ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
4
SAǴINBAY ÍBRAGIMOV LIRIKASINDA MONOSTIX JANRI
Hámidullaeva Perizat
QMU Qaraqalpaq ádebiyatı magistrantı
Toqımbetova Gúlbahar
QMU Qaraqalpaq ádebiyatı qánigeligi PhD.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13364394
Gilt sózler:
monostix, misra, qatar, lirika, shayırlar, teoriya, mazmun.
Annotaciya:
Maqalada kishi lirikalıq formalardıń biri bolǵan monostix janrına sózlik,
teoriyaıq hám mazmunliq táriyp beriledi hám bul janr shayır S.Ibragimov monostixları
mıssalında tallaw maqsetin tapqan.
MONOSTIX POEMS IN THE LYRICS OF SAHINBAY IBRAGIMOV
Key words:
monostix, verse, series, lyric, poets, theory, essence.
Annotation:
The article describes the vocabulary, theory and content of the monostich
genre, and the genre is studied on the example of the monostichs of the poet Saginbay
Ibragimov.
ЖАНР МОНОСТИКС В ЛИРИКЕ САҒИНБАЯ ИБРАГИМОВА
Ключевые слова:
моностиха, стих, ряд, лирический, поэты, теория, содержание.
Аннотация:
В статье даются сведения о словарном, теоретическом и
содержательном аспектах жанра моностиха и исследуется этот жанр в интерпретации
моностихов поэта Сагинбая Ибрагимова.
Qaraqalpaq ádebiyatı kúnnen-kúnge rawajlanıp, keń qulash jayıp barbaqta. Bir ǵana
lirika janrın alıp qarasaq, onda bir qatarlı qosıqlardan baslap, on qatarlı qosıqlarǵa shekem
shayırlar tárepinen ájayıp hám qunlı dóretpeler dóretilmekte.
Bul maqalamızda biz bir qatarlı qosıqlardı hám teoriyalıq hám mazmunlıq dodalawǵa
tartpaqshımız hám tallaw úlgisinde S.Íbragımov monostixların kórip shıǵamız.
Eń áwellen monostix janrınıń sózlik maǵanasın kórip shıqsaq, ózbek ilimpazları bolǵan
Oraeva D, Quwatova D “Jáhan ádebiyatı terminleriniń qısqasha túsindirme sózligi” kitabında
bul terminge tómendegishe táriyp bergen: “Monostix” (gr monos hám stushos- bir qosıq) bir
qatardan ibarat qosıq.[1-100]
Bul qosıq túri tuwralı XV ásir ingliz ádebiyatshısı Ben Jonson “Qosıq dep tek shayırdıń
kóp ya azıraq muǵdardaǵı qatarlardan quralǵan qosıqlardı aytpaydı, joq, bazı waqıtları bir
qatarlı qosıq ta joqarı dárejede qosıq bolıwǵa qúdireti jetedi”[2-209] degen bahalı pikirlerin
bildirgen.
Jáne de túrk alımı N.S.Bonarlınıń pikiride bahalı: “Eski Iran lirikasında nazm birligi misra
bolǵan...”, “Misra” tiykarınan arabsha sóz bolıp, esiktiń bir túri degen maǵananı bildiredi.[3-
52]
Bul túrdegi qosıq eski dereklerde de ushrasadı. Mısalı M.Qashqarıydıń “Devonu luǵat at
turk” miynetinde monostixlardıń dáslepki úlgileri kórinedi.[4-17]
Biraq, bul bir qatardan ibarat qosıqtıń poetikalıq túrin anıqlaw júda qiyin( proza ma yakı
qosıq pa). Máselen, bunday bir qatarlı qosıq prozada monolog xizmetinde kelip proza
sıpatında túsinilse, qosıqlar toplamında yakı dúrkininde kelse qosıq sıpatında túsiniledi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
5
Ádette bunday “qosıqlar” joqarı rawajlanǵan poetikalıq dástúrge iye ádebiyatlarda ǵana
bolıwı múmkin.[5-20]
Qosıqtıń bul túri jáhan ádebiyatında da júda az ushrasadı.Rus ádebiyatında tek ǵana
Karamzinniń "Uyqlay ber qutlı tań atqansha, qádirdan marqum” hám Bryusovtıń “O, appaq
baltırlarıńdı japsań edi” monostixleri belgili boldı.
Qaraqalpaq ádebiyatı da qosıqtıń bul kishi formasın shetlep ótken joq. Monostix
janrında I.Yusupov, T.Jumamuratov, J.Ízbasqanov hám S.Ibragimovlardıń lirikasında
ushıratamız.
Monostix shayırdıń oyın eń kishi formada, artıqsha bezew, kelbetliklersiz bir sóz
astarında mıń túrli tereń máni jatırǵan bir qatar arqalı jetkerip beriwshı janr.
Ózbek ádebiyatshı alımı Q.Yulchiyevtiń pikirinshe “Shayır waqıyalıqqa óz múnásebetin
tereń pikir, emotciya hám sadalıq penen bildiredi, nátiyjede qosıqta xarakterlerdiń málim
bólegi kórinedi”[4-27]
Joqarıdaǵı alımlardıń pikirine kóre monostix dóretiw hárkimniń de qolınan
kelmesligine, isenimimiz kámil boladı.
Qarqalpaq ádebiyatınıń rawajlanıwına óziniń salmaqlı úlesin qosqıp kiyatırǵan
S.Ibragimovtiń lirikasınan ájayıp, tereń mánili monostixlerdi ushratamız. Misal ushın onıń
tómendegi monostixin alıp qarayıq:
Hayalı erkin kúle alatuǵın erkek-baxıtlı erkek
.[5-140]
Bul monostix ápiwayı sózlerden quralsa da, ózine tereń maǵananı jámley alǵan. Bul
qatarlardan biz shańaraq, baxıt, hayallıq baxıt, muhabbat usaǵan sózlerge sinonimligin
kóremiz. Shınında da, haqıyqıy erkek óz jubına zıyan jetkizbeydi, xorlamaydı kersinshe onıń
baxıtlı júriwine, kózleriniń kúliwine háreket etedi.Bul monostix bir qaraǵanda ápiwayı bir
qatarlı prozalıq bir intonaciya menen aytılǵan gápke de uqsap ketedi. Lekin monostix málim
bir ólshemge mas keliwi(dawıs,irǵaq, muzika bolıwı kerek) hám semetriyalıq tolıqlıq
xarakterine iye bolıw kerek.Ol sonday tereń máni bildirip aforizm dárejesine jetiwi tiyis.Bul
monostix bir qaraǵanda prozaǵa uqsaǵanı menen onda lirikaǵa tán irǵaq, intonaciya, muzika
bar ekenligin kóremiz. Qosıqtıń bul kishi forması 18 buwınnan ibarat bolıp kelgen. Bul
monostix ózinde tereń, astarlı jasırın máni ańlatıp turǵan joq, hár bir zeyinli oqıwshı bir oqıp
mánisin túsiniwge boladı lekin shayırdıń sheberligi sonda heshkim qıyalına kelmeytuǵın
ápiwayı sózlerden-aq hámmege túsinikli, turmıs shınlıǵın, haqıyqiy muhabbat, erkeklik
wazıypa, hayallıq baxıttı bere alǵan.
Jáne de onıń tómendegi monostixi bar:
Bendeniń kózi toymay, kewline insap kirmeydi.
[5-103]
Bul monostixta mzine tán mazmun-maǵanaǵa iye. Forması jaqtan júda ıqsham etip
jazılǵan, 15 buwınnan quralǵan kishi lirikalıq forma. Bul qatarlar arqalı jámiyetlik hátteki
dunyalıq pitpes mashqalanı kóterip shıqqanın bayqaymız. Sebebi, insan jaratılǵalı berli óz
nápsi menen gúresip kiyatır, eki ortada urıs usı kúnge shekem tawsılǵan emes yagniy bende
hesh waqıt dunyaǵa kózi toymaydı, kózi toymas eken, kewline insapta, jaqsılıqta kire almaydı
barqulla ashkózlik, napsiqullıq húkim súre beredi. Usınday dunyalıq haqıyqatlıqtı biz usı
qatarlar arqalı bilsek boladı. Bul monostixti da aforizimlik dárejesine jetkersek boladı.
Bulardan basqa shayırdıń jáne bir monostixi bar:
Aspanǵa qaramasań, aspandı kóre almaysań
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
6
Bul monostix insannıń jeke ózine tiyisli xarakter, izlenisler, rawajlanıwlar, háreket hám
ómir tájiriybelerin kóremiz.Insan ómirde qanday jetiskenlikke erisken bolsın, bul onıń neshe
ay, jillar dawamında jeńilislerinen kelip shıqqan jeńis esaplanadı. Sebebi, insan óirde qanday
da bir isti basınan ótkermegenshe, onı sınap kórmegenshe ol iske xarakter bere almaydı.
Sonıń ushın insan ómirde bir nársege erisiw ushın álbette jeńiliwi, awır kúnlerdi bastan
ótkeriwi tiyis.
Bir sóz benen aytqanda monostix az sóz benen tereń maǵanalı, tuǵıjımlı máni beriwshi
qosıq túri bolıp esaplanadı. Bul qosıq túri rawajlanǵan ádebiyatlarda ǵana ushrasadı, jáne bul
qosıq túrin sheber, tájiriybeli shayırlar ǵana dórete aladı.
References:
1.
Oraeva D, Quwatova D. Jahon adabiyoti terminlarining qisqacha izohli lu’gati. Toshkent,
“Navro’z”, 2009.
2.
Ben Jonson. Qaydlar yoki kuzatishlar// G’arb adabiy-tanqidiy tafakkuri tarixi ocheriklar.
Toshkent, “Fan”, 2008.
3.
Nihat Sami Banarli. Rasimli Turk edebiyati tarihi. Istanbul, Milli Egitim Basimi, 1987.
4.
Юлчиев Қ. Ўзбек шеъриятида бирлик ва учлик поэтикаси. PhD диссертацияси.
Тошкент, 2017.
5.
Гаспаров М.Л. Русский стих начала ХХ века в комментариях.-М, «Фуртуна
Лимитед», 2001.
6.
Orazımbetov Quwanıshbay. Qosıq teoriyası, Nókis, “Qaraqalpaqstan”, 2020.
7.
Сағынбая Ибрагимов. Брно дәптери. Нөкис, «Билим», 2021.
