ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
117
BO‘LAJAK TASVIRIY SAN’AT O‘QITUVCHILARINI KASBIY
KOMPETENSIYASINI OSHIRISHDA PORTRET RANGTASVIRI METODINING
O’RNI VA AHAMIYATI
Norqulova Dildor Uchkunovna
Samarqand davlat universiteti Pedagogika ta’limi fakulteti assistenti
dildor.norkulova@mail.ru
+998915566777
https://doi.org/10.5281/zenodo.13340631
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bo’lajak tasviriy san’at o’qituvchilarini tayyorlashda
portret rangtasviri orqali kasbiy kompetensiyasini rivojlantirish metodikasi hamda majburiy
fanlar tarkibiga kiruvchi rangtasvir fani dizaynerlik faoliyati haqida so‘z boradi. Ayol portreti
ranglavhasini qo‘li bilan ishlash metodikasi bosqichlari” nomli mavzusiga ajratilgan soatlarni
bosqichma bosqich ishlash metodikasi yoritilib berilgan va metodik afzalliklarini ko’rsatilgan.
Kalit so‘zlar:
dizayn, kompozitsiya, rangtasvir, xolst,
dyum,
kompetensiya, portret,
pedagogik faoliyat, ijodiy faoliyat, an’anaviy ta’lim, kasbiy faoliyat, tasviriy san’at.
Bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarini tayyorlashda hamda ularning kasbiy
kompetensiyasini rivojlantirishda majburiy va tanlov fanlar alohida o‘rin tutadi. Majburiy
fanlar tarkibiga kiruvchi rangtasvir fani dizaynerlik faoliyati bilan chamcharchars bog‘liq.
Dizayn (ingl. design – loyiha, chizma, rasm) – narsalar muhitining estetik va funksional
sifatlarini shakllantirish maqsadiga qaratilgan loyihalash faoliyati turlarini ifodalovchi termin
Bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarini portret kompozitsiyasi orqali kasbiy
kompetensiyani rivojlantirishning asosiy omili sifatida qaraldi.
Kompozitsiya – yaxshi ish olib borish uchun zarur omil hisoblanadi. Muhimi,
ishingizning barcha qismlari umumiy taasurotga ta’sir ko‘rsatsin. Ob’ekt joylashuvini to‘g‘ri
tanlasangiz ishning muhim tomoniga e’tiborni qarata olasiz. Aynan kompozitsiya tufayli
tomoshabin suratning kayfiyatini va unda tasvirlangan ob’ektlarning muhimligini tushunadi
va qabul qila oladi. Kompozitsiyada ob’ekt va fon o‘lchamlarining mosligi haqida gapiradigan
bo‘lsak, yirik planda kam hajmli fonda chizilgan ob’ekt ko‘proq e’tiborni tortadi va muhim
bo‘lib ko‘rinadi. Katta hajmli fonda kichik tasvirlangan ob’ektlar yakkalangan bo‘lib, kenglikda
qisilib qolgandek ko‘rinadi. Bu tomoshabinning e’tiborini jalb etmaydi degani emas, shunchaki
unga nisbatan boshqacha munosabatda bo‘lishadi
Portret yaratganda, nafaqat uning tashqi ko‘rinishi, balki bu portretni chizish jarayoniga
ham e’tibor berish kerak. Hozirgi vaqtda texnologiyaning zamonaviy usullari mavjud bo‘lib,
ularda qo‘l mehnati kamaytirilgan. Ish qurollari va xom ashyoni to‘g‘ri qo‘llash orqali
portretning zamonaviyligi, estetikligi hamda dizayni saqlanadi. SHu jarayonlarni bajarish
tartibini bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilariga etkazishda an’anaviy va noan’anaviy dars
berish usullaridan foydalaniladi.
2- kurs “Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi” yo‘nalishi talabariga “Ayol
portreti ranglavhasini qo‘li bilan ishlash metodikasi bosqichlari” nomli mavzusiga 12
soat vaqt ajratilgan. Bu vaqt doirasidagi mazmunni quyidagicha juftliklarga bo‘lib
chiqish mumkin.
1-
Juftlikda birinchi bosqich
.
Shaklni o‘lchami bo‘ylab xolst yuzasiga to‘g‘ri
joylashtirish.
O‘ng tomonda etarlicha ko‘proq bo‘sh joy qoldirish uchun boshning markaziy
chizig‘ini chap tomoniga qo‘ying. SHaklning o‘lchamini tepada 3½ dyum (9 sm) manfiy bo‘sh
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
118
joy va qo‘lning eng pastki barmog’i ostida taxminan 1 dyuym (3 sm) bo‘sh joy qoldiring. Agar
tayyor asar ramkaga solinsa, kompozitsiya barmoq uchlarini kesib tashlamaydi. Boshning
o‘lchami iyagidan sochning tepasigacha taxminan 8½ dyuym (22 sm) bo‘ladi. Asosiy
belgilarni, shu jumladan yuz harakterlarini, ko‘ylakning bo‘yin chizig’ini, qo‘lning yuqori va
pastki qismini aniqlash uchun gorizontal belgilar qo‘ying va keyin kengliklarni qo‘yish uchun
gorizontal belgilarni qo‘ying.
Ikkinchi bosqich
.
Teri rangini bo‘yash uchun to‘yinmagan sariq-yashil ranglar
qorishmasi bilan engil ranglash
. Juda engil rang berish uchun, mo‘yqalamni engilgina
ishqalang. Teri rangiga aylanadigan joyni engil yoping, boshqa joylarini ham engilgina
yopsangiz bo‘ladi, shunda butun sirt birlashtirilgan asosiy hajmga ega bo‘ladi.
Uchinchi bosqich
.
Soyadan ajratilgan yorug’lik.
Soya joylarini bildirish uchun
suyultirilgan bo‘yoqdan foydalaning. Bu rasmning umumiy tarkibi va dizaynini qayta ko‘rib
chiqish uchun to‘xtashingiz kerak bo‘lgan nuqta. Agar siz qiyofachi qomatiga biron bir katta
o‘zgartirish kiritmoqchi bo‘lsangiz yoki hal qilishni talab qiladigan boshqa xatolik joylari
bo‘lsa, buni hoziroq to‘g‘irlang.
To‘rtinchi bosqich. Eng to‘q joylarni aniqlashtirish
Rasmning eng to‘q joylarini
aniqlash uchun moy bo‘yoqdagi bo‘yoq(Umber)dan foydalaning, buning natijasida uch
qiymatli ohangli sxema paydo bo‘ladi. Ayni paytda, soyaning o‘rta yoki to‘q holatda qolishi
aniq emas.
Beshinchi bosqich
.
YOrug’likdagi teri ranglariniga ishlov berish
. Hali ham yuza katta
yassi tekislikday turganligi sababli. Elkaga tashlangan sharfning och zarg‘aldoq rangini darhol
teri rangi va soyasining bir nechta joylariga qo‘ying.
2-
Juftlikda birinchi bosqich
.
Teri rangi asosini bo‘yash uchun o‘rta va katta taroqli
mo‘y qalamga o‘tish.
Rangni alohida va toza saqlash uchun uni boshqa bo‘yoqqa
aralashtirmang, shunchaki ustiga qo‘ying, keyin cho‘tkangizni artib, boshqa rang qo‘shing.
Ushbu yondashuv sizga shakllar yorug’ligini topish va hajmni o‘rganishga imkon beradi. Ayni
paytda qo‘yayotgan mazoklaringiz joylashuvi faqat taxminiydir, lekin siz chizilayotgan
tasvirni aniqlaganligingiz sari bu mazoklar o‘z o‘rnini topa boshlaydi
Ikkinchi bosqich
. Jag’ chizig’i va iyagining tashqi ko‘rinishi va o‘lchami va joylashishini
to‘g’rilash uchun kichik va o‘rta mo‘yqalamdan foydalaning.
3-
juftlikda birinchi bosqichda ko‘zlar, kipriklar va qoshlarga ko‘proq to‘xtalib o‘tish
.
Ko‘zlar tasvirlanishi.
Kuz ostidagi engil soyalarni bo‘yab qo‘ying, faqat atrofdagi teriga
qaraganda bir oz to‘qroq ishlang. Bu pastki qovoq ifodasini yaratishda muhim ahamiyatga ega.
YUqori kirpiklardan tushayotgan soyalarga ham to‘xtatib o‘ting. Ko‘z oqining o‘ng va chapdagi
tonlarini taqqoslang. Albatta, soya tushadigan tomondan u axamiyatli darajada to‘qroq
bo‘ladi. Biroq, rangdor parda, aksincha, soya tomondan yorqinroq, yorug‘lik tomondan esa –
to‘qroq ranglarda (yonboshdan tushadigan yorug‘likda) bo‘ladi.
Kirpiklarni tasvirlanishi.
Kirpiklarni bittalab tasvirlash odatda havaskorlarda
uchraydi va bunday tasvirlarga qaraganingizda kipriklarning yumshoqligini yo‘qotilganini his
qilasiz. SHu sababdan siz bu xatolikka yo‘l qo‘ymang. Oddiygina, ingichka mo‘yqalamda
noziklik bilan yuqori kirpiklarni chizig’ini (Ivory Black) bo‘yog‘i bilan bo‘yang. Toza va quruq
bo‘lgan kichik yoyma mo‘yqalamni olib, bo‘yoqni muloyimlik bilan yuqoriga va kirpik
chizig’idan kirpiklar o‘sadigan tomonga suring. Kirpik chizig‘ini kipriklar bilan to‘ldiring
Kirpiklarni bo‘yashni tugatgandan so‘ng, agar sizga ularning ko‘rinishi yoqmasa, kirpiklarni
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
119
tuzatishga urinmasdan, oldingi bosqichga bo‘yoqni artib oling va qaytadan boshlang. Kipriklar
tabiiy ko‘rinishi uchun ingichka mo‘qqalam yordamida kiprik chizig‘iga kipriklar chizib
chiqing.
Qoshlarning tasvirlanishi
Qoshlarda birdaniga tuklarni ko‘rsatishga xarakat qilmang.
Qosh shaklida umumiy ranglarni tushurishdan boshlang. Qaerda u yorqinroq, qaerda to‘qroq
va qalinroqligiga ahamiyat bering. Qoshosti aylanasidagi xajm va yorug‘lik va soyalarni tahlil
qiling. Qosh yorug‘likdan “o‘girilgan” joyda u to‘qroq bo‘ladi. YOrug‘likka “chiqish” joyida –
yorqinroq. Asosan qoshlar boshlanishidan sal o‘tgandan to‘qroq va qalinlashgan bo‘ladi. Ton
qo‘yilib hajm ko‘rsatilgandan so‘ng tuklarni tasvirlashga o‘tsa bo‘ladi. Asosan ular qoshlar
boshlanishida va ularning uchlarida ko‘rinadi.
Agar qoshlar to‘q rangda bo‘lsa, uning shakli bo‘yicha massa surtib yasama ton hosil
qilish kerak. So‘ng esa ingichka mo‘yqalam yordamida ehtiyotkorlik bilan qoshlarning
perimetri bo‘ylab tuklar o‘sish joylarini belgilab oling. Qoshlar boshlanish joyida tuklar
ingichka, o‘rtasiga kelib esa qalinroq bo‘ladi. Qoshlar tuklari yordamida o‘z xajmiga ega
bo‘lishini unutmang, va, albatta, ularda yorug‘lik–soya bo‘ladi. Qoshlar qanchalik qalin bo‘lsa,
bu xajm shunchalar kuchli ifodalanadi. Tasvir xaqqoniy ko‘rinishi uchun ba’zida bir nechta
tukni ajratib
4-
Juftlikda burun va lablarning tasvirlanishi
Kichkina mo‘yqalamda bo‘yoqlarning aralashmasidan kamroq olgan holda burun
teshiklari va ko‘z qovoqlari burmalarini tasvirlang. Burunning pastki qismidagi soyasini
bo‘yashda ehtiyot bo‘ling, chunki berayotgan rangingiz burun shaklini buzib qo‘yishi mumkin.
Burun va yonoqlarning o‘rtasidagi farqlarini anglagan holda, ranglarni shunday qo‘yingki
yanoqlardan yuqoriroqda joylashganini va halm jihatidan baland ekanligini sezdiring. Sovuq
ranglardan ko‘proq foydalaning, bu yanoqni pasayib, uzoqlashishiga olib keladi.
Labni bosqichma-bosqich tasvirlash. Birinchi bosqich. Og’izning asosiy
burchaklarini toping.
Dudoqlar kengligi va balandligi o‘rtasidagi munosabatni aniqlash
uchun to‘g’ri chiziqdan foydalaning. Bu erda kenglik balandligi taxminan ikki barobar. Ushbu
¼ ko‘rinishda og’iz anatomiyasining markazi chap tomonimizdagi og’iz burchagidan
masofaning uchdan bir qismiga teng, chap burchak esa o‘ng burchakdan bir oz pastroq.
YUqori lab va pastki labning balandligi o‘xshash. Engil ohangli ranglardan foydalanib,
ingichka mo‘yqalam bilan diqqatga sazovor joylarni belgilang.
Ikkinchi bosqich. Dudoqlar va uning atrofidagi shakllarni modellashtiring.
Teri
rangidan to‘qroq ranglar bilan yuqori va pastki lablarning shakllarini toping. YUqori labni bir
xil rang bilan to‘ldiring. Kichkina va o‘rta o‘lchamdagi mo‘yqalam yordamida lablar atrofidagi
soyali joylarni engil ko‘rsatish uchun bo‘yoqlar aralashmasidan foydalaning.
Uchinchi bosqich.
Dudoqlar shakllarini bo‘yash va yumshatish.
Bo‘yoqlar bilan
lablar orasidagi chuqur soyani va lablarning yorqin rangini tasvirlang. To‘yingan rangning
ustiga bo‘yoqlarini bo‘yash orqali lablarning eng engil qismini ko‘rsating. Qirralarni
yumshatish va rangni bir oz aralashtirish uchun kichik, yumshoq, quruq mo‘yqalam
yordamida rangni lablardan ularni o‘rab turgan teri ranglariga muloyimlik bilan surtib oling.
Mo‘yqalamni zarbalar orasida artib olishni unutmang.
To‘rtinchi bosqich.
SHakli va tuzilishini to‘g’rilash.
Og’iz burchagida yo‘qolib
ketadigan to‘q rang tuzilishini to‘g‘irlash orqali yuqori labni shakllantiring. Pastki labdagi
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
120
pigmentni tekislash uchun ko‘proq bo‘yoqlarini qo‘shing. Bu yakuniy modellashtirish bosqichi
hisoblanadi
Beshinchi bosqich.
Kamchiliklarni bartaraf eting va ishni yakunlang.
bo‘yog’
aralashmalarini tayyorlab uni o‘ng tarafdagi lablar choki ostiga teri rangi lab bo‘yog’iga mos
keladigan joyga qo‘ying. Ingichka mo‘yqalamdan foydalanib, teri rangini och yashil rang
bo‘ylab va teri rangiga torting. Bitta zarba buni amalga oshirishi kerak va bir vaqtning o‘zida
ranglarni haddan tashqari aralashtirmasdan birlashtiradi va og’izning pastki chetining teriga
yo‘qolishiga imkon beradi. YUqori lab ustidagi joyni va chap tomonimizdagi og’izning tashqi
burchagini bo‘yok zarbasi bilan yoritib qo‘ying. Pastki labning soya qismiga yashil
aralashmali bo‘yoqdan surtib soya hosil qiling. Bu labning tabiiyligini yanada oshiradi
5-
juftlikning Birinchi bosqichda.
SHu bosqichgacha sochlar faqat tekislik bo‘ylab
boyalgan bo‘sa, endilikda ular shakl bo‘ylab modellashtirib chiqariladi.. Soch qirralarini orqa
fonga va yuzga qaratib tugatishiga ham ahamiyat bering. Orqa fonni, yuzni va bo‘yni sochning
chetki qismlarini barchasini yana ko‘zdan kechiring.
Ikkinchi bosqichda. Qo‘l va ustki liboslarining shakllarini soddalashtirish.
Bir juft qo‘lni
bo‘yash uchun yuzni bo‘yash kabi ko‘p vaqt kerak bo‘lishi mumkin. Har bir burma va
bo‘g’imlarni bo‘yashga harakat qilishdan ko‘ra, barmoqlarni oddiy shaklda saqlash.
Portretdagi barcha qismlarini modellashtirish.
6-
juftlikning Yakunlovchi birinchi bosqichida.
Ushbu bosqichlardagi tasvirlarning
asosiy farqlari – bu, avvalambor, kontrastlik, keyin esa detallari. YAkuniy bosqichda
yorug‘liklarni yorqinlashtirish, soyalarni to‘qlashtirish va shu bilan birga umumiy hajmni
ko‘rsatish asosiy maqsaddir. Terilarda rang o‘tishlari keskinroq va ko‘zlardagi tiniq shu’lalar
bilan uyg‘unlashganda, har qanday asarda tekstura va yuzalarning kontrastlari yaxshi chiqadi.
Masalan, jiloli va jilosiz narsalarda, dag‘al mato va yaltiroq shoyilarda bu farqlarni ko‘rishimiz
mumkin.
Yakunlovchi ikkinchi bosqichda. Har bir detaliga e’tibor qaratib , orqa fon bilan
yakunlash.
Xarakterlariga tabiiylikni to‘ldirish. YUzdagi a’zolarni yan bir bora ko‘rib chiqish,
ularni yumshatish yoki to‘qlashtirish kerakdir. Oxirgi bosqichda och to‘qlik naturani ko‘rinishi
rangdagi asosiy soya yorug‘liklarni umumlashtirib tugatish.
Mashg‘ulotlarni shu ketma –ketlikda bosqichlarga ajratib o‘tishning quyidagi metodik
afzalliklarini kuzatish mumkin.
1.
Vaqtdan yutiladi, ishning samaradorligi ortadi.
2.
Kasbiy kompetensiyalari rivojlanadi
3.
Portret janri haqida ko‘proq tushunchaga ega bo‘ladi va fazoviy tasavvuri kengayadi
4.
Quyidagi mavzuni bo‘yicha mahorati ortadi.
Demak, xulosa qilib aytganda, shu taklif etilayotgan metod bo‘lajak tasviriy san’at
o‘qituvchilarini kasbiy mahoratini oshirishga, portret soxasini mukammal o‘rganishga,
mustaqil ijod etishga, orttirilgan bilimlarni shakllantirishning pedagogic imkoniyatlarini
kengaytirishga xizmat qiladi.
References:
1.
Abdirasilov S., Tolipov N., Oripova N. Rangtasvir. – T.: O’zbekiston, 2006. – 153 b.
2.
Абдирасилов С., Толипов Н. Дастгоҳли рангтасвир. Олий ўқув юртлари учун
қўлланма / – Т.: IQTISOD-MOLIYA. 2008. – 118 6.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
121
3.
Анастасия Шимшилашвали. Живопись маслом от а до я. Портрет маслом.-М.:
ZenART PUBLISHING 2022
4.
Bulatov S.S. Rangshunoslik. – T.: O’zbekiston faylasuflari milliy jamiyati, 2009. – 160 b.
5.
Муинов О. Рангтасвирда портрет ишлаш. Олий ўқув юртлари талабалари учун
ўқув қўлланма. – Т.: Ijod dunyosi. 2004. – 27 б.
6.
Муслимов Н.А. Касб таълими ўқитувчисини касбий шакллантиришнинг назарий-
методик асослари: Педагогика фанлари доктори. ... дисс. – Т., 2007. – 315 б.
7.
Norqulova Dildor Uchqunovna “Bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchisini tayyorlashda
portret kompozitsiyasi va dizayn elementlari bilan uyg‘unlashtirish” Kasb-hunar ta’limi №1,
2024 Ilmiy-uslubiy, amaliy, ma’rifiy jurnal 2024-yil, 1-son. 241-252 bet. 13.00.00; № 19
8.
Norqulova Dildor Uchqunovna, Nurtaev Urinbay Nishanbekovich “Rangtasvir” (Portret
rangtasvir) Toshkent, TDPU nashriyoti 2024
167 b.
9.
Norqulova Dildor Uchqunovna “Bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchisini tayyorlashda
portret kompozitsiyasi va dizayn elementlari bilan uyg‘unlashtirish” Kasb-hunar ta’limi №1,
2024 Ilmiy-uslubiy, amaliy, ma’rifiy jurnal 2024-yil, 1-son.
10.
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. 3-tom. -T.: 2002. -293 b.
