ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
33
KREDIT MODUL TIZIMIDA TALABALARNING ONA TA’LIM MAZMUNINI
RIVOJLANTIRISHDA MUSTAQIL O‘QISH METODIKASI
Rasulova Gulbahor Kerimbayevna
TAFU “Pedagogika” kafedrasi dotsent v.b.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13738701
Annotasiya.
Ona tili ta’lim mazmunida talabalarning mustaqil o‘quv topshiriqlarini
rivojlantirishda kredit-modul tizimiga o‘tishning amaldagi holati va istiqbollari, oliy ta’lim
muassasalarini ilg’or jahon tajribalari asosida kredit-modul tizimining tamoyillari, ta'lim
oluvchi, ta'lim natijalarini tan olinishi. Ta’lim traektoriyasini mustaqil shakllantirish
imkoniyatini yaratilishi va akademik mobillik, baholarning to'planib borilgan.
Kalit so`zlar:
Ta’lim traektoriyasi, akademik mobillik, ta’lim-tarbiyani erkinlashtirish,
akademik kreditlar, miqdoriy ekvivalentlar, kredit bo‘linmalari, ta’lim ob’yekti, konveyer,
individualizasiya, modul.
XVIII asr boshlangan ta’lim-tarbiyani erkinlashtirish jarayoni doirasida birinchi marta
XIX asrda akademik kreditlar AQSH universitetlarida joriy etildi. Miqdoriy ekvivalentlarning
tashkil etilishi ta’lim mazmuni va kredit bo‘linmalari orqali o‘quv dasturlarini o‘zlashtirish
darajasi talabalarga, o‘quv jarayonini mustaqil rejalashtirishga ruxsat berildi, sifatni nazorat
qilish va baholash tizimlariga tub o‘zgartirishlar kiritish orqali ta’lim jarayonini
takomillashtirish uchun shart-sharoitlar, texnologiyalar yaratildi.
Kredit-modulli tizim talabalarning o‘quv faoliyati va harakatchanlik vositasi sifatida
Yevropa ta’lim uslubi talabalarning yuqori faolligini anglatadi. Ta’lim jarayoni nafaqat ta’lim
ob’yekti, balki odamlar sifatida ham ta’lim tizimiga bevosita ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bu bir
tomondan talab qiladi, talabaning o‘z-o‘zini anglashning yuqori darajasi va boshqa tomondan,
ehtiyojni taqozo etadi talaba va o‘qituvchi o‘rtasidagi munosabatlarni o‘zgartiradi. An’anaviy
ta’limdan farqli o‘laroq talaba oldindan bo‘lgan konveyer sifatida namoyish yetilishi mumkin
bo‘lgan ta’lim tizimi muayyan trayektoriya (umumiy o‘quv dasturi, hamma uchun bir xil) dan
harakatlanadi kredit-modulli tizim turli xil modullarni jalb qilishga imkon beradi, majburiy
fanlardan tashqari, ya’ni individual o‘quv dasturini shakllantirish mumkin. Shunday qilib,
modul-kredit tizimida talabalarning sifatli ta’lim olishida mustaqil o‘qish metodikasi talaba
shaxsiy ehtiyojlar asosida yo‘naltirilgan, o‘z ta’lim yo‘nalishini sifatli garovidir. O‘qish
jarayonida har bir talaba daromad oladi talaba faoliyatining mehnat intensivligining o‘lchovi
bo‘lgan narsa – bu kreditlar. Ushbu tizim shuningdek, o‘qitishning loyihaviy shakli – shaxsni
rivojlantirish va himoya qilishni nazarda tutadi yoki tegishli mavzular bo‘yicha guruh
loyihalari ishlab chiqadi. Ushbu tizimning boshqa afzalliklari bor: bir vaqtning o‘zida
o‘rganilgan kamroq fanlar, individualizasiya pedagogik jarayonning, amaliy yo‘naltirilganligi,
shuningdek oshkor etilishi talabalarning ijodiy qobiliyatlari. Zamonaviy sharoitda ushbu tizim
sizga ko‘proq mobil, vakolatli va talab darajasidagi mutaxassislar haqida ma’lumot berishga
imkon beradi.
“Modul” tushunchasini haqiqiy tarkib bilan to‘ldirish bugun barcha universitetlar uchun
dolzarb muammoga aylandi. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, modullarni shakllantirish uchun
asosni aniqlash qiyin. Bu yerda bir nechta variant bo‘lishi mumkin: modullarni tarkibiy-
tematik yoki tashkiliy-tarkibiy prinspga muvofiq yig‘ish. Modul haqida ikki tomonlama
tushuncha beradi. Birinchisida modul o‘quv dasturi doirasida ma’lum bir o‘zaro bog‘langan
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
34
yaxlitlikni tashkil etuvchi fanlar bloki tushuniladi, uni dasturning umumiy tuzilishi doirasida
mantiqiy substruksiya deb qarash mumkin. Ta’lim modulining mustaqillik o‘lchovi uning
nisbiy tematik izolyasiyasi bilan belgilanadi. Bu yerda modul malaka xususiyatlari talablariga
javob beradigan o‘quv fanlari majmuini ifodalovchi yo‘nalishdagi o‘quv dasturining birligi
sifatida talqin etiladi.
Mustaqil izlanish va rivojlanish uchun katta miqdordagi o‘quv materiallari chiqariladi.
Mustaqil mashg‘ulotlar doirasida o‘qituvchi rahbarligida qo‘shimcha dars mashg‘ulotilar ham
o‘tkaziladi, dekanlar maxsus jadvallar va jadvallarni ishlab chiqadilar. Ilmiy tadqiqotlar va
nashrlar tahlili shuni ko‘rsatdiki, Y. Babanskiy, A. Verbiskiy, L. Derkach, V. Kazakov, O.
Kirichuk, B. Korotyayev, A. Kucheryavy, S. Matushkin, A. Moroz, N. Nikandrov, P. Pidkasistiy,
N. Polovnikova kabi olimlar tomonidan talabalar mustaqil ishlarini tashkil etishning turli
jihatlari o‘rganilgan, V. Slastenin, T. Shamova va boshq . V. Aksenova, T. Gusak, V. Krilova, V.
Leontiyev, G. Shchukina, V. Vergasov va boshqalar talabalarning o‘quv faoliyatini
rag‘batlantirish masalalarini ko‘rib chiqdilar. Talabalarni mustaqil o‘quv faoliyatiga
tayyorlashni takomillashtirish yo‘llari M. Antonyuk, V. Buryak, N. Vazheyevskaya, L. Derkach,
I. Mostovaya, L. Onuchak, M. Soldatenko va boshqalar tomonidan tahlil qilingan.
O‘qitishni tashkil etishning modulli tizimi A. Aleksyuk, K. Vazina, A. Kucheryavy, A.
Gumenyuk, B. Ognevyuk, A. Furman, P. Yusevichene va boshqalar tomonidan batafsil
o‘rganilgan. Shaxsning o‘z-o‘zini tarbiyalash va o‘z-o‘zini tarbiyalash bilan bog‘liq masalalarni
ishlab chiqish N. Bityanova, A. Gromseva, S. Dneprov, V. Kurinskiy, L. Ruvinskiy va boshqalar.
O‘quv faoliyatini ilmiy tashkil etishning turli jihatlari S. Arxangelskiy, Ya. Ludchenko va
boshqalar. Olimlar va amaliyotchilarning universitet talabalarining mustaqil ishlarini tashkil
etish muammosiga katta e’tibor qaratishlariga qaramay, aks yettirish va hal qilishni talab
qiladigan muhim masalalar hanuzgacha saqlanib qolmoqda. Ta’limning kredit texnologiyasini
joriy etish samaradorligi va ta’lim sifatini ta’minlash uchun kredit texnologiyalari,
standartlari, o‘quv dasturlari, lavozim tavsiflari, o‘quv kurslari mazmunini tanlash tamoyillari,
o‘qitish tamoyillari va usullari, o‘quv jarayonini tashkil etish, talabalarning mustaqil ishi (TMI)
kredit tizimi ostida.
Rasmiy manbalarda “kredit” “tushunchasi” talaba o‘qituvchining o‘quv ishlari
miqdorining yagona o‘lchov birligi “sifatida talqin etiladi. Bitta kredit akademik davrda
haftada bir akademik soatlik talabalar auditoriyaida ishlashga teng. Ma’ruza, amaliy (seminar)
va studiya mashg‘ulotlarining har bir akademik soati talabaning (TMI) bakalavr darajasida
ikki aloqa soati (100 daqiqa), to‘rt aloqa soati (200 daqiqa) magistr talabasining (MMI)
magistrda mustaqil ishi bilan birga bo‘lishi shart deb aniqlangan. Kredit tizimida o‘qitish
texnologiyasi – bu o‘quv jarayonini tashkil etish usuli bo‘lib, unda talabalar o‘quv
trayektoriyasining ketma-ketligini alohida rejalashtirish imkoniyatiga ega. O‘qitishning kredit
texnologiyasining mohiyati shundaki, o‘quv ishlarining mehnat intensivligi o‘qitiladigan
material hajmini tavsiflovchi kreditlarda hisobga olinadi. Ta’limning kredit texnologiyasining
asosiy vazifalaridan biri talabalarning mustaqil ishlari rolini oshirishdir.
TMI soatlariga o‘quv rejasining yeng qiyin masalalari bo‘yicha konsultasiyalar, uy
vazifalari, hisobotlar va TMIning boshqa turdagi vazifalari kiradi. Talabaning mustaqil ishi
(TMI) mazmuni, albatta, fanning ish dasturi va o‘quv dasturida aks etadi. Talabalarning
mustaqil ishi-bu jarayonda o‘qituvchilarning bevosita ishtirokisiz talaba tomonidan yangi
bilim va ko‘nikmalarni faol, maqsadga muvofiq o‘zlashtirish usuli.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
35
Talabaning mustaqil o’qish qobiliyatini rivojlantirish, ularning ijodiy faoliyati va
tashabbusini tarbiyalash, shuningdek, umuman talabalarning mustaqil ishlarining normal
ishlashini ta’minlaydigan tashkiliy chora-tadbirlar quyidagi shartlarga asoslanishi kerak: –
mustaqil o’qish o‘zining mavzu yo‘nalishiga xos bo‘lishi kerak; – mustaqil o’qish samarali,
uzluksiz monitoring va uning natijalarini baholash bilan birga olib borilishi kerak.
Talabalarning mustaqil ishlarini samarali tashkil etish uchun oliy maktab o‘qituvchisi bilishi
kerak va uni tashkil etish tamoyillariga rioya qilish tavsiya etiladi: tizimlilik va izchillik
prinsipi; faoliyat prinsipi; individual yondashuv prinsipi; mavjudlik prinsipi; ilmiy asoslangan
vaqt hisoblash va uy vazifalarini bajarish . Talabalarning mavzusi va mazmuni mustaqil ishi
davlat ta’lim standarti, amaldagi o‘quv dasturlari, fanlarning namunaviy va ishchi o‘quv
dasturlari, asosiy adabiyotlar: dars mashg‘ulotlar, o‘quv qo‘llanmalari va uslubiy qo‘llanmalar
va qo‘shimcha adabiyotlar bilan belgilanadi. Mustaqil ishni nazorat qilish va uning natijalarini
baholash ikki shaklning birligi sifatida tashkil etiladi: - talabaning o‘z-o‘zini nazorat qilishi va
o‘z-o‘zini baholashi;- o‘qituvchilar, davlat imtihon va attestasiya komissiyalari tomonidan
monitoring va baholash va boshqalar. Mustaqil ishlarni bajarish uchun zarur shart-sharoit va
sharoitlarni yaratadigan tadbirlar har bir talabaning: - axborot resurslari (ma’lumotnomalar,
dars mashg‘ulotlar, alohida vazifalar banklari, o‘quv dasturlari, amaliy dasturlar paketlari va
boshqalar.); - uslubiy materiallar (ko‘rsatmalar, qo‘llanmalar, ustaxonalar, ish daftarlari va
boshqalar.); - nazorat materiallari (testlar, vaziyatli vazifalar); moddiy resurslar (laboratoriya,
o‘lchov asbob-uskunalari va boshqalar.); vaqt resurslari; konsultasiyalar; individual ta’lim
trayektoriyasini tanlash imkoniyati (fakultativ fanlar orqali o‘quv dasturlari); - talaba
tomonidan mustaqil ravishda olingan nazariy va/yoki amaliy natijalarni (konferensiyalar,
olimpiadalar, musobaqalar) jamoatchilik muhokamasi imkoniyati.
TMI shakllari:
Xulosa
– A10 formatidagi 12-4 sahifada, TNR shriftida 14 ta mavzuni
tanqidiy ko‘rib chiqish yoki taqdim etish. Tuzilishi an’anaviy: sarlavha sahifasi, kirish, asosiy
qism, xulosalar, foydalanilgan manbalar ro‘yxati. Abstrakt guruhda muhokama uchun o‘rtaga
qo‘yilishi mumkin.
Hisobot
3-5 daqiqa davom yetadigan mavzuning asosiy qoidalarining
qisqacha mazmuni.
Sinopsis
– bu standart formatdagi ish kitobining 2-4 betida asosiy
tushunchalarni ajratish bilan berilgan mavzuning qisqacha tavsifi.
Glossariy
– berilgan mavzu
bo‘yicha tushuncha va atamalar lug‘ati bo‘lib, jadvalda joylashtirilgan.
Keys
– bu guruh tahlili
paytida yechimni talab qiladigan vaziyat. Guruh 3-4 kishidan iborat bo‘lib, ular muammoni
mustaqil muhokama qiladilar va uni hal qilish yo‘llarini ishlab chiqadilar. Qaror natijalari
umumiy guruhda yakuniy hisobotning taqdimoti shaklida taqdim etiladi. Hisobot – bu
o‘rganish davomida olingan natijalar, asosiy muammolar va ishlab chiqish bo‘yicha
takliflarning yozma va og‘zaki tavsifi.
Taqdimot
– bu turli xil texnik vositalar yordamida ham,
ularsiz ham ma’lumotlarni taqdim etish shakli. Qoida tariqasida, yangi g‘oyalar, loyihalar,
xizmatlar va boshqalar. taqdim etiladi. Unda matn, unga illyustrasiyalar kiritilgan va yagona
grafik uslubda yaratilgan.
Loyiha
– bu shaxsan yoki guruhda amalga oshiriladigan kerakli
ma’lumotlarni qidirish, yig‘ish va tahlil qilishni o‘z ichiga olgan mavzu bo‘yicha tadqiqot. Bahs
– bu mavzuning oldindan tayyorlangan masalalarini xulosa bilan muhokama qilish. Didaktik
jihatdan mustaqil o’qish bilim, ko‘nikma va malakalarni egallashning asosiy usullaridan biri
hamda ta’limning tashkiliy shakllaridan biri vazifasini bajaradi. Mustaqil ishning tarbiyaviy
roli shundan iboratki, u bo‘lajak mutaxassisning shaxsiy fazilatlarini tarbiyalashning faol
vositasi hisoblanadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
36
Xulosa o‘rnida, har qanday ta’lim shakli, o‘qitish metodikasi baholash mezoni bilan
yaratilishi lozim. Pedagogik oliy ta’limning boshlang‘ich sinflari ixtisosliklari talabalari uchun
mustaqil ta’lim topshiriqlari va ularni baholash mezonlari xorijiy va mahalliy tajribalarga
tayangan holda ishlab chiqlilishi maqsadga muvofiqdir. Bizning bu boradagi tavsiyalarimiz
ham shu yondashuv asosida yaratildi. Boshlang‘ich sinflarda filologik ta’lim olish, mustaqil
ta’lim topshiriqlari bugungi kredit-modul ta’lim tizimi uchun ayniqsa juda ham zarurdir.
References:
1.
Axmedova M.E (hammualliflikda) Pedagogik mahorat va tibbiy pedagogikaning kasbiy
kompetentligi. O‘quv-uslubiy qo‘llanma T.: “Tibbiyot nashriyoti matbaa uyi MCHJ, 2021-62-
63b.(126)
2.
Axmedova M.E. (hammualliflikda) Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti.
Дарслик–Т., 2019. 5-б.(302)
3.
Ahmedova M. (hammualliflikda) –Pedagogika. O‘quv qo‘llanma. Т.:, Fan va texnologiya
nashriyoti. 2018. — 393 b (102-b).
4.
Axmedova M.E.U.A.Tashkenbayeva., E.Suyunova Umumiy pedagogika nazariyasi va
amaliyoti ( Darslik) – T.: Tibbiy matbaa, 2022.
5.
Axmedova M.E. ( O‘quv qo‘llanma) – T.: Noshir, 2011.
6.
Azizxo`jaeva N.N.Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat.- T.:2006.
7.
Ishmuxammedov R.,Abduqodirov A., Pardaev A.”Ta’limda innovatsion texnologiya
(ta’lim muasassalari pedagog-o‘qituvchilari uchun) amaliy tavsiyalar”.Tashkent.”Iste'dod”
nashriyoti, 2008 y. Pedagogike.-M.,1994.
8.
http://lex.uzz – O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi.
