biri
hisoblangan. R.I.Pavilenisning fikricha, konsept psixik jarayonning obyektiv mazmunini o‘zida
mujassam etgan, bir individdan ikkinchisiga o‘tishi mumkin bo‘lgan, tabiiy tilda
so‘zlashuvchilarning hammasi yoki ko'pchilik uchun umumiy bo‘lgan ma’lum mavhum
obyektdir [Павиленис, 1983. 280]. “Konsept” atamasi rus lingvistikasida 1990-yillarning
boshidan faol qo‘llanila boshlandi. Birinchi muhim ilmiy tahlillardan biri D.S.Lixachevning
“Rus tili kontseptsiyasi” maqolasi edi.
Ilmiy adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, kontsept nazariyasi bo‘yicha bir nechta
qarashlar mavjud. Lingvomadaniy konsept D.S.Lixachev, V.V.Kolesov, Y.S.Stepanov,
V.I.Karasik, N.F.Alefirenko, S.G.Vorkachev asarlarida o‘z ifodasini topgan. D.S.Lixachev o‘z
ilmiy ishida ilk marta “kontsept” atamasining lingvomadaniy mazmunini belgilab berdi.
Muallifning fikriga ko‘ra, bu hodisa “mumkin bo‘lgan ma’nolarga ishora”, “ularning algebrik
ifodasi”dir. Olim “individual madaniy tajriba, bilim va malakalar zaxirasi”ning muhimligini
ta’kidlaydi, uning boyligi bevosita konseptning boyligini belgilaydi [Лихачёв, 1993. 4]. Olim
bu hodisaning so‘z ma’nosi bilan bog‘lanishiga alohida e’tibor beradi. Konsept nafaqat
so‘zning ma’nosini umumlashtiradi, balki shu so‘zning ma’nosini tushunishdagi
kelishmovchiliklarni bartaraf qiladi hamda ma’lum darajada ma’noni kengaytiradi [Лихачёв,
1993. 10]. D.S.Lixachevning xizmati shundaki, u konseptlarning o‘zaro bog‘liqligini ta’kidlaydi
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
150
va “konseptosfera sohasi” tushunchasini fanga kiritadi. Konseptual tadqiqotlarning
lingvomadaniy yo‘nalishini ishlab chiqqan N.D.Arutyunova kontseptni milliy an’ana, xalq
og‘zaki ijodi, din, mafkura, hayotiy tajriba, hissiyotlar va qadriyatlar tizimi kabi qator
omillarning o‘zaro ta’siri natijasi bo‘lgan amaliy (kundalik) falsafa tushunchasi sifatida
izohlaydi [Арутюнова, 1993]. Konseptlar inson va dunyo o‘rtasida vositachilik qiluvchi o'ziga
xos madaniy qatlamni tashkil qiladi. Lingvomadaniy tushuncha til, ong va madaniyatni har
tomonlama oʻrganishda qoʻllaniladigan shartli birlikdir. Lingvomadaniy kontsept fanning turli
sohalarida (kognitiv tushunchalar, arxetiplar, geshtaltlar va boshqalar) aniqlangan boshqa
psixik birliklardan farqlanadi. Mualliflar ona tilida so‘zlashuvchi shaxslar tomonidan
voqelikning har qanday hodisasini tavsiflashda, predikatlarning qo‘llanilish jarayonida qiymat
munosabati mavjudligining ko'rsatkichi konsept deb hisoblashadi. Agar biron bir voqelik
haqida “bu yaxshi” (yomon, qiziqarli va h.k.) deb ayta olsangiz, bu hodisa ma’lum bir
madaniyatda konseptni tashkil qiladi. S.Kubryakovaning ta’rifiga ko‘ra, kontsept “bizning
ongimizning aqliy yoki ruhiy resurslarining birligi va insonning bilimi, tajribasini aks
ettiruvchi axborot tuzilmasi; xotira, aqliy leksika, kontseptual tizim va nutqning operativ
mazmun birligi, inson psixikasida aks ettirilgan dunyoning butun manzarasi” [Кубрякова,
1996. 90]. Shunga o‘xshash ta’rif A.P.Babushkinning asarlarida mavjud: u konseptni “haqiqiy
yoki ideal dunyo mavzarasini aks ettiruvchi va muayyan bir tilda so‘zlashuvchilarning milliy
xotirasida belgilangan shaklda saqlanadigan lisoniy birlik” deya ta’riflaydi [Бабушкин, 1996.
6].
Konseptni tahlil qilishda faqat kompleks yondashuvdan foydalanish tadqiqotchilarga
ushbu lingvistik hodisani yetarlicha to‘liq tavsiflash imkoniyatini bergan bo‘lsa-da, zamonaviy
tilshunoslar kamdan-kam hollarda konseptning madaniy hosilalarini ko‘rib chiqishgan.
Konseptning madaniy belgi ifodalash imkoniyatlari qanchalik xilma-xil bo‘lsa, bu tushuncha
shunchalik qadimiy bo‘lib, ma’lum bir til hamjamiyati doirasida uning qadriyat ahamiyati
shunchalik yuqori bo‘ladi. Kontsept evolutsiyasi “muzlatilgan” emas, balki dinamik hodisadir,
uning mazmuni, shuningdek, uning boshqa tushunchalar bilan aloqasi lisoniy ongdagi
o‘zgarishlarga bog‘liq bo'lib, ular o‘z navbatida ijtimoiy hayotdagi o‘zgarishlar bilan
belgilanadi.
References:
1.
Арупюнова Н.Д. Язык и мир человекa. – М., 1993.
2.
Бабушкин А.П. Тины концептов в лексико-фразсодогичсской семаиттико языка. –
Воронен, 1996.
3.
Карасик В.И. Культурные доминанты в языке. Языковая личность: культурные
концепты. – Волгоград-Архангельск. 1996.
4.
Кубрякова Е.С. Краткий словарь когни-тненьх терминов. – М.: Издательство МГУ,
1996.
5.
Лихачёв Д. С. Концептосфера русского языка. Известия РАН, 1993.
6.
Павиленис Р.И. Проблема смысла: современный логико-философский анализ
языка / Р. И. Павиленис. – М., 1983.
7.
Попова 3. Д., Стернин И. А. Очерки по когнитивной лингвистике. – Воронеж, 2001.
8.
Потебня А. А. Из записок по русской грамматике: Т. 1-2. – М., 1958.
9.
Степанов Ю.С. Константы. Словарь русской культуры. – М., 1997.
10.
Чесноков П. В. Спорные проблемы курса «Общее языкознание». –Таганрог, 1996.
