ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
32
O‘ZBEK OILASIDA ERKAK VA AYOLNING MUOMALA MADANIYATI VA
GENDER TENGLIGINI MUSTAHKAMLASH MASALALARI
I.A. Egamberdiyeva
ADCHTI katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13379080
Annotatsiya.
O‘zbekistonda oilaviy munosabatlar tarixiy va madaniy ildizlarga ega bo'lib,
erkak va ayolning oiladagi o'rni va ularning bir-biriga nisbatan muomalasi jamiyatning ijtimoiy
tarkibiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. O‘zbek oilasida erkak va ayolning muomalasi an’anaviy
qadriyatlar va zamonaviy o‘zgarishlar ta’sirida shakllanmoqda. Erkakning mas’uliyatli va
qat’iyatli bo'lishi, ayolning esa mehribon va sabr-toqatli bo‘lishi o‘zbek oilasining
mustahkamligiga xizmat qiluvchi asosiy omillardir. Shu bilan birga, zamonaviy jamiyatda
gender tengligi masalalari ham katta ahamiyat kasb etib, erkak va ayolning oila ichidagi o‘rni
va muomalasiga yangi mazmun berishi kutilmoqda. Ushbu maqola o‘zbek oilasida erkak va
ayolning muomalasini tahlil qilishga qaratilgan.
Kalit so’zlar:
O‘zbek oila, gender tengligi, erkak va ayol rollari, an’anaviy qadriyatlar,
zamonaviy o‘zgarishlar, oila ichidagi hurmat, hamkorlik, muloqot.
Kirish
O‘zbek oilasi ko'p asrlar davomida an’anaviy qadriyatlar asosida shakllangan. Patriarxal
tuzumning ta’siri bilan erkak oilaning boshlig‘i sifatida qabul qilinadi, ayol esa oilani boshqarish
va bolalarni tarbiyalashda katta rol o‘ynaydi. Bu an’ana zamonaviy davrda ham o‘z aksini
topmoqda. O‘zbek oilasida erkak oilaning boshlig‘i sifatida moddiy ta’minot, qaror qabul qilish
va tashqi ishlar bilan shug‘ullanadi. Erkakning muomalasi ko‘pincha kuchlilik, qat’iyatlilik va
mas’uliyat bilan tavsiflanadi. U oilani himoya qilish va ta’minlash vazifasini o‘z zimmasiga oladi.
Ayolning o‘zbek oilasidagi roli oilani boshqarish, bolalarni tarbiyalash va uy ishlarini bajarish
bilan bog'liq. Ayolning muomalasi yumshoqlik, sabr-toqat va mehribonlik bilan ajralib turadi.
U oilaning ichki tinchligini saqlashga intiladi.So‘nggi yillarda O‘zbekistonda gender tengligi va
ayollarning ijtimoiy rolini oshirishga qaratilgan qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu
o‘zgarishlar natijasida erkak va ayolning oila ichidagi vazifalari va muomalasi ham ma'lum
darajada o‘zgarib bormoqda. Ayollar ko‘proq ta’lim olish, ish bilan ta’minlanish va ijtimoiy
hayotda faol ishtirok etishga intilmoqda. Bu maqola o‘zbek oilasidagi erkak va ayolning
muomalasi haqida umumiy tahlilni taqdim etadi va bu boradagi tadqiqotlar va muhokamalar
uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Tadqiqot metodologiyasi va empirik tahlil
O‘zbek oilasida er-xotin bir-biriga murojaat qilish shakli an'analar, hurmat va mehr-
muhabbatga asoslangan. Bu murojaatlar oila a’zolari o‘rtasidagi muloqotni mustahkamlash va
oilaviy munosabatlarni yanada mustahkam qilishga xizmat qiladi.
Ismlar va laqablar: Er-xotin bir-birini ismi bilan chaqirishi odatiy holdir, lekin hurmat
yuzasidan "dadasi", "onasi", "begim", "sultonim" kabi laqablar ishlatiladi. Masalan: Er: "Onasi,
ovqatingiz pishdimi?"
Xotin: "dadasi, charchamadingizmi?"
Ko‘plik darajasi: O‘zbek tilida hurmat ifodasi sifatida ko'plik darajasi qo'llaniladi. Masalan:
Er: "Siz nima deb o'ylaysiz?"
Xotin: "Sizning fikringiz qanday?"
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
33
Mehr va muhabbat bilan: Zamonaviy o‘zbek oilalarida er-xotin bir-biriga mehr bilan,
samimiy so‘zlar ishlatib murojaat qilishadi. Masalan:
Er: "Sevgilim, bugun qanday o‘tdi kun ?"
Xotin: "Jonim, bugun nima ovqat qilaylik?"
Hurmat va hamkorlik: O‘zaro hurmat va hamkorlikka asoslangan murojaatlar ham keng
tarqalgan. Masalan:
Er: "Bugungi tadbirga borishdan oldin nimani maslahat berasiz?"
Xotin: "Bugun xarid qilishni rejalashtirgandik, nima kerakligini birgalikda ko‘rib
chiqamizmi?"
Uy ichidagi muloqot: Er: "Azizam, bugun kechki ovqatga nima tayyorlaylik?"
Xotin: "Siz nima xohlaysiz? Men osh tayyorlamoqchi edim."
Oilaviy qaror qabul qilish: Er: "Bu yil yozgi ta’tilda qayerga borishni o‘ylab ko‘rdingizmi?"
Xotin: "Ha, bir nechta joyni ko‘rib chiqdim. Birgalikda tanlaylik".
Qiyinchiliklarda yordam
:
Er: "Bugun ishda biroz qiyin kun bo‘ldi. Biroz dam olsam
maylimi?" Xotin: "Albatta, dam oling. Men esa siz yoqtirgan mazali ovqat tayyorlayman".
O‘zbek oilasida er-xotin bir-biriga murojaat qilish madaniyati an’analarga, hurmatga va
o‘zaro mehr-muhabbatga asoslangan. Bu murojaat shakllari oilaviy munosabatlarni
mustahkamlash, o‘zaro hurmat va hamkorlikni rivojlantirish uchun muhim omil bo'lib xizmat
qiladi. Zamonaviy davrda ham bu an’analar saqlanib, zamon talablariga mos ravishda
rivojlanmoqda.
O‘zbek oilalarida gender tengligini mustahkamlash uchun har qanday jamiyatning
barqaror va adolatli rivojlanishi uchun muhim ahamiyatga ega. O‘zbek oilalarida bu maqsadga
erishish uchun ta'lim va targ‘ibot ishlari muhim vositalardan biridir. Quyida bu borada amalga
oshirilishi mumkin bo‘lgan chora-tadbirlar va amaliy qadamlar keltirilgan. Bolalarga teng
imkoniyatlarni ta'minlash, ularga bilim va ko‘nikmalarni teng ravishda berish kerak. Qiz va
o‘g‘il bolalar teng darajada ta’lim olishlari, har qanday kasbni tanlashda ozod bo'lishlari lozim.
An’anaviy jinsiy rollarni bekor qilish va ularning zararli ekanligini tushuntirish. Ayollar ham,
erkaklar ham har qanday faoliyat turi bilan shug'ullanishlari mumkinligini targ'ib qilish.
Jamiyat a'zolariga jinsiy huquqlar, tenglik va gender tengligini tushuntirish orqali ularning
ongini oshirish. Ta’lim muassasalarida gender tengligi mvzusida maxsus darslar o‘tkazish. Bu
darslar orqali o'quvchilarga gender tenglikning ahamiyati va uning ijtimoiy hayotdagi o'rni
haqida ma'lumot berish. Ommaviy axborot vositalari orqali gender tengligi haqida targ'ibot
kampaniyalari tashkil etish. Bu kampaniyalar orqali jamiyat a'zolariga gender tenglikning
foydasi va zaruriyati haqida tushuncha berish. O‘zbek oilalari uchun gender tengligi mavzusida
seminarlar va treninglar o'tkazish. Bu treninglar orqali oilaviy hayotda gender tengligini
ta'minlash yo'llari haqida maslahatlar berish. Gender tengligini targ‘ib qilishga qaratilgan
ijtimoiy loyihalar va tadbirlarni tashkil etish. Masalan, "Tenglik Haftaligi" kabi tadbirlar
o‘tkazish. Ijtimoiy tarmoqlar va boshqa raqamli platformalar orqali gender tengligi haqida
ma'lumotlarni tarqatish. Bloglar, videolar va infografikalar yordamida keng auditoriyaga yetib
borish.Ota-onalar uchun gender tengligi mavzusida treninglar va seminarlar tashkil etish. Bu
orqali ota-onalarga bolalarni tenglik ruhida tarbiyalash bo‘yicha maslahatlar berish. Oilaviy
munosabatlarda o‘zaro hurmatni kuchaytirish, har ikki tomonning fikrlarini eshitish va
e’tiborga olish. Erkak va ayolning teng huquqli ekanligini ta’kidlash. Bolalarni tarbiyalashda
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
34
ham erkak, ham ayol teng ishtirok etishi lozim. Bu kelajak avlodni gender tenglik ruhida
tarbiyalashga yordam beradi.
Ayollarning ijtimoiy va iqtisodiy hayotda faol ishtirokini qo‘llab-quvvatlash, jamiyatning
har tomonlama rivojlanishiga va gender tenglikka erishishga yordam beradi. Ushbu maqsadga
erishish uchun amalga oshirilishi lozim bo'lgan qator chora-tadbirlar mavjud.
Ayollar uchun ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirish. Maxsus grantlar, stipendiyalar va
o‘quv kurslarini tashkil etish. Malaka oshirish va qayta tayyorlash kurslarini o‘tkazish orqali
ayollarning raqobatbardoshligini oshirish. Ayollarning rahbarlik lavozimlariga tayinlanishini
qo‘llab-quvvatlash. Bu orqali ayollarni yetakchilikka tayyorlash va o‘ziga ishonchni oshirish.
Yetakchilik bo‘yicha treninglar va seminarlar tashkil etish.
Ayollar uchun mentorlash
dasturlarini joriy qilish. Tajribali rahbarlar va mutaxassislar yordamida yosh ayollarga yo‘l-
yo‘riq ko‘rsatish. Ayollar tarmoqlarini rivojlantirish, ularga professional aloqalarni
kengaytirishga yordam berish. Ayollar uchun ish o‘rinlarini yaratish va bandlikni ta’minlashga
yo‘naltirilgan dasturlarni amalga oshirish. Uyda ishlash imkoniyatlarini kengaytirish,
masofaviy ish o‘rinlarini ta’minlash. Ayollarga biznes boshlash yoki rivojlantirish uchun qulay
kredit shartlarini yaratish. Past foizli kreditlar, grantlar va subsidiyalarni joriy etish. Moliya
savodxonligi bo‘yicha treninglar o‘tkazish orqali ayollarni moliyaviy jihatdan mustaqil
bo‘lishga o‘rgatish. Ayollar uchun biznes inkubatorlari va akseleratorlarni tashkil etish. Bu
orqali ularga biznesni boshlash va rivojlantirish bo‘yicha ko'mak berish. Ayollar tomonidan
boshqariladigan bizneslarni qo‘llab-quvvatlash va ularga marketing, huquqiy maslahatlar
berish. Ayollarning huquqlarini himoya qilish uchun maxsus qonunlar va me’yoriy hujjatlarni
kuchaytirish. Huquqiy maslahat markazlarini tashkil etish, bu markazlar orqali ayollarga bepul
huquqiy yordam ko'rsatish.
Oilaviy va maishiy zo‘ravonlikka qarshi qattiq choralar ko'rish. Zo‘ravonlik qurbonlariga
yordam berish uchun maxsus markazlar va qo‘ng‘iroq liniyalarini tashkil etish. Zo‘ravonlikka
qarshi targ‘ibot kompaniyalari o‘tkazish, bu orqali jamiyatda bu masalalarga nisbatan ongni
oshirish. Ayollarni ijtimoiy va iqtisodiy hayotda faol ishtirok etishga undaydigan ommaviy
axborot vositalari orqali kompaniyalar o‘tkazish. Ayollarning muvaffaqiyat hikoyalari va rol
modellarini keng ommaga tanishtirish.
Ayollar uchun maxsus madaniy tadbirlar va loyihalarni
tashkil etish. Bu orqali ularni ijtimoiy faoliyatda ishtirok etishga rag'batlantirish. Ayollar
huquqlarini qo'llab-quvvatlovchi ko‘rgazmalar, konsertlar va boshqa tadbirlarni o'tkazish.
An'anaviy qadriyatlarni saqlagan holda zamonaviy o‘zgarishlarga moslashish erkak va ayollar
o‘rtasida o'zaro hurmat va hamkorlikni rivojlantirish orqali amalga oshirilishi mumkin. Bu
jarayon oila va jamiyatni mustahkamlashga yordam beradi. O‘zbek oilasida oilaviy birlik va
mustahkamlik eng muhim qadriyatlardan biridir. Bu qadriyat oila a’zolari o'rtasidagi bog‘liqlik
va o‘zaro yordamni mustahkamlashga yordam beradi. Yoshi kattalarga va oila boshlig‘iga
hurmat ko'rsatish o‘zbek oilasining ajralmas qismi hisoblanadi. Bu qadriyatlar oilaviy tinchlik
va ahillikni ta’minlashga xizmat qiladi. Har bir oila a’zosi o‘z vazifalarini ado etishda
mehnatsevarlik va mas’uliyatli bo‘lishga intiladi. Bu qadriyatlar oilaviy farovonlik va
barqarorlikka erishish uchun muhimdir. Zamonaviy jamiyatda gender tengligi qadriyati erkak
va ayollarni teng huquqli qilishni ta’minlaydi. Bu oila ichidagi roli va mas'uliyatlarni qayta
ko'rib chiqishni talab qiladi. Ayollarning ta’im olish, kasbiy faoliyatda ishtirok etish va jamiyat
hayotida faol bo‘lishi zamonaviy o‘zgarishlarning bir qismidir. Texnologiyaning rivojlanishi va
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
35
uning kundalik hayotga kirib kelishi oilaviy munosabatlarga va uy ishlariga yangi
yondashuvlarni kiritmoqda.
Oilaviy masalalarni ochiq va samimiy muloqot orqali muhokama qilish. Har bir oila a’zosi
o‘z fikrini erkin bildira olishi lozim. Oilaviy qarorlarni birgalikda qabul qilish, har ikki
tomonning fikr va istaklarini hisobga olish.
Uy va oila ishlari bo‘yicha vazifalarni teng taqsimlash. Erkak va ayollar uy ishlarida
birgalikda ishtirok etishi o'zaro hurmatni oshiradi. Masalan, erkaklar ham ovqat tayyorlash,
tozalash yoki bolalar tarbiyasida faol ishtirok etishi mumkin.
Har bir oila a’zosi boshqa a'zolarning mehnatini va hissasini qadrlashi lozim. Bu orqali
o‘zaro hurmat va minnatdorlik hissi kuchayadi.
Oila a'zolarining ta'lim va malaka oshirishlariga imkon yaratish. Bu orqali ularning
imkoniyatlarini kengaytirish va o'zini rivojlantirishga yordam berish. Birgalikda yangi bilimlar
va ko‘nikmalarni o‘rganish, masalan, uy bekasi yoki uy xo‘jaligi bo'yicha kurslarga qatnashish.
Oilada har bir a’zo boshqa a'zolarni qo‘llab-quvvatlashi, ularga ma’naviy va psixologik
yordam berishi kerak. Ayollar va erkaklar bir-birining kasbiy va shaxsiy rivojlanishiga
ko‘maklashishi lozim. Masalan, dam olish kunlari uchun reja tuzishda har bir oila a'zosining
fikrini hisobga olish. Ovqat pishirish, tozalash va boshqa uy ishlarini navbatma-navbat yoki
birgalikda bajarish. Bolalarni maktabga olib borish, ularni uyga qaytarish va ularning ta’limiga
e’ibor berishda birgalikda ishtirok etish kabi masalalar bugungi kunning dolzarb masalasi
hisoblanadi.
Xulosa
O‘zbek oilalarida gender tengligini mustahkamlash uchun ta’lim va targ‘ibot ishlari
muhim vosita bo‘lib, bu jamiyatning barqaror va adolatli rivojlanishi uchun zarurdir. Bu borada
amalga oshiriladigan chora-tadbirlar gender tenglikni ta’minlash, ayollar va erkaklar uchun
teng imkoniyatlarni yaratish va jamiyatdagi an’anaviy stereotiplarga qarshi kurashishda katta
rol o‘ynaydi. Ayollarning ijtimoiy va iqtisodiy hayotda faol ishtirokini qo‘llab-quvvatlash orqali
jamiyatning har tomonlama rivojlanishiga erishish mumkin. Ta'lim, malaka oshirish, moliyaviy
ko‘mak va huquqiy himoya kabi chora-tadbirlar ayollarning imkoniyatlarini kengaytiradi va
ularning jamiyatdagi o‘rnini mustahkamlaydi. Bu esa, o‘z navbatida, gender tenglikning
ta'minlanishiga katta hissa qo‘shadi. An’anaviy qadriyatlarni saqlagan holda zamonaviy
o‘zgarishlarga moslashish, erkak va ayollar o‘rtasidagi o‘zaro hurmat va hamkorlikni
rivojlantirish orqali amalga oshirilishi mumkin. Bu oila va jamiyatda barqarorlik va
farovonlikni ta'minlash uchun muhimdir. An’anaviy qadriyatlar va zamonaviy tendensiyalarni
muvofiqlashtirish orqali jamiyatning ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishiga katta hissa qo‘shish
mumkin.
References:
1.
Boymirzaeva S. Matn mazmunida temperollik semantikasi. Toshkent, “O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2009
2.
Yo‘ldoshev M. Badiiy matn lingvopoyetikasi. T.: Fan, 2008.
3.
Yo'ldoshev M. Badiiy matnning lisoniy tahlili. T., Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston
Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2010
4.
Mamajonov A. Tekst lingvistikasi. – T.:, 1989.
5.
Shomaqsudov A., Rasulov I. va boshq. O‘zbek tili stilistikasi. – T., O‘qituvchi, 1983.
