ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
7
O‘QUVCHILARDA TANQIDIY FIKRLASH KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH
METODIKASI
Sobirova Dilfuza Azimdjonovna
https://doi.org/10.5281/zenodo.13295283
Annotatsiya:
Ushbu tezisda maktab o‘quvchilarida tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini
shakllantirishda pedagoglarning o‘rni hamda mas’uliyati haqida fikr bildirilgan.
Kalit so‘zlar:
tanqidiy fikrlash, pedagogika, o‘qituvchi, o‘quvchi, bilim, ko‘nikma, malaka.
Tanqidiy fikrlash o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini shakllantirish uchun ta'lim tizimini
mustahkamlash muhimligini tan oladi. Bolalarning tanqidiy fikrlash qobiliyati, bir tomondan
faktlarga asoslangan bilimlardan foydalangan holda mulohaza yuritish va ochiq va izlanuvchan
tafakkurni qabul qilish demakdir. Shu o‘rinda Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyevning quyidagi
gaplari yodimizga tushadi: “Tanqidiy tahlil, qatiy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik-har bir
rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak”. O‘sib kelayotgan o‘quvchi yoshlarimizda
ham davlatimiz rahbari aytganlaridek, tanqidiy tahlilni yoshligidan o‘rgatib boradigan bo‘lsak,
biz o‘ylaymizki, ushbu o‘quvchi-yoshlar kelajakda yurtimizning yetuk kadrlari bo‘lib yetishadi.
Biroq, bunga erishish uchun maktablarda tanqidiy fikrlashni yaxshilashlari uchun o‘quv
dasturlari ko‘proq amalish mashg‘ulotlarga tayangan holda integratsiya qilinishi kerak.
O‘qituvchilar, psixologlar va faylasuflar bu borada bir fikrda bo‘lishsa ham tanqidiy fikrlashning
ahamiyati, kontseptsiyasi nimani anglatishi haqida hali ham kelishuv mavjud emas hamda
o‘qituvchilarni amaliyotda qo‘llash uchun qanday tayyorlanishi kerakligi haqida bahs
muzokaralar olib borilmoqda.
Bugungu kundagi ta’lim tizimining ham asosiy maqsadlaridan biri umumta’lim maktab
o‘qituvchilari ushbu kontseptsiyani qanday qabul qilishlarini va ular o‘zlarining maktablarida
qanday professional fon tariqasida tanqidiy fikrlash tajribasini olib kelishlarini o‘rganish
hisoblanadi.
Bryusseldagi (Belgiya) uchta Yevropa maktabida jami yigirma bir o‘qituvchi yarim tizimli
suhbatlar orqali so‘roq qilindi. Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchilar
tanqidiy fikrlash tushunchasini yaxshi tushunadilar. Ular tanqidiy fikrlashni turli strategiyalar
orqali faktlarni tahlil qilish, boshqa faraziy vaziyatlarni idrok etish va aniq faktlar bo‘yicha
shaxsiy fikrlarni shakllantirish hamda takomillashtirish qobiliyati deb hisoblaydilar.
O‘qituvchilarning fikriga ko‘ra, bular tanqidiy fikrlovchining asosiy xususiyatlari: turli xil
madaniy muammolarga nisbatan fikr yuritish, hamkorlik qilish, tahliliy va ochiq fikrlash haqida
o‘z ifodasini topadi. O‘qituvchilarning maktabdagi ta’limi, natijalar, bir tomondan, fikrlash
xaritasini tuzish, guruh muhokamasi va sinfda tanqidiy fikrlashni faol o‘rganish hamda
rivojlantirish uchun hisobga olinadigan tegishli amaliyot ekanligini ko‘rsatadi. Boshqa
tomondan, ular o‘zlarining tajribalari hali ham cheklanganligini ta’kidlaydilar. Ularning kasbiy
tajribasiga kelsak, ular o‘qituvchilarni tayyorlash jarayonida loyihaga asoslangan ta’lim va
bolalar uchun falsafa orqali tanqidiy fikrlashni rag‘batlantirishni uchratganliklarini
ko‘rsatadilar. Shu bilan birga, ular bu sohada hali ham tengdoshlarni o‘rganish va o‘qituvchilar
malakasini oshirish jarayonida ilg‘or tajriba almashish orqali qo‘shimcha yordam ko‘rsatish
zarurligini ta’kidlaydilar.
Tanqidiy fikrlash va o‘rganish g‘oya va tajribalarning turli - tumanligini pedagoglar
tushungan hamda qadrlagan vaqtdagina amalga oshadi. Tanqidiy fikrlash yakkayu yagona
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
8
to‘g‘ri javobni qabul qiladigan mentalitet jarayonida yuz bermaydi. Tanqidiy fikrlashni
rivojlantirish oson ish emas. Bu muayyan yosh davrida tugallangan va esdan chiqarilgan vazifa
ham emas. Shu bilan birga tanqidiy fikrlashga olib boradigan tugallangan yo‘l ham yo‘q. Lekin
tanqidiy fikrlovchilarning shakllanishiga yordam beruvchi muayyan o‘quv sharoitlari to‘plami
mavjud.
Buning uchun:
- tanqidiy fikrlash tajribasini egallashi uchun vaqt va imkoniyat berish;
- o‘quvchi yoshlarlarga fikr yuritish uchun imkoniyat berish;
- turli - tuman g‘oya va fikrlarni qabul qilish;
- o‘quvchi-yoshlarlarning o‘quv jarayonidagi faolligini ta’minlash;
- o‘quvchi-yoshlarlarni kulgiga qolmaslikka ishontirish kerak;
- har bir o‘quvchi-yoshlarning tanqidiy fikr yuritishga qodir ekanligiga o‘zlarida ishonch hissini
uyg‘otish;
- tanqidiy fikrlashning yuzaga kelishini qadrlash lozim.
Shu munosabat bilan o‘quvchi-yoshlar:
- o‘ziga ishonchni orttirish va o‘z fikri hamda g‘oyalarining qadrini tushunish;
- o‘quv jarayonida faol ishtirok etish;
- turlicha fikrlarni etibor bilan tinglash;
- o‘z hukmlarini shakllantirishga hamda undan qaytishga tayyor turishi lozim.
Xulosa tariqasida shuni alohida ta’kidlash joizki, o‘qituvchilar ta’limda buni targ‘ib qilish
uchun yetarli darajada tayyor bo‘lishlari uchun mavjud amaliyotlar orqali tanqidiy fikrlashni
o‘rgatish bo‘yicha yaxshiroq tayyorgarlik ko‘rishlari kerak. O‘qituvchilarning idrokiga alohida
e’tibor qaratilgan ushbu tezis o‘qituvchilarining kasbiy rivojlanishi kontekstida “Tanqidiy
fikrlashga oid amaliy kontekstlar”ni targ‘ib qilish asoslarini aniqlashga yordam beradi.
Natijalarning dolzarbligi “Tanqidiy fikrlashga oid amaliy kontekstlar” bo‘yicha
innovatsion o‘qitish usullari bilan shug‘ullanadigan turli manfaatdor tomonlar (o‘qituvchilar,
maktab direktorlari, tadqiqotchilar) o‘rtasida kelajakdagi ta’lim tadqiqotlari va dizayni uchun
ishlatilishi mumkin.
References:
1.
Sh.M.Mirziyoyev “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir
rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak”. 2017- yil 14-yanvar.
2.
Беспалко В.П. Педагогика и прогрессивние технологии обучения. M., «Pedagogika»,
1995. 233 bet.
3.
Фарберман Б.Л. Прогрессиние педагогические технологии. -Т.,1999. 165- б.
4.
Pol, R. V., Elder, L. & Bartell, T. (1997). Kaliforniya o‘qituvchisini tanqidiy fikrlash bo‘yicha
o‘qitishga tayyorlash: Tadqiqot natijalari va siyosat bo‘yicha tavsiyalar. O‘qituvchilar
malakasini oshirish bo‘yicha Kaliforniya komissiyasi Sakramento: Kaliforniya.
