ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
65
BAHORGI MAVSUMDA OLMANING FENOLOGIK FAZALARINI KUZATISH
Uzakbergenov Ulugbek Tanatar uli
Qaljanov Qilishbay Erejepovich
Akademik.M.Mirzaev nomidagi bog'dorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot
instituti Qoraqalpoq ilmiy tajriba stantsiyasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13304291
Annotatsiya:
Mazkur
maqolada bahorgi mavsumda olmaning fenologik fazalarini
kuzatish bo’yicha ko’plab tajribalar olib borilgan. Olmaning foydali va zararli tomonlari
o’rganib chiqilgan. Bundan tashqari, olmaning kelib chiqish tarixi va rivojlanish bosqichlari
o’rganilgan.
Kalit so'zlar:
fenologiya
,
olma daraxti (malus domestica)
,
bahorda
,
buyraklarni
uyg'otish
,
gullash
,
changlanish
,
meva tuxumdoni
,
tuxumdonlarning rivojlanishi
,
iqlim
sharoitlari
,
agrotexnik tadbirlar
.
Olma – raʼnodoshlarga oilasiga mansub, barg toʻkuvchi yoki butalar turkumi, urugʻli
meva daraxti. O'zbekistonda yovvoyi olma turlari, asosan, Toshkent viloyatidagi Bo'stonliq,
Parkent, Ohangaron tumanlarining to'g'ri keladi. Mevasi pishish vaqtiga qarab, yozgi, kuzgi va
qishki navlarga bo‘linadi. Olma sovuqqa beradi, yorug‘sevar namsevar, tuproq tanlamaydi,
lekin unumdor tuproqlarda yuqori hosil. Uzoq yillardan keyin, O'zbekistonda pakana
payvandtaglarda o'stirilgan, tez hosilga kiruvchi bog'lari, chet el navlarini ekish harakati keng
yoyildi. Natijada, intensiv bog‘ usulida olma hosil bo‘lishini yetishtirishga alohida ahamiyat
qilinmoqda.
Intensiv bog’lar maydonini kengaytirish, samarasiz eskirgan bog’larni bosqichma-
bosqich rekonstruksiya qilish va intensiv asosga o’tkazish O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-son «O’zbekiston Respublikasini yanada
rivojlantirish bo’yicha harakatlar strategiyasi to’g’risida»gi Farmonida ham alohida belgilab
berilgan.
Yurtimizda olmaning turli navlari yaratilgan, bu borada yetakchi muassasa Akademik M.
Mirzayev nomli bog‘dorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy-tadqiqot instituti hisoblanadi.
Ayni paytda mamlakatimizning deyarli barcha hududlarida olmaning 31 navi yetishtiriladi.
Bugungi kunda yurtimizda yetishtirilayotgan olma mahsuloti Afg‘oniston, Belorus
Respublikasi, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Mongoliya, BAA, Rossiya, Tojikiston, Turkmaniston,
Ukraina, Chexiya kabi mamlakatlarga eksport qilinmoqda.
Fenologiya - iqlim sharoiti va yil vaqtiga bog'liq bo'lgan o'simlik va hayvonlar hayotidagi
mavsumiy o'zgarishlarni o'rganadigan fan. Agronomiya va bog'dorchilik doirasida
o'simliklarning fenologik fazalarini tushunish ularni etishtirishni optimallashtirish va
hosildorlikni oshirishning kalitidir. Bahor mavsumida olma (Malus domestica) ning fenologik
fazalarini kuzatishga alohida e'tibor qaratish lozim, chunki bu ma'lumotlar bog'bonlarga o'z
vaqtida agrotexnik ishlov berish bo'yicha asosli qarorlar qabul qilishga yordam beradi.
Bahorda olma daraxti bir nechta asosiy fenologik bosqichlardan o'tadi, ularning har biri
o'ziga xos xususiyatlarga va talablarga ega.
Kurtaklarning uyg'onishi olma daraxtining bahorgi o'sish davrining birinchi bosqichidir.
Qishki uyqudan so'ng, kurtaklar barqaror ijobiy haroratning boshlanishi bilan faollasha
boshlaydi. Bu davrda kurtaklarning shishishi va ularning asta-sekin ochilishi kuzatiladi.
Uyg'onish vaqti mintaqaning iqlim sharoitiga, havo haroratiga va navning xususiyatlariga
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
66
bog'liq. Haroratning o'zgarishini kuzatish juda muhim, chunki to'satdan sovuq kurtaklarning
rivojlanishiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Olma daraxti kurtaklari ochilgandan so'ng, daraxtda gullar paydo bo'lganda gullashni
boshlaydi. Bu bosqich kelajakdagi hosilni shakllantirish uchun juda muhim, chunki
muvaffaqiyatli changlatish meva sifatiga bevosita bog'liq. Rossiyaning markaziy qismida olma
daraxtlari odatda may oyining oxirida yoki iyun oyining boshida gullashni boshlaydi, ammo
vaqt ob-havo sharoiti va xilma-xilligiga qarab farq qilishi mumkin. Shuni hisobga olish
kerakki, gullash har qanday joyda bir necha kundan ikki haftagacha davom etishi mumkin va
asalarilar kabi changlatuvchilarni faol jalb qilishni talab qiladi.
Gullashdan keyin changlatish boshlanadi, bu olma daraxtining xilma-xilligiga qarab
o'zaro changlanish yoki o'z-o'zini changlatish bo'lishi mumkin. O'zaro changlatish afzalroqdir,
chunki u yuqori sifatli meva berish ehtimolini oshiradi. Changlanish gulchang tashuvchilar -
asosan gullarga tashrif buyuradigan hasharotlar tufayli sodir bo'ladi. Muvaffaqiyatli
changlatishdan so'ng, gullar kichik tuxumdonlarga aylanganda meva o'sishi jarayoni
boshlanadi. Ushbu bosqichda o'simliklarni tuxumdonlarning rivojlanishi uchun zarur shart-
sharoitlar bilan ta'minlash, masalan, optimal sug'orish va zararkunandalardan himoya qilish
muhimdir.
Meva hosil bo'lgandan keyin ularning faol rivojlanishi boshlanadi. Tuxumdonlar
kattalashib boradi va bu vaqt o'simliklarning holatiga alohida e'tibor berishni talab qiladi.
Muntazam monitoring meva rivojlanishiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin bo'lgan kasalliklar
yoki zararkunandalar kabi muammolarni o'z vaqtida aniqlash va bartaraf etish imkonini
beradi. Bu bosqich zarur agrotexnik tadbirlarni, masalan, o'g'itlash va kesish uchun ham
muhimdir.
Bahor mavsumida olma fenologik fazalarini kuzatish mevali bog'larni muvaffaqiyatli
boshqarishning asosiy jihati hisoblanadi. Har bir bosqich - kurtaklarning uyg'onishidan
tuxumdonlarning rivojlanishiga qadar - alohida e'tibor va g'amxo'rlik talab etiladi. Ushbu
bosqichlarni tushunish va o'zgaruvchan sharoitlarga moslashish bog'bonlarga sog'lom daraxt
o'sishi va yuqori hosildorlikni ta'minlash imkonini beradi. Samarali monitoring va o'z vaqtida
agrotexnik tadbirlar yuzaga kelishi mumkin bo'lgan muammolarni oldini olishga yordam
beradi va olma daraxtlari meva berishi uchun maqbul sharoitlarni yaratadi.
Olma — katta-yu kichik birdek sevib isteʼmol qiladigan, foydaliligi jihatidan deyarli
barcha mevalarni ortda qoldiruvchi mahsulot hisoblanadi. Bugungi kunda O‘zbekistonda
olmaning 100 dan ortiq navlari yetishtirilmoqda. Butun dunyoda esa, bu ko‘rsatkich 10 000
dan ortiq navni tashkil etadi. Olma navlari bir-biridan mevalarining pishish muddatlari,
ko‘rinishi, bir dona mevasining o‘rtacha og‘irligi, katta kichikligi hamda tarkibidagi qand,
quruq moddasi va kislotalik ko‘rsatkichlarini turlicha bo‘lishi bilan farqlanadi.
Respublikamiz hududlarida barcha toifa xo‘jaliklari tomonidan 342 ming gektar
maydonda meva va rezavorlar parvarishlanib kelinmoqda. Jami bog‘larning 146 ming
gektarini yoki 42,6 foizini olmazorlar tashkil etadi. 2021-yilda hosil beradigan 111,5 ming
gektar olmazorlardan 1238,2 ming tonna olma yetishtirildi. Shundan fermer xo‘jaliklaridagi
jami 120,6 ming gektar olma maydonining 86,9 ming gektar hosil beradigan maydonidan
827,3 ming tonna, dehqon xo‘jaliklari va aholi tomorqalaridagi 25,4 ming gektar olma
maydonining hosil beradigan 24,6 ming gektar maydonidan 410,9 ming tonna olma hosili
olindi. Fermer xo‘jaliklarining jami 120,6 ming gektar olma maydondaridan 31,6 ming gektari
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
67
intensiv usulda parvarishlaniladigan bog‘lardan iborat. O‘zbekiston Respublikasi hududida
ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xo‘jaligi ekinlari davlat reestrida olmaning 34 dan ortiq
navlari ro‘yxatga kiritilgan.
Manbalarda aytilishicha, olmaning asl vatani Markaziy Osiyo boʻlib, dunyoda yetti
mingga yaqin turi mavjud. Oʻzbekiston hududida esa yuzdan ortiq olma navlari
Olmada S, V1, V2, R, Ye, A vitaminlari, kaliy, marganes va temir moddalari koʻp miqdorda
mavjud. S va V vitaminlari barcha aʼzolarda modda almashinuvini yaxshilaydi. R va Ye
darmondorilari organizmni yoshartirib, teri va toʻqimalar holatini tiklaydi. Kaliy moddasi
arterial qon bosimini meʼyorlashtirishi, tish emali va suyak toʻqimalarini mustahkamlashi
tadqiqotlarda koʻp bora oʻz isbotini topgan. Olma tarkibidagi pektin esa organizmdan ortiqcha
xolesterinni chiqarib yuborishga koʻmaklashadi, shuningdek, qandli diabet kasalligidan
uzoqlashtiradi. Bu modda yana yuz terisining tarang va tiniq boʻlishini taʼminlaydi. Bundan
tashqari, miyadagi zoʻriqishlar, kayfiyatni xira qilib turadigan oʻy-xayollarni unutishda ham
olmaning yordamiga tayanish mumkin. Buning uchun yotoqxonadagi deraza tokchasiga
xushboʻy hidli olmadan 1-2 tasini terib qoʻyish, kifoya.
Olmaning 80 foizi suvdan, qolgan 20 foizi foydali vitaminlardan tashkil topgan. 100 g
yangi uzilgan olmada bor-yoʻgʻi 47 kilokaloriya mavjud. Unda yogʻlar deyarli yoʻq. Biroq
tarkibi uglevodlarga boy boʻlgani uchun toʻyimlilik darajasi yuqori. Shu sababdan ozishni
istaganlar uchun yaxshi oziq boʻla oladi. Olmada chirish-bijgʻish jarayonini sekinlashtiruvchi,
ichakdagi meteorizmni faollashtiruvchi moddalar koʻp, shu sababli bu meva tanani zararli
moddalardan tozalab, qorin dam boʻlishidan xalos qiladi. Oshqozon-ichak xastaliklarida,
yoʻgʻon ichak yalligʻlanishida va dizenteriyada olma yordamga keladi. Bundan tashqari, ozish
niyatida boʻlganlarga 1 haftaga moʻljallangan olmali parhez yaxshi yordam beradi. Bunda 7
kun davomida olmadan tayyorlangan salatlar, kompot va sharbatlar, gaz pechida dimlangan
hamda bugʻda pishirilgan olmali taomlar isteʼmol qilinadi. Olma tarkibidagi dubil moddalar
tanada peshob kislotasi toʻplanishiga qarshilik qiladi. Shuning uchun podagra kasalligida ham
olmali parhez yaxshi naf beradi. Bundan tashqari, buyrak-toshi va oʻt toshi kasalliklaridan
saqlaydi, olmali parhez peshob va oʻt ajralishini faollashtiradi. Olma qabziyatning oldini oladi.
Buning uchun ertalab och qoringa 1-2 dona olma yeyish talab etiladi. 2-3 haftada bir marta 1
kun taom yemasdan faqat olma bilan oziqlanish yordamida organizmni tabiiy usulda tozalasa
boʻladi. Bu mevani xush koʻruvchilar aqlli boʻlishadi. Chunki olma tomirlardagi qon harakatini
maromiga keltirib, parishonxotirlik, miya horgʻinligiga qarshi kurashadi.
Tadqiqotchilarning fikricha, kishi kuniga 3 dona olma isteʼmol qilsa, hatto ulugʻ yoshda
ham xotirasi mustahkam boʻlib, miyasi yuqori aniqlikda ishlar ekan. Gipertoniyaning yengil
turlarini dori-darmonsiz faqat olma yordamida davolash mumkin. Kundalik taomnomada
doim olma boʻlishi tanadagi yurak faoliyati bilan bogʻliq shishlarni bartaraf etadi, infarkt va
insultning oldini olishga hissa qoʻshadi. Olmadagi A vitamini apelsindagidan 50 foiz koʻp. U
tanani shamollashdan va koʻzni xiralashishdan saqlaydi. Mazkur mevada boshqa neʼmatlarda
uchramaydigan G vitamini mavjud. U, ayniqsa, yosh bolalar uchun foydali boʻlib, ishtahani
ochish va oʻsib-rivojlanishni taʼminlaydi. Olmada S darmondorisi banandagidan 10 marta koʻp.
Biroq olma qancha koʻp turib, soʻlib qolsa, undagi foydali moddalar shuncha kamayadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
68
References:
1.
Mirziyoev Sh. PF-4947-son. “O„zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo„yicha
harakatlar strategiyasi to„g„risida”. Prezident Farmoni. – Toshkent, 2017 yil 7 fevral.
2.
Ostonaqulov T.E., Narziyeva X. va B.G’ulomov “Mevachilik asoslari” Toshkent, 2011.
3.
R.J.Jo’raev, M.M.Adilov “Qishloq xo’jalik mahsulotlarini saqlash va qayta ishlash
texnologisi”. Toshkent, 1999.
4.
Ribakov A.A., Ostrouxova S.A. O’zbekiston mevachiligi. T., “O’qituvchi”, 1981.
5.
www.agro.uz
