ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
41
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR NUTQINI RIVOJLANTIRISH
VAZIFALARI
Axmedova Oygul Ulugʻbek qizi
Jizzax viloyati Doʻstlik tumani
16-son Davlat maktabgacha taʼlim tashkiloti tarbiyachisi
+998-93-294-81-51
https://doi.org/10.5281/zenodo.13469032
Annotatsiya:
Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqi ularning umumiy rivojlanishida
muhim o‘rin tutadi. Nutq rivojlanishi bolalarning fikrlash, muloqot va ijtimoiy ko‘nikmalarini
shakllantirishda asosiy rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada bolalar nutqini rivojlantirish vazifalari va
usullari haqida fikr yuritamiz.
Kalit so’zlar:
maktab, nutq, bolalar, vazifa, rivojlantirish.
Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish “Ilk qadam” Davlat oʼquv dasturida
belgilangan bolalarga taʼlim berishda kompetentsiyaviy yondashuvning muhim qismi sanaladi.
6-7 yoshli bolaning umumiy muhim kompetentsiyalari sifatida birinchi navbatda,
kommunikativ kompetentsiya, yaʼni muloqot vositalaridan turli vaziyatlarda foydalana bilish
koʼnikmasini shakllantirish belgilangan. Demak, tarbiyalanuvchilarning oʼyin, bilish va ijtimoiy
kompetentsiyasi qatorida muloqot kompetentsiyasi asosiy oʼrinni egallaydi. Shunday ekan,
MTTda har bir taʼlimiy faoliyat mazmunida bolaning nutqini oʼstirish va muloqotchanlik
koʼnikmalarini shakllantirish asosiy vazifa hisoblanadi.
1.
Nutqiy ko‘nikmalarni rivojlantirish:
Bolalarga yangi so‘zlar o‘rgatish, ularni to‘g‘ri
talaffuz qilishga o‘rgatish va nutqiy ifodalarni kengaytirish.
2.
Muloqot ko‘nikmalarini oshirish:
Bolalarni o‘z fikrlarini ifoda etishga, savollar berishga
va javob berishga o‘rgatish.
3.
Eshitish va tushunish qobiliyatlarini rivojlantirish:
Bolalarga turli hikoyalar, ertaklar
va qo‘shiqlar orqali eshitish qobiliyatini oshirish.
4.
Ijodiy fikrlashni rag‘batlantirish:
Bolalarni ijodiy fikrlashga undash, masalan, rasm
chizish yoki hikoya yozish orqali.
Bola tengdoshiga eng oddiy talablar, iltimoslar bilan murojaat qiladi va tengdoshining
harakatiga baho beradi. Besh yoshli bolalar tengdoshlarining hadeb u yoki bu narsani so‘rab,
jonga tegishini salbiy baholaydi. Besh yoshga kelib, tengdoshlari bilan muloqotga va ular bilan
bolalar jamiyatini vujudga keltiradigan birgalikdagi o‘yinlarga bo‘lgan ehtiyoj keskin ortadi.
Bola hayotining beshinchi yiliga kelib, u o‘z tengdoshlari o‘rtasida o‘z o‘rnini anglay boshlaydi.
Kommunikativ qo‘nikma rivojlanadi:bola salomlashadi va xayrlashadi, do‘stini ismini aytib
chaqiradi, to‘rt-besh yoshlarga kelib – sherigini u o‘ynayotgan rol nomi bilan chaqiradi («hoy,
shofyor, arqon g‘ildirakning tagiga tushib ketdi»). Kattalar va tengdoshlar bilan muloqot qilish
bolaga o‘zining «men»ini anglash imkonini uch yashar bola nutqini rivojlantirishga oid
vazifalar:
- bolaning imkon doirasi va undan tashqaridagi nutq vositalari bilan faol muloqotga kirishishi,
kattalarning savol va takliflariga javob berishi, o‘z istak xohishlari, hissiyotlari, fikrlarini ifoda
qilgan holda tashabbus ko‘rsatib fikr bildirishga intilishini qo‘llab-quvvatlang; - tengdoshlari
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
42
ishlariga qiziqishi, o‘z taassurotlarini ular bilan o‘rtoqlashishni istashi, o‘yin harakatlari, ro‘y
berayotgan hodisaga munosabatini nutq bilan ifodalashga qiziqishini rag‘batlantiring;
- bolangizning lug‘at zahirasini kishilar, o‘simliklar, oziq-ovqatlar, kiyimboshlar, mebellar, uy
hayvonlari, o‘yinchoqlar, narsa-buyum qismlari (ko‘ylak yengi, cho‘ntaklari va yoqasi; mashina
eshigi va g‘ildiragi kabilar) nomlari bilan boyitib boring. Gapda so‘zlarni bir-biriga to‘g‘ri
bog‘lashni (masalan, «Uyda ketdi» emas, «uyga ketdi», «Kecha boraman» emas, «Bugun
boraman») o‘rgatishga alohida e’tibor bering;
- bolalarni unli va undosh tovushlarni to‘g‘ri talaff qilishga o‘rgating. Nutq maktabgacha katta
yoshdagi bolaning psixologik rivojlanishi hamda dastavval xotirasi, fikrlashi, idrok etishi,
hissiyoti va ehtirosini ta’minlaydigan ikkita muhim vositadir.
Bolaning aqliy qobiliyatlari rivojlanish darajasining asosiy ko'rsatkichlaridan biri uning
nutqining boyligidir, shuning uchun biz, o'qituvchilar uchun maktabgacha yoshdagi bolalarning
aqliy va nutq qobiliyatlarini qo'llab-quvvatlash va rivojlantirishni ta'minlash muhimdir.
Hozirgi vaqtda Davlat Ta'lim Standartlariga muvofiq "Nutqni rivojlantirish" ta'lim
yo'nalishi quyidagilarni o'z ichiga oladi:
nutqni muloqot va madaniyat vositasi sifatida egallash;
faol so'z boyligini boyitish;
izchil, grammatik jihatdan to'g'ri dialogikni rivojlantirish va monolog nutqi;
nutq ijodkorligini rivojlantirish;
nutqning tovush va intonatsion madaniyatini rivojlantirish, fonematik eshitish;
kitob madaniyati, bolalar adabiyoti bilan tanishtirish, tinglash bolalar adabiyotining turli
janrlari matnlarini tushunish;
uchun zaruriy shart sifatida ovozli analitik-sintetik faoliyatni shakllantirish
savodxonlikka o'rgatish.
Hozirgi zamonda bolalarda nutqni rivojlantirish dolzarb muammo, maktabgacha
yoshdagi bolalar uchun izchil nutqning ahamiyati tufayli. O'qituvchi bolalarni nutq faolligiga
rag'batlantirishi kerak, shuningdek, nutqni rivojlantirishga katta e'tibor berish va bolalar
nutqini rivojlantirish uchun samarali zamonaviy texnologiyalarni topish muhimdir. Albatta,
ta'lim texnologiyasini tanlash bolalarning yoshi, o'qituvchining o'zi va bolalar oldiga qo'yadigan
maqsad va vazifalari bilan belgilanadi. Innovatsion texnologiyalar ijodiy qobiliyatlarni
shakllantirishga, dunyoga nostandart qarashni, yangicha fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan.
Bolalarga metafora tuzishni o'rgatish texnologiyasi Metafora - bu bir ob'ektning
(hodisaning) xususiyatlarini ikkinchisiga taqqoslash uchun umumiy xususiyat asosida
o'tkazish.
O'qituvchining maqsadi:
metafora qiladigan bolalar tomonidan algoritmni o'zlashtirish
uchun sharoit yaratish. Agar bola metafora tuzish modelini o'zlashtirgan bo'lsa, u mustaqil
ravishda metafora rejasining iborasini yaratishi mumkin. Dastlab, metafora tuzish uchun eng
oddiy algoritmdan foydalanish, uni asta-sekin murakkablashtirish tavsiya etiladi. Sinkwine
texnologiyasi maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirishning yangi texnologiyasidir.
Sinkwine
- qofiyasiz 5 qatorli she'r bo'lib, uni mutlaqo har kim yozishi mumkin. Birinchi
qator. Nima? Mavzuni aks ettiruvchi bitta ot. Ikkinchi qator. Qaysi? Asosiy fikrni tavsiflovchi
ikkita sifatdosh. Uchinchi qator. U nima qilyapti? Mavzu doirasidagi harakatlar haqida
gapiradigan uchta fe'l. To'rtinchi qator. Muallif mavzu haqida qanday fikrda? Mavzuga
munosabatni ko'rsatadigan to'rt so'zli ibora. Bu maqol, iqtibos, ibora yoki o'zingizning
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
43
so'zlaringiz bo'lishi mumkin. Beshinchi qator. Nima? Yozuvchining mavzuga shaxsiy
munosabatini bildiruvchi so„z, ibora, birinchi so’zning sinonimi. Sinkwine bolalarga o'zlarining
intellektual qobiliyatlarini ro'yobga chiqarishga yordam beradi, qisqacha hikoyani tuzish
uchun so'z boyligini to'ldiradi; o'yinni qabul qilish orqali nutq va fikrlashni rivojlantirishga
yordam beradi. Sinkvinni tuzish o'tilgan material bo'yicha yakuniy vazifa sifatida, olingan
ma'lumotlarni aks ettirish, tahlil qilish va sintez qilish uchun ishlatiladi.
Nutq rivojlantirish jarayonida o‘yinlar, qo‘shiqlar, ertaklar va boshqa interaktiv
faoliyatlar muhim ahamiyatga ega. Ota-onalar va tarbiyachilar bolalarga doimo muloqotda
bo‘lishlari, ularning fikrlarini tinglashlari va rag‘batlantirishlari zarur. Shuningdek, bolalarning
nutqini rivojlantirishda individual yondashuv ham muhimdir, chunki har bir bola o‘ziga xos
xususiyatlarga ega.
Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish orqali ularning ijtimoiy ko‘nikmalari,
o‘z-o‘zini ifoda etish qobiliyatlari va umumiy rivojlanishlari sezilarli darajada yaxshilanadi.
Nutqni rivojlantirish dasturlari va faoliyatlari bolalarning kelajakdagi muvaffaqiyatiga katta
ta’sir ko‘rsatadi.
Ota-onalar va tarbiyachilar bolalar bilan doimiy muloqotda bo‘lishlari, ularning fikrlarini
tinglashlari va ularga savollar berish orqali fikrlash qobiliyatlarini rag‘batlantirishlari zarur.
Bolalar o‘z his-tuyg‘ularini ifodalashda va yangi so‘zlarni o‘rganishda bu interaktiv
muloqotlardan foydalana oladilar.
Individual yondashuv ham juda muhimdir, chunki har bir bola o‘ziga xos rivojlanish
sur’atlari va uslublariga ega. Ba’zi bolalar ko‘proq vizual materiallarga, boshqalari esa eshitish
yoki harakat orqali o‘rganishga moyil. Shuning uchun, tarbiyachilar va ota-onalar bolalarning
individual xususiyatlarini hisobga olib, mos yondashuvlarni tanlashlari kerak.
Umuman olganda, bolalarning nutq rivojlanishi uchun ijobiy muhit yaratish, ularni
rag‘batlantirish va o‘zaro muloqotni kuchaytirish juda muhimdir.
Xulosa:
Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish — bu kompleks jarayon
bo‘lib, u faqatgina so‘z boyligini oshirish bilan cheklanmaydi. Bu jarayon bolalarning fikrlash,
muloqot qilish va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishni ham o‘z ichiga oladi. Ota-onalar va
tarbiyachilar ushbu jarayonda faol ishtirok etishlari zarur.
Ota-onalar va tarbiyachilar bolalar bilan muntazam muloqot qilish, ularga kitob o‘qish,
o‘yinlar o‘ynash va turli faoliyatlar orqali yordam berishlari kerak. Shuningdek, bolalarga
savollar berish va ulardan o‘z fikrlarini ifodalashni so‘rash orqali ularning fikrlash
qobiliyatlarini rag‘batlantirish mumkin.
Bundan tashqari, bolalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish uchun turli san’at turlari
bilan tanishtirish, hikoyalar yaratishga undash va ularni o‘z his-tuyg‘ularini ifodalashga
rag‘batlantirish muhimdir. Bu jarayonlarda ijobiy muhit yaratish va bolalarning o‘z-o‘zini ifoda
etishlariga imkon berish ham juda ahamiyatlidir.
References:
1.
Gafurova, N. (2020). "Maktabgacha ta’limda nutq rivojlantirish usullari". Toshkent:
O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim vazirligi.
2.
Karimova, M. (2019). "Bolalar psixologiyasi va nutq rivojlantirish". Tashkent: Fan va
texnologiya.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
44
3.
Usmonova, D. (2021). "Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlash metodikasi".
Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti.
4.
Umarova, G., & Toshpoʻlatov, A. (2024). Klaster tanqidiy fikrlash texnologiyasi texnikasi
sifatida. Центральноазиатский журнал междисциплинарных исследований и
исследований
в
области
управления,
1(10),
49–55.
Извлечено
от.https://inacademy.uz/index.php/cajmrms/article/view/33393
https://t.me/innovatsion_akademic
5.
Umarova, G. (2024). KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI O'QUVCHILARNING O'QISHGA
BO'LGAN KLASTERLI YONDASHUVI. В CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
(Т. 2, Выпуск 6, сс. 116–122). Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.11542450
https://t.me/innovatsion_akademic
6.
Toshpo’latov,
A.
(2023).
SHAXS
PSIXODIAGNOSTIKASIDA
PROYEKTIV
METODIKALARDAN FOYDALANISH. Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры,
3(5
Part
2),
170–178.
извлечено
от
https://inacademy.uz/index.php/ejsspc/article/view/16154
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.8001510
7.
https://cyberleninka.ru/article/n/maktabgacha-yoshdagi-bolalar-nutqini-rivojlantirish
8.
https://ruslit.jdpu.uz/index.php/presedu/article/download/6148/4472/15786
