ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
10
YASHIL IQTISODIYOT VA BARQAROR RIVOJLANISH
Meliqo’ziyeva Dilrabo Muxitdin qizi
Toshkent davlat iqtisodiyoti universiteti
Yozishmalar uchun electron pochta: delchibayeva@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.13729531
Annotatsiya
Ushbu maqolada yashil iqtisodiyot va barqaror rivojlanishning o‘zaro bir-biriga ta’siri
ko‘rib chiqilgan. Yashil iqtisodiyot barqaror iqtisodiy rivojlanishning yorqin va ideal modeli
hisoblanib, u hayotning barcha jabhalariga ta'sir qiladi. Uning kontseptsiyasiqashshoqlik va
kambag’allik ko'rinishlarini kamaytirish hamda aholining turmush tarzini yaxshilash va
farovonlikdarajasini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Shuni ta'kidlash kerakki, barqaror
rivojlanish jarayonini faollashtirishga yashil iqtisodiyot dasturini amalga oshirish va sog'lom
muhitni yaratish orqali erishish mumkin. Bunda moddiy va insoniy boyliklardan samarali
foydalanish, "yashil ish joylari"ni yaratishniqo'llab-quvvatlash, barcha tabiiy resurslardan
oqilona foydalangan holdakelajak avlodlarga o'ziga tegishli resurslardan ishlatish huquqini
berish va boylikning adolatli taqsimlanishini ta'minlash nazarda tutiladi.
Kalit so'zlar:
iqtisodiy o’sish, moliyaviy barqarorlik,atrof-muhit, ifloslanish, qashshoqlik,
yashil iqtisodiyot, rivojlanish, investitsiyalar, energiya.
Аннотация:
В данной статье рассмотрены взаимосвязь между зеленой
экономикой и устойчивым развитием. Зеленая экономика представляет собой яркую и
идеальную модель устойчивого экономического развития, оказывающую влияние на
все сферы жизни. Ее концепция имеет важное значение для уменьшения бедности и
неравенства, улучшения качества жизни населения и повышения уровня
благосостояния. Необходимо отметить, что активизация процесса устойчивого
развития возможна посредством реализации программы зеленой экономики и создания
здоровой окружающей среды. В этом контексте предусматривается эффективное
использование материальных и человеческих ресурсов, поддержка создания «зеленых
рабочих мест», рациональное использование всех природных ресурсов, предоставление
будущим поколениям права на использование их ресурсов и обеспечение справедливого
распределения богатства.
Ключевые слова:
экономический рост, финансовая стабильность, окружающая
среда, загрязнение, бедность, зеленая экономика, развитие, инвестиции, энергия.
Abstract
This article examines the interplay of green economics and sustainable development. The
green economy is considered a bright and ideal model of sustainable economic development,
which affects all aspects of life. In recent years, its concept has emerged due to its importance
in reducing the manifestations of poverty and poverty and improving the lifestyle of the
population and increasing the level of well-being. It should be noted that to activate the
sustainable development process, it is possible to achieve it by implementing a green economy
program and creating a healthy environment. It provides for the effective use of material and
human resources, the support for the creation of "green jobs", the granting of the right to use
resources belonging to oneself to future generations with the rational use of all natural
resources, and ensuring a fair distribution of wealth.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
11
Keywords:
economic growth, financial stability, environment, pollution, poverty, green
economy, development, investments, energy.
Kirish.
So'nggi yillarda yashil iqtisodiyot va uning barqaror rivojlanishga ta'sirini
o'rganish ko'pgina tadqiqotchilar uchun muhim va dolzarb mavzulardan biri bo’lib
hisoblanmoqda. Yashil iqtisodiyot - bu asosan mamlakat iqtisodiyotini yaxshilash va uni
rivojlantirish, ekologik xavflarni kamaytirishga qaratilgan mexanizmdir. U iqlimdagi
ifloslanishni kamaytirish orqali ekologiyani yaxshilaydi. Bundan tashqari, u bandlik va
investitsiya imkoniyatlarini oshirishda, qashshoqlik va kambag’allikni bartaraf etishga olib
keladigan moddiy va inson resurslari bilan ta'minlashda, va ijtimoiy sinflar o'rtasidagi tafovut
bu esa o'z navbatida resurslarni kelajak avlodlarga ularning kelajagini ta'minlash uchun xizmat
qiladigan tarzda saqlashda muhim rol o'ynaydi.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atrof-muhit bo'yicha Dasturi (UNEP) yashil
iqtisodiyotni inson farovonligini yaxshilash, shu bilan birga ekologik xavflarni va ekologik
resurslar tangisligini sezilarli darajada kamaytiradigan mexanizm deb ta’riflaydi. Oddiy qilib
aytganda, bu kamroq uglerod chiqindilarini ishlab chigarishga va barcha ijtimoiy guruhlarni
resurslar bilan ta’minlashga urg'u beradigan iqtisodiyot. Resurslar samaradorligi va energiya
sarfini oshirish orqali ifloslanish va uglerod chiqindilarini kamaytirishga qaratilgan. [1]
Yashil moliyalashtirishni rivojlantirish mamlakatimiz uchun atrof-muhitni muhofaza
qilish mexanizmlarini yaratish, ekologiya sifatini yaxshilash, ifloslantiruvchi chiqindilarni
nazorat qilish, yashil sanoatni rivojlantirish va ishlab chiqarish texnologiyasini rivojlantirishda
rag'batlantirishning muhim asos bo’lib hisoblanadi. Yashil moliya kuchli ifloslantiruvchi
korxonalarga nafaqat ishlab chiqarish va rivojlantirish usullariga yangi talablarni qo'yishi va
ularni sanoat transformatsiyasi va modernizatsiyasini rag'batlantirishi mumkin, balki yashil
loyihalar va yashil texnologiyalarni rivojlantirishni rag'batlantirishi, iqtisodiyot va atrof-
muhitni birgalikda yaxshilashga imkon berishi ham mumkin. [2]
Yashil iqtisodiyot milliy iqtisodiyotlar uchun inqirozni yengish uchun uzoq muddatli
strategiya sifatida tavsiflangan. U iqtisodiyotni tiklash, qashshoqlikni bartaraf etish maqsadlari
bilan bir qatorda barqaror rivojlanish uchun tabiiy boyliklardan foydalanishni ta'minlab
iqtisodiy o'sish va rivojlanishni rag'batlantirishga qaratilgan hamda itimoiy rivojlanishdagi
taraqqiyotni qo'llab-quvvatlaydi.[3]
Material va metod.
Iqtisodiyot barqarorligida yashil moliyalashtirishning roli bo’yicha
dunyo olimlari tomonidan olib borilayotgan tadqiqodlarni tahlil qilish, mavzu yuzasidan barcha
maʼlumotlarni to’plash, solishtirish, mantiqiy fikrlash kabi iqtisodiy tadqiqot usullaridan
foydalanildi.
Global iqlim o'zgarishi o'rtacha harorat ko'rsatkichining g'ayritabiiy o'sishiga olib keladi,
bu esa mamlakatlarning iqtisodiy o'sish ko’rsatkichlariga salbiy ta'sir ko'rsatadi(Kahn va
boshq., 2021) [4]. Boshqa tomondan, dunyo aholisining ko'payishi, ehtiyojlarning xilma-xilligi
va iste'mol madaniyatining o’zgarishi hamda isrofgarchilikning ko’payishi bilan bir qatorda,
qanoat, tejamkorlik, kamroq narsaga qanoat qilish va boshqalar kabi diniy-madaniy
qadriyatlarning yemirilishi ham dunyoda resurslarning haddan tashqari ko’p iste'mol
qilinishiga, noto'g'ri foydalanishga va atrof-muhitning ifloslanishiga olib keladi. Bu faktlar
nafaqat hukumatlarninguglerod emissiyasini nazorat qilib ekologiyaga ko'proq e'tibor
qaratishiga ta’sir ko’rsatadi, balki, moliya institutlari hamdaindividual investorlarning
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
12
investitsiya kontseptsiyasini o'zgartiradi. Buning natijasidayashil moliya va ekologik,ijtimoiy
va boshqaruv jarayonlari jadal rivojlanmoqda.
Yashil iqtisodiyot ekologik xavflari va resurslar tangisligini sezilarli darajada
kamaytirishga qaratilganligi bois, past darajadagi uglerod, resurslardan ogilona foydalanish va
timoly integratsiyani joriy qilish mumkin. Shu nuqtai nazardan, yashil iqtisodiyot shamol
energiyasidan foydalanish kabi yangi alternativalardan foydalanishi mumkin. Shamol
energiyasi elektr energiyasiga bo'lgan ehtiyojning 47 foizini, isitish uchun 25 foizini va
transport uchun 22 foizini qondira oladi. Quyosh energetikasi darajasiga kelsak, u 2009 yilga
nisbatan 66 foizga o'sgan bo'lsa, 2010 yil oxirida fotoelektr qurilmalari kichik va qisqa xarajat
evaziga dunyoda 35 ming megavatt quvvatga, 35 yadroviy reaktorga teng quvvatga erishdi.
Ma'lumki, yashil iqtisodiyot tabiatning ahamiyati va investitsiya foydasini anglatadi. Bu tabiiy
resurslardan oqilona foydalanishdan va energiyani faollashtirishni rag'batlantirishdan
tashqari, tejamkorlikni talab qiladi.[5]
Yashil iqtisodiyot resurslar va energiyadan optimal foydalanadi, shu sababli tartibsiz
foydalanish uchun ishlab chiqarilmagan, balki atrof-muhitni uyg'unlashtirish va saqlash
maqsadida ishlab chiqarilgan. Shunday qilib, barqaror iqtisodiy o'sish va yashil iqtisodiyotni
rag'batlantirishga erishish global iqtisodiyotni uzoq davom etadigan tanazzul, ish joylarini
yo'qotish va qashshoqlikning kuchayishi bosqichidan qutqaradi.
Natijalar.
Mamlakatimizda ham aholi sonining ortishi natijasida resurslarga bo‘lgan
talabni sezilarli darajada oshishi hamda ekologiyaga ta’sir ko’rsatuvchi muammolar yechimi
uchun O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2019–2030-yillar davrida O‘zbekiston
Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga O‘tish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarori
qabul qilindi. Mazkur qarorga ko’ra iqtisodiyotning energiya samaradorligini oshirish, qayta
tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanishni rivojlantirish, iqlim o‘zgarishi oqibatlariga
moslashish va tabiiy resurslarni oqilona iste’mol qilish ustuvor yo‘nalishlari etib belgilandi.
Ushbu belgilangan maqsadli indikatorlarga texnologiyalarni modernizatsiya qilish va
moliyaviy mexanizmlarni rivojlantirish orqali erishiladi. Shuningdek, 2022–2026 yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasida “yashil” iqtisodiyotga o‘tish
islohoti doirasida “yashil” va inklyuziv iqtisodiy o‘sishni ta'minlash borasida amalga
oshirilayotgan chora-tadbirlar samaradorligini oshirish, qayta tiklanuvchi energiya
manbalaridan foydalanish hamda iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida resurslarni tejashni
yanada kengaytirish masalalari belgilab olingan [6].
Yashil moliyaning asosiy maqsadi moliyaviy siyosatni qo'llab-quvvatlagan holda iqtisodiy
islohotlarni ekologik barqarorlik sari yo'naltirishdan iborat.Bu yondashuv moliyaviy resurslar
atrof-muhitni yaxshilashga yordam beradigan faoliyatga yo’naltirishni, iqlim o'zgarishiga
qarshi kurashishni, resurslarni tejashhamdaularning samaradorligini oshirishni o'z ichiga
oladi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
13
1-rasm. Barqaror rivojlanishning o'lchamlari va uning tarkibiy qismlari.
1
Yashil moliya yanada inklyuziv va barqaror iqtisodiyotni qurish uchun asosiy
tadbirlardan biridir. Ayniqsa, tarix shuni ko’ratadiki, birinchi sanoat inqilobidan boshlab,
moliya insoniyat taraqqiyotining qudratli omili bo'lishi mumkin. Kontseptsiyalar o'rtasidagi
hamkorlik va ularning o'zaro manfaatli ekanligini hisobga oladigan bo'lsak, yashil moliya
iqtisodiy tenglikka hissa qo'shishini ta’kidlash mumkin. Mana eng aniq usullardan ba'zilari[8]:
bandlikni yaratish: yashil moliyalashtirish orqali qayta tiklanadigan energiya, energiya
samaradorligi, barqaror qishloq xo'jaligi va boshqa ekologik toza sohalarga investitsiyalarni
jalb qilib yangi ish joylarini yaratish mumkin, xususan marginallashgan guruhlar (masalan,
boshlang'ich daraja) va innovatorlar hamda kichik biznes egalari uchun tadbirkorlik
istiqbollarini yaratishi mumkin;
toza energiyadan foydalanish: yashil moliyalashtirish yashash darajasini yaxshilash
orqali kam ta'minlangan qatlam uchun toza va arzon energiya manbalaridan foydalanish
imkoniyatinioshirishi mumkin. Shuningdek, bu kichik biznesning yanada samarali faoliyat
yuritishini ta'minlagan holda uning iqtisodiy imkoniyatlarni ham oshirishi mumkin;
inklyuziv moliya: yashil faoliyat bilan shug'ullanadigan jismoniy shaxslar va korxonalar
uchun arzon kreditlar va mikrokreditlar kabi moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatini
taqdim etish orqali yashil moliyalashtirishinklyuziv moliya yashil investitsiyalar bilan
birlashtirishi mumkin, bu ularga barqaror loyihalarga sarmoya kiritish va o'z bizneslarini hatto
kichik miqyosda rivojlantirish imkonini beradi;
jamiyatni rivojlantirish: yashil infratuzilmani barpo etish va shahar hududlarini qayta
tiklash hamda toza suv va kanalizatsiyadan foydalanishni yaxshilash orqali yashil loyihalar
jamiyatda yashash sharoitlarini yaxshilaydi va iqtisodiy imkoniyatlar yaratadi (masalan, qayta
ishlash loyihalari);
barqaror qishloq xo'jaligi: qishloq xo’jaligi sohasida hosildorlik va daromadni oshirishdan
tashqari, yashil moliyalashtirish, bilim va texnologiyalardan foydalanish ham barqaror
1
Hajila R and Rafeeqa B 2016 Development from the Concept of Economic Development to the Concept of Human
Development,
Journal of Studies in Development and Society
, 3, pp.2-3,7-9.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
14
dehqonchilik metodlari uchun oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlashi mumkin. Bu kichik
fermerlarning imkoniyatlarini kengaytiradi va ularga katta foyda keltiradi;
“yashil” texnologiyalardan foydalanish: kam ta'minlangan uy xo'jaliklariga yashil
texnologiyalarni, masalan, quyosh panellari va energiya tejaydigan qurilmalarni o'rnatish
uchun yashil moliya orqali moliyalashtirishni ta'minlanishi mumkin. Ekotexnologiyalardan
foydalanish energiya xarajatlarini kamaytirishi, uy xo'jaliklari farovonligini oshirishi va hatto
ularni ekologik muammolarni hal qilish uchun innovatsion yechimlarga jalb qilishi mumkin;
yashil bozorlarga kirish: jamiyatdagi kam ta'minlangan qatlamning yashil ta'minot
zanjirlari va bozorlariga (masalan, qayta tiklanadigan energiya, regenerativ qishloq xo'jaligi,
ekoturizm va ekologik toza mahsulotlar) qo'shilishini qo'llab-quvvatlash orqali yashil moliya
uzoq yoki qashshoq mintaqalarda ishlab chiqaruvchilar uchun iqtisodiy imkoniyatlarni
kengaytirishi mumkin. Masalan, ushbu hududlarda ma'lum bo'lgan dorivor ahamiyatga ega
o'simliklar yashirin iqtisodiy salohiyatni ochishi mumkin. Yashil moliyalashtirish tadqiqot
laboratoriyalari va butun jamoalarga foyda keltiradigan boshlang'ich korxonalar uchun
mablag' ajratishi mumkin.
Yashil moliya umumiy inklyuziv iqtisodiyotni rag'batlantirishning bir qismi sifatida
moliyaviy inklyuzivlikni tezlashtirish uchun bir qator mexanizmlar va strategiyalarni taqdim
etadi. Ushbu kontekstda yashil moliya yo'nalishi, shuningdek, zaif jamoalarga barqarorlikni
rivojlantirish va iqlim o'zgarishi bilan bog'liq yo'qotishlarning ta'sirini minimallashtirishda
moliyaviy inklyuziya rolini kuchaytirishdan iborat.
Xulosa.
Bizning tadqiqotimiz bir nechta muhim natijalarni berdi, ulardan eng muhimlari:
1- Yashil iqtisodiyot kontseptsiyasi insonning turmush darajasini yaxshilashga qaratilgan
bo'lib, farovonlikka erishish va uning turli shakllarida barqaror rivojlanishga erishishdan
iborat.
2- Yashil iqtisodiyotni turli sohalarda iqtisodiy tiklanishga erishishga qaratilgan uzoq
muddatli strategiya sifatida tavsiflash mumkin.
3- Yashil iqtisodiyot ifloslanishni kamaytirishni va energiyadan yangi usullarda
foydalanishni rag'batlantiradi hamda inson va moddiy resurslarni saqlash va uglerod
chiqindilarini kamaytirish, shuningdek, ijtimoiy rivojlanishni qo'llab-quvvatlaydi.
4- Yashil iqtisodiyot ikki darajaga ega. Birinchisi qisman. Eng muhim vazifalardan biri
buifloslanish xavfini kamaytirish uchun ekologik investitsiyalarni o'rganish, ikkinchisiesa
ekologik muammolarni o'rganish va kamaytirish bilan shug'ullanadigan makro daraja.
5- Yashil iqtisodiyotga erishish va unga o‘tish oson jarayon emas. Aksincha, bu keng
jamoatchilik ishtirokini talab qiladigan uzoq va mashaqqatli jarayon hisoblanadi, hamda u aholi
jon boshiga yuqori daromad keltiradi.
References:
1.
United N 2011 Towards a green economy: Pathways to sustainable development and
povertyeradication - a reference for policymakers, Franc, pp.1-5.
2.
Wei Hua, Yihe Li, Research on the Relationship between Economic Growth and
Environmental Quality from the Perspective of Green Finance (In Chinese) [J], Shandong Social
Sciences, 2023, pp. 131–140, 3.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
15
3.
Lavrinenko O, Ignatjeva S, Ohotina A, Rybalkin O and Lazdans D 2019 The Role of Green
Economy in Sustainable Development (Case Study: The EU States),
Entrepreneurship and
Sustainability Issues,
6 (3):1115.
4.
Kahn, M. E., Mohaddes, K., Ng, R. N. C., Pesaran, M. H., Raissi, M., & Yang, J.-C. (2021). Long-
term macroeconomic effects of climate change: A cross-country analysis.
Energy Economics,
104
, Article 105624.
5.
Ismail S 2014 The contribution of the green economy to achieving sustainable
development in Algeria during the period 2005-2007
, Journal of Studies in Economy
, 3(2):149-
150.
6.
2030 yilgacha OʻzRning “yashil” iqtisodiyotga oʻtishga qaratilgan islohotlar
samaradorligini oshirish boʻyicha chora-tadbirlar toʻgʻrisida. Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidenti rasmiy veb-sayti.
7.
Hajila R and Rafeeqa B 2016 Development from the Concept of Economic Development to
the Concept of Human Development,
Journal of Studies in Development and Society
, 3, pp.2-3,7-
9.
8.
Ozili, P. Green finance research around the world: A review of literature.
Int. J. Green
Econ.
2022,
16
, 56–75.
9.
Bhutta, U. S., Tariq, A., Farrukh, M., Raza, A., & Iqbal, M. K. Green bonds for
sustainabledevelopment: Review of literature on development and impact of green bonds.
Technol Forecast Soc Change 2022;175:121378.
10.
Opferkuch, K., Caeiro, S., Salomone, R., & Ramos, T. B. Circular economy in
corporatesustainability reporting: A review of organisational approaches. Bus Strategy
Environ2021;30(8):4015–4036.
11.
Green economy and sustainable development To cite this article: Suaad Hadi Hassan Al-
Taai 2021 IOP Conf. Ser.: Earth Environ. Sci. 779 012007
