ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
26
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING “YASHIL” IQTISODIYOTGA O‘TISH
STRATEGIYASI: MAQSAD VA VAZIFALAR
Yokubjanov Doniyor Islom o‘g‘li
https://doi.org/10.5281/zenodo.13268043
Annotatsiya:
Ushbu tezis O‘zbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o‘tish
strategiyasining maqsad va vazifalari hamda mamlakatimizda strategiyani amalga oshirish
borasida olib borilayotgan chora-tadbirlar o‘rganilib, tahlil qilishga bag’ishlanadi.
Kalit so‘zlar: “
yashil” iqtisodiyot, strategiya, barqaror iqtisodiy o‘sish, past uglerodli
rivojlanish, iqlim o‘zgarishi, Orol dengizining qurishi, issiqxona gazlari emissiyasi.
KIRISH
Yaqinda O‘zbekistonning ko‘plab hududlari, jumladan, Toshkent, 150 yillik ro‘yxatga
olingan tarixdagi eng kuchli, misli ko‘rilmagan qum-chang bo‘ronini boshdan kechirdi.
O‘shanda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev qum-chang bo‘roni
O‘zbekiston duch kelayotgan ekologik muammolar salbiy taʼsiri kuchayib borayotganining
aniq dalili bo‘lganini va bu “yashil” iqtisodiyotga o‘tish zarurati yaqqol namoyon bo‘lganini
taʼkidlagan edi. Energiya ishlab chiqarishning “yashil” shakllariga o‘tishni keyinga surish
eskirgan texnologiyalarning to‘xtashi va investitsiyalarning to‘sib qo‘yilishiga sabab bo‘lishi
mumkin, undan voz kechish qimmatga tushadi va mamlakatni eksport bozorlaridan yopib
qo‘yishi mumkin.
Mavjud muammolarni hal etish uchun iqtisodiy rivojlanish jarayonlariga iqtisodiyotning
barcha tarmoqlarida kam uglerod sarflash orqali rivojlanish va resurslarni tejash, samarali va
ekologik toza texnologiyalarni joriy etish, shu bilan birga, barqaror qishloq xo‘jaligiga
yo‘naltirilgan “yashil” iqtisodiyot tamoyillarini integratsiya qilish orqali tabiiy va energiya
resurslaridan foydalanish usullarini tubdan o‘zgartirish talab etiladi.
ADABIYOTLAR SHARHI
So‘nggi bir necha o‘n yilliklar davomida O‘zbekiston va jahondagi atrof-muhit
muammolari sababli “yashil” iqtisodiyot hamda O‘zbekiston Respublikasining “yashil”
iqtisodiyotga o‘tishi
bo‘yicha tadqiqotlar o‘tkazildi hamda adabiyotlar yaratildi. Bundan
tashqari, davlatimiz rahbari tomonidan “yashil” texnologiyalardan foydalanish hamda “yashil”
iqtisodiyotga o‘tish bo‘yicha ko‘plab qaror, farmon va farmoyishlar imzolandi.
Rivojlanish va ehtiyojlarni qondirish uchun sezilarli miqdordagi uglevodorodlarni talab
etuvchi jahon iqtisodiyoti va ijtimoiy sohaning joriy holati o‘zgartirilmasa 2050-yilda 2030-
yilga nisbatan insoniyat 5 mln. kishini yo‘qotishi mumkin (UNEP, 2015). Cheklangan
resurslardan oqilona foydalanish, barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, “sof
texnologiyalar”ga nisbatan innovatsion yondashishni kuchaytirish, “yashil iqtisodiyot”ni
shakllantirish muammolari xalqaro iqtisodiy, ekologik, investision forumlarda muntazam
ravishda muhokama etib kelinmoqda. Resurslardan oqilona foydalanish orqali iqtisodiy
o‘sishni ta’minlashning jahon tajribasi ko‘rsatishicha, ushbu jarayon uzoq muddatli davr, katta
miqdorda investisiyalarni talab etishi, ustuvor e’tibor tiklanadigan energiya manbalaridan
samarali foydalanish, energiyani tejaydigan texnologiyalarni rivojlantirishga qaratilganligi
bilan ajralib turadi (A.V.Vaxabov, Sh.X.Xajibakiev va boshqalar, 2020). O‘zbekiston butun
mamlakat aholisini uzoq muddatli jarayonga jalb etgan holda iqtisodiyotning uglerod sarfini
kamaytirish va tabiatdan foydalanishni barqaror rivojlantirishni ko‘zlamoqda (O‘zbekistonda
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
27
“Yashil” O‘sish va Iqlim O‘zgarishi bo‘yicha Siyosiy Muloqotlar Turkumi: Ishlar To‘plami,
2022).
TADQIQOT METODOLOGIYASI VA EMPIRIK TAHLIL
Mavzu doirasida avval amalga oshirilgan tadqiqotlarni tahlil qilib biz o‘rganishimiz,
yесhim topishimiz kеrak bo‘lgan savollarni aniqlab oldik. Yig‘ilgan ma’lumotlarni tanlagan
tadqiqot usullarimiz hamda tahliliy uslublarimiz orqali сhuqur tahlilini amalga oshiramiz.
Tadqiqot natijalarimizdan ko‘zlagan samarani olishimiz uсhun, albatta tadqiqot mavzusi
doirasida yеtarliсha sifat va miqdoriy ma’lumotlar to‘plashimizga to‘g‘ri keladi.
Qazib olinadigan yoqilg‘iga asoslangan og‘ir energiya balansi, energiya ko‘p talab
qiluvchi sanoat sektori hamda barcha tarmoqlar bo‘yicha past energo-samaradorlik sababli
(samarasiz uy-joy fondi energiyaga bog‘liq issiqxona gazlari emissiyasining deyarli yarmini
tashkil qiladi) hozirgi paytda mamlakat iqtisodiyoti issiqxona gazlari emissiyasi intensivligiga
ko‘ra dunyoda beshinchi o‘rinda, Yevropa va Markaziy Osiyoda esa eng oldinda turadi.
1
Markaziy Osiyoning boshqa mamlakatlari singari O‘zbekiston ham iqlim o
‘
zgarishlariga
o‘ta ta’sirchan. O
‘
zgaruvchan iqlim uning tabiiy kapitali, qishloq xo‘jaligi, yer va suv
unumdorligiga tahdid soladi hamda tabiiy ofatlar xavfini oshiradi. O‘zbekiston iqlim
o
‘
zgarishiga zaiflik bo
‘
yicha 191 mamlakat orasida 96-o
‘
rinni egallaydi (ND-GAIN 2019). U
zilzilalar va toshqinlarga moyil; har yili o
‘
rtacha hisobda 1,4 million kishi ulardan jabrlanadi
hamda deyarli 3 milliard AQSh dollari miqdorida ziyon ko
‘
riladi. Tadqiqotlar
2
shuni
ko
‘
rsatadiki, Markaziy Osiyo mintaqasidagi rivojlanish muammolarining qariyb 70 foizi
chuchuk suv bilan bog
‘
liq. Jahon Resurslari Instituti maʼlumotlariga
3
, ko
‘
ra, O
‘
zbekiston suv
tanqisligi taʼsiriga eng ko‘p duchor bo
‘
lgan 25 ta davlat safiga kiradi va iqlim o
‘
zgarishi suv
tanqisligini yanada kuchaytiradi. O
‘
tkir suv tanqisligi va yerlarning degradatsiyasi qishloq
xo
‘
jaligi hosildorligiga hamda oziq-ovqat xavfsizligiga tahdid solmoqda.
NATIJALAR
Glazgoda o‘tkazilgan Birlashgan Millatlar Tashkilotining Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha
doiraviy Konventsiyasi (BMT IO‘DK) Tomonlar Konferensiyasida (TK-26) O‘zbekiston
hukumati 2030-yilga qadar yalpi ichki mahsulot birligiga to‘g‘ri keladigan issiqxona gazlari
emissiyasini 2010-yildagi darajaga nisbatan 35 foizga qisqartirish bo‘yicha zalvorli maqsadini
eʼlon qildi. Bu rejani amalga oshirish maqsadida keyingi besh yil davomida bir qancha
strategik hujjat va qarorlar qabul qilinib, hayotga tatbiq etildi. Ular orasida O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2019-yil oktabr oyidagi PQ-4477 qarori bilan 2019–2030-
yillarda “yashil” iqtisodiyotga o‘tish bo‘yicha Milliy strategiya ma’qullandi va “Yashil”
iqtisodiyot bo‘yicha idoralararo kengash tashkil etildi.
Strategiyaning asosiy maqsadi mamlakatda amalga oshirilayotgan tuzilmaviy
islohotlarga “yashil” iqtisodiyot tamoyillarni integratsiya qilish yordamida ijtimoiy
rivojlanishga, issiqxona gazlarining ajratmalari darajasini kamaytirishga, iqlim va ekologiya
barqarorligini ta’minlovchi mustahkam iqtisodiy taraqqiyotga erishishdan iborat.
1
Yoqilg‘i-energetika kompleksi mamlakat k. a. emissiyasining 9/10 qismini tashkil etadi (2014-yilgi ma’lumot),
issiqxona gazlari emissiyasi Faktlar jadvali: O‘zbekiston.
https://www.climatelinks.org/resources/greenhouse-gas-
emissions-factsheet-uzbekistan,
Jahon resurslari instituti Iqlimni tahlil qilish ko‘rsatkichlari vositasi (WRI CAIT)
ma’lumotlar bazasi asosida
2
Berndtsson, R. va Tussupova, K. 2020. “The Future of Water Management in Central Asia.” Suv 12 No. 8: 2241.
w12082241
3
Jahon
resurslari
institutining
Aqueduct
tools
ma’lumotlariga
ko‘ra.
https://www.wri.org/insights/17-countries-home-one-quarter-worlds-population-face-extremely-high-water-stress
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
28
Strategiya maqsadlariga erishish uchun quyidagi asosiy vazifalarni amalga oshirish talab
etiladi:
1)
texnologik modernizatsiyalash va moliyaviy mexanizmlarni rivojlantirish orqali
iqtisodiyotning energiya samaradorligini yaxshilash hamda tabiiy resurslardan oqilona
foydalanish;
2)
davlat investitsiyalari va xarajatlarining ustuvor yo‘nalishlariga yetuk xalqaro
standartlarga asoslangan “yashil” mezonlarni kiritish;
3)
davlat tomonidan rag‘batlantirish mexanizmlarini, davlat-xususiy sherikligini
rivojlantirish va xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikni oshirish orqali “yashil”
iqtisodiyotga o‘tish yo‘nalishlari bo‘yicha tajriba-sinov loyihalarini amalga oshirishga
yordamlashish;
4)
ta’limga investitsiyalar kiritishni rag‘batlantirish, yetakchi xorijiy ta’lim muassasalari va
ilmiy-tadqiqot markazlari bilan hamkorlikni o‘stirish hisobiga “yashil” iqtisodiyotdagi mehnat
bozori bilan bog‘liq kadrlarni yetishtirish va qayta tayyorlash tizimini takomillashtirish;
5)
Orolbo‘yidagi ekologik inqirozning salbiy ta’sirini kamaytirish choralarini ko‘rish;
6)
“yashil” iqtisodiyot sohasida, shu jumladan ikki tomonlama hamda ko‘p tomonlama
shartnomalar tuzish orqali xalqaro hamkorlikni mustahkamlash.
Strategiyaning ustuvor yo‘nalishlari:
1.
Iqtisodiyotning bazaviy tarmoqlari energiya samaradorligini yaxshilash;
2.
Energiya resurslari iste’molini diversifikatsiyalash va qayta tiklanuvchi energiya
manbalaridan foydalanishni o‘stirish;
3.
Iqlim o‘zgarishi oqibatlariga moslashish va ularni yumshatish, tabiiy resurslardan
foydalanish samaradorligini oshirish hamda tabiiy ekotizimlarni asrash;
4.
“Yashil” iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlashning moliyaviy va nomoliyaviy mexanizmlarini
yaratish.
1-jadval
2030-yilgacha O‘zbekiston Respublikasida “yashil” iqtisodiyotga o‘tish va “yashil”
o‘sishni ta’minlash bo‘yicha maqsadli ko‘rsatkichlar
4
T/r
Ko‘rsatkichlar
O‘lchov
birligi
2022-
yil
2024-
yil
2026-
yil
2028-
yil
2030-
yil
1.
Yalpi ichki mahsulot birligiga to‘g‘ri
keladigan energiya hajmini
kamaytirish
(2021-yilga nisbatan)
%
5,0
14,0
22,0
27,0
30,0
2.
Sanoatda elektr energiyasi iste’moli,
umumiy iste’moldagi ulushi
%
26,0
25,0
23,0
21,0
20,0
3.
Qayta tiklanuvchi energiya
manbalarining elektr energiyasini ishlab
chiqarish umumiy hajmidagi ulushini
kengaytirish
(gidroenergetika bilan
birga)
%
8,0
9,0
24,3
29,0
30,5
kVt/s
6,5
8,6
25,0
34,0
40,7
4.
Kichik quvvatli quyosh fotoelektr
MVt
10,0 150,0 400,0 800,0 1500,0
4
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 2-dekabrdagi “2030-yilgacha O‘zbekiston Respublikasining
“yashil” iqtisodiyotga o‘tishiga qaratilgan islohotlar samaradorligini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-
436-son
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
29
stansiyalarini qurish
5.
Yaxshilangan ichimlik suv manbalaridan
foydalanish imkoniyatiga ega aholi, jami
aholi soniga nisbatan
%
69,7 80,93 87,12 88,5 90,0
6.
O‘rmon fondi hududlarida daraxt va
butalar zaxiralarini ko‘paytirish
mln.m
3
64,2 68,1 77,0 85,5 92,3
7.
“Yashil makon” loyihasi doirasida
shaharlardagi yashil maydonlarni
kengaytirish
(aholi punktining umumiy
maydoniga nisbatan)
%
8,3
12,4 15,8 23,8 30,0
8.
Hosil bo‘ladigan qattiq maishiy
chiqindilarni qayta ishlash darajasi
%
30,0 40,0 50,0 60,0 65,0
Yuqoridagi jadvalda ko‘rishimiz mumkinki (1-jadval), 2030-yilga qadar yalpi ichki
mahsulot birligiga to‘g‘ri keladigan energiya sarfini 30%ga kamaytirish, umumiy quvvati 1500
MVtga teng kichik quvvatli quyosh fotoelektr stansiyalarini qurish, o‘rmon fondi hududlarida
daraxt va butalar zaxiralarini 92,3 mln.m
3
ga
ko‘paytirish hamda “yashil makon” loyihasi
doirasida shaharlardagi yashil maydonlarni 30%ga kengaytirish kabi ishlarni amalga oshirish
rejalashtirilgan.
XULOSA VA MUNOZARA
Hozirgi kunda O‘zbekiston o‘zining bugungi rivojlanish modeli bo‘yicha o‘sish
chegaralarini yengib o‘tish hamda iqlim va ekologiyaga e’tiborli bo‘lib borayotgan jahon
bozorida raqobatbardoshlikni mustahkamlash yo‘lidagi o‘ziga xos imkoniyatni yaxshi
tushunadi. Mamlakat tarkibiy islohotlarning jadallashuviga asoslangan holda, o‘z iqtisodiyoti,
odamlar va sayyoramiz uchun rivojlanayotgan sohalarda yangi ish o‘rinlarini yaratish bilan
birga tabiiy resurslardan Moslashuvchan, Inklyuziv, Barqaror va Samarador (MIBS)
foydalanishga asoslangan kam uglerodli va iqlimga chidamli “yashil” o‘sish modeli sari yo‘lni
belgilashga intilmoqda. Biroq, yanada barqaror va “yashil” iqtisodiyotga o‘tish uchun
mamlakat mavjud ekologik muammolar hamda iqtisodiy o‘sishni sekinlashtiradigan boshqa
xavf omillari ustida ishlashi kerak.
References:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-oktabrdagi “2019 — 2030-yillar
davrida O‘zbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o‘tish strategiyasini tasdiqlash
to‘g‘risida”gi PQ-4477-son qaroriga 1-ilova
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 2-dekabrdagi “2030-yilgacha
O‘zbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o‘tishiga qaratilgan islohotlar
samaradorligini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-436-son
3.
UNEP. (2015), Publication UNEP. United Nations Environment Program.
http://www.unep.org/climatechange/
4.
“O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy taraqqiyot va kambag‘allikni qisqartirish vazirligi,
Jahon banki, Markaziy Osiyo Mintaqaviy ekologik markazi, 2022-yil. O‘zbekistonda “Yashil”
O‘sish va Iqlim O‘zgarishi bo‘yicha Siyosiy Muloqotlar Turkumi: Ishlar To‘plami. Jahon banki:
Washington D.C.”
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
30
5.
Berndtsson, R. va Tussupova, K. 2020. “The Future of Water Management in Central
https://doi.org/10.3390/w12082241
6.
Yashil iqtisodiyot: Darslik. /A.V.Vaxabov, Sh.X.Xajibakiev va boshqalar. –Toshkent.:
“Universitet”, 2020. -262 b.
7.
www.worldbank.org - Jahon bankining rasmiy ma’lumotlari
