ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
98
ISHLOV BERISH REJIMLARINI HISOBLASH VA TAYINLASH
Abduxakim Nigmatovich Abdullayev
t.f.n., PhD.,Toshkent davlat pedagogika universiteti
“Texnologik ta’lim metodikasi” kafedrasi dotsenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13335020
ANNOTATSIYA:
Mashinasozlik ilmiy-texnikaviy progressning rivojlanishi,mehnat
unumdorligining oshishi, iqtisodni jadallashgan rivojlanish yo‘liga o‘tkazishda eng muhim
rolni o‘ynaydi, ishlab chiqarish va sanoat tarmoqlarining ko‘pgina turlari rivojlanishini
aniqlab beruvchi sharoitlarni yaratadi. Texnologik jarayonlarni mukammallashtirish,
avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish va belgilab berilgan joylarda mexanizatsiyalashtirishni
joriy qilish mashinasozlikning muhim vazifalaridir.
KALIT SО‘ZLAR:
Kesish rejimlari jadvali, Diametrni yo‘nish, Ishchi yurishlar soni,
Shpindelning aylanish chastotasi, Kesish tezligi, Bir daqiqali uzatib berish, Tokarlik, RDB ga
ega bo‘lgan tokarlik, Ariqchani yo‘nish, Rezbani kesish.
АННОТАЦИЯ:
Машиностроение играет важнейшую роль в развитии научно-
технического прогресса, повышении производительности труда, переходе экономики
на путь ускоренного развития, создает условия, определяющие развитие многих видов
производства и отраслей промышленности. Совершенствование технологических
процессов, автоматизация производства и внедрение механизации в отведенных
местах являются важными задачами машиностроения.
КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА:
Таблица режимов резания, Ориентация диаметра,
Количество рабочих ходов, Частота вращения шпинделя, Скорость резания, Подача за
одну минуту, Точение, Точение с RDB, Ориентация паза, Обработка пазов.
ANNOTATION:
Mechanical engineering plays the most important role in the
development of scientific and technical progress, increase in labor productivity, transition of
the economy to the path of accelerated development, and creates conditions that determine
the development of many types of production and industrial sectors. Improvement of
technological processes, automated production and introduction of mechanization in
designated areas are important tasks of mechanical engineering.
KEY WORDS:
Table of cutting modes, Diameter orientation, Number of working strokes,
Spindle rotation frequency, Cutting speed, One minute feed, Turning, Turning with RDB,
Groove orientation, Grooving.
NATIJALAR:
hisob-kitobni jadvallarga kiritamiz.
1-jadval. Kesish rejimlari jadvali.
opera
tsiya
O‘tish
Is
hchi yur
ishl
ar
s
on
i
Chuqur
ligi
t,
mm
Uza
tib
b
eris
h
S,
mm/
o b
Shpin
deln
in
g a
yla
n
ish
ch
as
to
ta
si
n
, ayl
./
daq
.
Ke
sis
h
tezligi
V
, m
/daq
.
Bir
daq
iqa
li uza
tib
b
eris
h
m/
daq
.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
99
010
Tokarlik
Yon qirrasini kesish
Diametrni yo‘nish
2
1
1,5
1
1,5
0,5
0,25
0,55
800
1200
800
160
245
160
400
300
440
015
RDB ga ega
bo‘lgan tokarlik
Yon qirrani kesish
55,8-0,29
diametrini yo‘nish
2
2
1,5
1
1,5
0,5
0,25
0,4
800
1200
1400
160
245
245
400
300
560
Ariqchani yo‘nish Rezbani
kesish
21 teshigini parmalash
25+0,062 teshigini yo‘nib
kengaytirish
18
12
2,5
0,11
10,5
1,5
0,5
0,15
1,5
0,21
0,35
0,1
680
570
1060
1720
2420
120
100
70
135
190
102
855
222
602
242
020
parmalash
6+0,3 teshigini parmalash
1
3
0,16
1590
30
254
025
Tokarlik
46-0,62 diametrini yo‘nish
3
2,6
0,4
1750
135
690
030
RDB ga ega
bo‘lgan
frezerlash
42-0,62 liskani frezerlash
18,25+0,28 teshigini
parmalash
R
c
1/2 rezbasini kesish
1
1
1
4,0
9,12
0,8
0,33
1.814
515
593
89
40,5
34
5
329
195
161
2-jadval.Operatsiyalarga vaqt me’yori
Operatsiyanin
g t/r
operatsiya
Vaqt me’yorlari, daq.
Σtо
Σ
𝒕
𝒚𝒐𝒓𝒅
𝑻
𝒕𝒂𝒚.𝒚𝒂𝒌
𝑻
𝒅𝒐𝒏𝒂
𝑻
𝒅𝒐𝒏𝒂.𝒌
010
tokarlik
0,32
1,3
2,5
2,62
2,71
015
RDB ga ega
bo’lgan
tokarlik
0,75
1,8
2
3,6
3,7
020
Parmalash
0,07
1,4
3,5
2,4
2,52
025
tokarlik
0,4
1,5
2,5
2,9
3,0
Xarajatlarning keltirilgan hisob-kitobini jadvalga kiritamiz. Qolgan operatsiyalar uchun
keltirilgan xarajatlar hisoblab chiqilgan va ular ham 3-jadvalga kiritilgan.
3-jadval. Keltirilgan xarajatlar hisob-kitobi
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
100
Operatsiy
alar
Dastgoh
modeli
T
sht
,
daq.
S
Z
,
So’m
S
EKSP
,
So’m
K
S
,
So’m
K
ZD
,
So’m
S,
So’m
010
16K20
2,62
119
100
2100
850
13.1
015
HAAS ST-
20
3,6
119
100
11000
990
15.5
030
SMV-850
2.8
119
100
9500
600
18.5
MUHOKAMA:
RDB ga ega bo‘lgan tokarlik 010 operatsiyasi uchun hisoblashni amalga
oshiramiz, 1 raqamli o‘tishga 51-1,0 o‘lchamda yon qirrani kesish.
Z
6,7
=2 mm qo‘yimni 2 ta o‘tishga bo‘lamiz; t
1
=1,3 mm, t
1
=0,7 mm. [3] bo‘yicha (S
mm/ayl.) uzatib berishni tayinlaymiz:
S
1
=0,5 mm/ob. va S
2
=0,25mm/ayl.
Kesish tezligini quyidagi formula bo‘yicha topamiz:
𝑉 =
𝐶
𝑣
𝑇
𝑚
∙ 𝑡
𝑥
∙ 𝑆
𝑥
∙ 𝐾
𝑣
bunda
𝐶𝑣
-koeffitsient [3]; m,x,y – daraja ko‘rsatkichi;
T – chidamlilikning o‘rtacha ko‘rsatkichi 30-60 daq.;
𝐾𝑣
– zagotovka materialiga ta’sirni hisobga oluvchi koeffitsientlar ko‘paytmasining
koeffitsienti.
𝐾
𝑚𝑣
= 1,25, yuzaning holati
𝐾
p
𝑣
= 0,8 asbob materiali.
𝐾
i
𝑣
= 1 Asbobning chidamlilik davrini: T=30 daq. deb qabul qilamiz.
𝐾𝑣
=
𝐾𝑚𝑣
∗
𝐾
p
𝑣
∗
𝐾
i
𝑣
𝐾𝑣
=
𝐾𝑚𝑣
∗
𝐾
p
𝑣
∗
𝐾
i
𝑣
= 1,25
∗
0,8
∗
1 = 1;
Birinchi o‘tish uchun koeffitsientlar qiymatini:
𝐶𝑣
= 340;
𝑥
= 0,15;
𝑦
= 0,45;
𝑚
= 0,2 qilib qabul qilamiz.
Ikkinchi o‘tish uchun koeffitsientlar qiymatini quyidagicha qabul qilamiz:
𝐶𝑣
= 420;
𝑥
= 0,15;
𝑦
= 0,2;
𝑚
= 0,2.
𝑉
1
=
𝐶
𝑣
𝑇
𝑚
∙ 𝑡
𝑥
∙ 𝑆
𝑥
∙ 𝐾
𝑣
=
340
60
0,2
∙ 0,5
0,15
∙ 0,35
0,45
∙ 1 = 165,8
𝑚
𝑚𝑖𝑛
𝑉
2
=
𝐶
𝑣
𝑇
𝑚
∙ 𝑡
𝑥
∙ 𝑆
𝑥
∙ 𝐾
𝑣
=
420
60
0,2
∙ 0,5
0,15
∙ 0,35
0,45
∙ 1 = 254
𝑚
𝑚𝑖𝑛
Shpindelning aylanish chastotasini quyidagi formula bilan hisoblab chiqamiz:
n = 1000
∙
𝑉
(𝜋∙𝑑)
𝑛
1
= 1000 ∙
165,8
3,14 ∙ 65
= 812,34
𝑎𝑦𝑙
𝑚𝑖𝑛
𝑛
2
= 1000 ∙
254
3,14 ∙ 65
= 1244,26
𝑎𝑦𝑙
𝑚𝑖𝑛
Aylanish chastotasini quyidagicha qabul qilamiz.
𝑛
1
= 800
𝑎𝑦𝑙
𝑚𝑖𝑛
; 𝑛
2
= 1200
𝑎𝑦𝑙
𝑚𝑖𝑛
; U holda
kesishning amaldagi haqiqiy tezligi:
𝑉
1
=
𝜋𝐷𝑛
1000
= 3,14 ∙ 65 ∙
800
1000
= 163,28
𝑎𝑦𝑙
𝑚𝑖𝑛
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
101
V
1
= 3,14 ∙ 65 ∙
1200
1000
= 244,9
ayl
min
Bir daqiqalik uzatib berishni quyidagi formula
S
min
= S ∙ n
S
min1
= 0,5 ∙ 800 = 400
m
min
S
min2
= 0,25 ∙ 1200 = 300
m
min
Texnologik jarayon operatsiyalarini me’yorlashtirish .
Asosiy vaqtni hisoblash.
Tokarlik operatsiyalari uchun asosiy vaqtni quyidagi formula
bo‘yicha aniqlaymiz:
𝑡
0
= L ∙
i
𝑛 ∙ S
𝑚𝑖𝑛
L – ishlov berishning hisobli uzunligi, mm;
i – ishchi yurishlar soni;
n – shpindelning aylanish chastotasi, ayl./daq.; S – uzatib berish, mm/ayl.
Ishlov berishning hisoblash uzunligi:
L = l + l
V
+ l
SX
+ l
PD
,
bunda
l
– mazkur o‘tishda detalning o‘lchami, mm;
l
V
– asbobning o‘yib o‘rnatish kattaligi, mm;
l
SX
– asbobning yumalab tushish kattaligi , mm;
l
PD
– asbobning keltirish kattaligi, mm.
l
SX
= l
PD
= 2 mm ni qabul qilamiz.
Asbobni o‘yib o‘rnatish kattaligi quyidagi formula bo‘yicha aniqanadi:
𝑙
𝐵
=
t
𝑡𝑔𝜑
bunda t – kesish chuqurligi, mm;
𝜑
- plandagi burchak
U holda asosiy vaqtni aniqlashning yakuniy formulasi quyidagicha bo‘ladi:
𝑡
0
= (1 +
t
𝑡𝑔𝜑
+ 𝑙
𝐶𝑋
+ 𝑙
𝑃𝐷
) ∙
i
𝑛 ∙ 𝑆
𝑚𝑖𝑛
1.
010 Tokarlik operatsiyasi (yon qirrani xomaki kesish)
2.
𝑡
0
= (35 +
1,5
𝑡𝑔45
0
+ 2 + 2) ∙
1
800∙0,5
= 0,101 𝑚𝑖𝑛
Yon qirrani tozalab kesish
𝑡
0
= (35 +
1,5
𝑡𝑔45
0
+ 2 + 2) ∙
1
1200 ∙ 0,25
= 0,13 𝑚𝑖𝑛
1.
010 Tokarlik operatsiyasi (62 diametrini yo‘nish)
2.
𝑡
0
= (35 +
1,5
𝑡𝑔45
0
+ 2) ∙
1
800∙0,55
= 0,09 𝑚𝑖𝑛
Yordamchi vaqtni hisoblash
Operatsiya uchun yordamchi vaqt detalni o‘rnatish va yechib olish, dastgohni
boshqarish, detalni o‘lchashga sarflangan vaqt to‘planib, tuziladi.
Kichik seriyali ishlab chiqarish uchun barcha operatsiyalar uchun yordamchi va
tayyorlash-yakuniy vaqt umummashinasozlik me’yorlari bo‘yicha aniqlanadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
102
Texnik xizmat ko‘rsatish, tanaffuslar va tashkiliy xizmat ko‘rsatishlarning jami vaqti (α,
β, γ) operativ vaqtdan foizlarda 8% ni tashkil qiladi.
Normativlar bo‘yicha aniqlangan yordamchi, tayyorlash-yakuniy, shuningdek hisoblab
chiqilgan dona va dona-kalkulyatsiya vaqti jadvalga jamlangan.
Yordamchi va asosiy vaqt har bir operatsiyaning barcha o‘tishlari uchun jadvalda
jamlangan.
Dona vaqtni quyidagi formula bo‘yicha aniqlaymiz:
𝑇
𝑑𝑜𝑛𝑎
= (𝑡
0
+ 𝑡
𝑣𝑠𝑝
)
(1+
𝛼+𝛽+𝛾
100
)
Dona-kalkulyatsiya vaqtini quyidagi formula bo‘yicha aniqlaymiz:
𝑇
𝑑𝑜𝑛𝑎.𝑘
= 𝑇
𝑑𝑜𝑛𝑎
+
𝑇
𝑛.𝑧
𝑛
𝑇
𝑑𝑜𝑛𝑎
– dona vaqt, daq.
to – ishlov berishning asosiy vaqti, daq.
𝑡
𝑦𝑜𝑟𝑑
– yordamchi vaqt, daq
α, β, γ, - texnik xizmat ko‘rsatish, tanaffuslar va tashkiliy xizmat ko‘rsatish vaqti, operativ
vaqtdan foizlarda
𝑇
𝑑𝑜𝑛𝑎.𝑘
– dona-kalkulyatsiya vaqti, daq.
𝑇
𝑡𝑎𝑦.𝑦𝑎𝑘
– tayyorlash-yakuniy vaqt, daq.
Jami mehnat qamrovi.
𝑇
𝑑𝑜𝑛𝑎
= 14,32 𝑚𝑖𝑛
𝑇
𝑑𝑜𝑛𝑎.𝑘
= 14,83 𝑚𝑖𝑛
XULOSA:
Texnologik jarayonni texnik-iqtisodiy asoslash va texnologik jarayonning
ko‘rsatkichlari.RDB ga ega bo‘lgan 015 Tokarlik dastgohida tokarlik operatsiyasiga xarajatlar
hisob-kitobini keltiramiz
𝑍 = 𝑆 + 𝑌𝑒
𝑁
(𝐾
𝑆
+ 𝐾
𝑍𝐷
)
bunda S –texnologik tannarx, so'm;
𝑆 =
(𝑆
𝑧
+ 𝑆
𝑒𝑘𝑠
)𝑡
𝑑𝑜𝑛𝑎
60
Ye
n
– kapital mablag‘larning (Ye
N
=0,5) iqtisodiy samaraliligi koeffitsienti.
K
S
, K
ZD
– dastgoh va tegishlicha binoga sarflangan solishtirma kapital mablag‘lar. Asosiy
va qo‘shimcha ish haqi hisob-kitobini quyidagi formula bo‘yicha bajaramiz:
𝑆
𝑍
= 𝑆
𝐶ℎ
∙ 𝐾
𝐷
∙ 𝑍
𝑁
∙ 𝐾
𝑂𝑀
= 70 ∙ 1,7 ∙ 1 ∙ 1 = 119
𝑠𝑜′𝑚
𝑠𝑜𝑎𝑡
bunda S
Ch
–ishchining soatbay tarif stavkasi, so’m/soat; (70 so’m/soat)
K
D
– qo‘shimcha ish haqi va ustamalarni hisobga olish koeffitsienti
𝐾
𝐷
= 1,7
Z
N
– naladchikning ish xaqini hisobga olish koeffitsienti
𝑍
𝑁
= 1,0
K
OM
– ko‘p sonli xizmat ko‘rsatishda ishchiga to‘lanadigan ish xaqini hisobga olish
koeffitsienti
𝐾
𝑂𝑀
= 1,0
Ish joyidan foydalanish bo‘yicha soatbay xarajatlar hisob-kitobini quyidagi formula
bo‘yicha bajaramiz
𝐶
𝑒𝑘𝑠𝑝
= 𝐶
𝑐ℎ𝑧
∙ 𝐾
𝑀
= 100
𝑠𝑜′𝑚
𝑠𝑜𝑎𝑡
Bunda S
chz
– asosiy ish joyidagi soatbay xarajatlar,
𝐶
𝐶ℎ𝑍
−
𝑠𝑜′𝑚
𝑠𝑜𝑎𝑡
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
103
K
M
– asosiy dastgohlar bajaradigan o‘xshash ishlarni mazkur dastgohda bajarishda
xarajatlar necha marta ko‘proqligini ko‘rsatuvchi koeffitsient.
Dastgohga xarajat qilingan solishtirma kapital mablag‘larni quyidagi formula bo‘yicha
hisoblaymiz:
К
С
=
𝑠
𝑠
∙ К
М
∙ 𝐶
𝑝
𝑁
=
350 ∙ 1 ∙ 1
350
= 1000 𝑠𝑜′𝑚
bunda s
S
– dastgohni sotilish narxi, so’m; (350 so’m qabul qilamiz) K
M
– transport va
montaj xarajatlarini hisobga olish koeffitsienti (K
M
=1,1);
S
P
–operatsiya uchun dastgohlarning qabul qilingan soni (S
P
=1,0);
N – detallarni yillik ishlab chiqarish hajmi.
Binoga sarflangan solishtirma kapital mablag‘larni quyidagi formula bo‘yicha hisoblab
chiqamiz:
𝐾
𝑍𝐷
=
𝑆
𝑃𝐿
∙ 𝑃
𝑆
∙ 𝐶
𝑃
𝑁
=
30000 ∙ 10 ∙ 1
350
= 850 𝑠𝑜′𝑚
bunda S
PL
– 1 m
2
ishlab chiqarish maydoni narxi; (S
PL
=30000 so’m), so’m/m
2
;
P
S
– o‘tishlarni hisobga olgan holda dastgoh egallaydigan maydon;
(P
S
=10 m
2
); S
P
– operatsiya uchun dastgohlarning qabul qilingan soni (S
P
=1,0).
Dastgoh egallagan maydonni quyidagi formula bo‘yicha aniqlaymiz:
𝑃
𝑆
= 𝑓 ∙ 𝐾
𝑆
= 20,1𝑚
2
bunda f=6,5 –dastgohning plandagi maydoni, m
2
;
K
S
–qo‘shimcha ishlab chiqarish maydonini hisobga olish koeffitsienti, (K
S
=3,2)
𝐶 = (𝐶
𝑍
+ 𝐶
𝐸𝐾𝑆𝑃
)
𝑡
𝑑𝑜𝑛𝑎
60
= (119 + 100) ∙
3,6
60
= 13,1 𝑠𝑜′𝑚
𝑍 = 𝑆 + 𝐸
𝐻
(𝐾
𝐶
+ 𝐾
𝑍𝐷
) = 3 + 0,5(11000 + 850) = 5928 𝑠𝑜′𝑚
References:
1.
Abdullayev.A.N (2024). Use of measuring instruments. в international bulletin of
engineering and technology (113–119). https://doi.org/10.5281/zenodo.10726900
2.
Abdullayev.A.N (2024). A study of enclosed cylindrical and bevel gear reducers. Наука и
инновация, 2(6), 148–154.https://in-academy.uz/index.php/si/article/view/28348
3.
Abdullayev.A.N (2023). Methodology of problem solving in technical mechanics classes.
Scientific electronic magazine "Science and Education". Volume 4 Issue 4
https://drive.google.com/file/d/1GJzuiTGK_lTj7HReL8Pl6
_yMqytgpgj1/view?usp=share_link. ISSN 2181-0842 . APRIL 2023. 684-688
4.
A.N.Abdullayev. "Innovations in the field of pedagogical technologies of teaching in
technical higher education institutions" Republic-wide scientific and technical conference on
"Modern research, innovations, current problems and development trends of techniques and
technologies" April 8-9, 2022, pp. 336-339 Jizzakh polytechnic institute
5.
A.N. Abdullayev. "Universal stand for laboratory and practical classes in electrical
engineering". Collection of materials of the scientific-practical conference on the topic "The
role of young scientists of higher and secondary special, vocational educational institutions in
the innovative development of agriculture". TashDAU, Tashkent-2016, 382-383.6
6.
A.N.Abdullayev. "Development of production serving farms" problems and solutions to
increase the export potential of the agricultural sector, to organize multi-sectoral farms, to
develop the production and market infrastructure serving them, April 27 2019 TDAU.
