ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
160
MINTAQA YER RESURSLARIDAN SAMARALI FOYDALANISHDA XORIJIY
MAMLAKATLAR TAJRIBASINI SIRDARYO VILOYATI HUDUDIDA QO’LLASH
IMKONIYATLARI
Oʻngʻarov Hasan Gʻayrat oʻgʻli
Oʻzbekiston Milliy Universiteti
Iqtisodiyot fakulteti mustaqil izlanuvchisi (Phd.)
https://doi.org/10.5281/zenodo.13121782
Yer resurslari bir-biriga bog'liq bo'lgan ko'plab sohalarda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Birinchidan, yer dunyo aholisini oziqlantirish uchun zarur bo'lgan qishloq xo'jaligi uchun asos
yaratadi. U turli ekotizimlar va yashash joylarini joylashtirish orqali biologik xilma-xillikni
qo'llab-quvvatlaydi, shu bilan yovvoyi tabiat va o'simlik turlarini saqlaydi. Yer, shuningdek,
global iqtisodiyotga sezilarli hissa qo'shadigan tog'-kon sanoati, o'rmon xo'jaligi va turizm kabi
iqtisodiy faoliyat uchun asos bo'lib xizmat qiladi. Bundan tashqari, yer uglerod sekvestratsiyasi
orqali iqlim o'zgarishini yumshatishda, suv toshqinlari va qurg'oqchilik kabi tabiiy ofatlarga
qarshi bufer hudud sifatida muhim rol o'ynaydi. Bundan tashqari, u aholi punktlari,
infratuzilmani rivojlantirish va madaniy merosni saqlash uchun joy beradi. Shuning uchun oziq-
ovqat xavfsizligi, biologik xilma-xillikni saqlash, iqlim barqarorligi va umumiy ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishni ta'minlash uchun yer resurslarini barqaror boshqarishda xorijiy mamalakatlar
tajribasini o’rganish muhim ahamiyatga ega (1-jadval). Yer resurslarini muhofaza qilish va
ulardan mas'uliyat bilan foydalanish hozirgi va kelajak avlodlar uchun muvozanatli va barqaror
rivojlanish uchun juda muhimdir. Oxirgi yillarda mamlakatimizda va shu jumladan Sirdaryo
viloyatida qishloq xo'jaligi sohasini rivojlantirishga katta e'tibor qaratilmoqda. Bu borada
O'zbekiston Respublikasi qishloq xo'jaligini rivojlantirishning 2020 — 2030 yillarga
mo'ljallangan strategiyasi qabul qilindi va shu nomli boshqarma tashkil etildi.
1-jadval.
Yer resurslaridan samarali foydalanish borasidagi xorijiy tajribalar.
Davlatlar
Davlat
yordami
Qarz berish
Subsidiyalash
Ta'lim
Hamkorlik
AQSH
Ekologik
barqaror
dehqonchilik
amaliyotini
subsidiyalash
dasturlarini
amalga
oshirish.
Fermerlarga
texnikani
modernizatsiya
qilish uchun
imtiyozli
kreditlar
ajratish.
Qishloq
xo'jaligiga
yangi
texnologiya va
usullarni joriy
etish uchun
subsidiyalar
berish.
Fermerlar
uchun
tuproqdan
foydalanishni
optimallashti-
rish bo‘yicha
o‘quv
seminarlari va
kurslarini
tashkil etish.
Qishloq
xo‘jaligi
kooperativlari
ni tashkil etish
va fermerlar
o‘rtasida
tajriba
almashishni
qo‘llab-
quvvatlash.
Italiya
Organik
dehqonchilik-
ni rivojlanti-
rish uchun
davlat
tomonidan
moliyaviy
Fermer
xo‘jaliklariga
innovatsion
texnologiyalar-
ni joriy etish
uchun maxsus
Fermerlarga
organik
dehqonchilik-
ka o'tish uchun
subsidiyalar.
Tuproqqa
ishlov
berishning
agroekologik
usullari
bo'yicha
kurslar va
Resurslarni
birgalikda
xarid qilish
uchun qishloq
xo'jaligi
klasterlari va
uyushmalarini
Translated from Russian to Uzbek - www.onlinedoctranslator.com
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
161
yordam
ajratish.
kredit dasturlari
ajratish.
mahorat
darslarini
tashkil etish.
shakllantirish-
ni qo'llab-
quvvatlash.
Germani-
ya
Qishloq
xo'jaligiga
energiya
tejovchi
texnologiya-
larni joriy
etish uchun
davlat
subsidiya
dasturlari.
Fermer
xo‘jaliklariga
zamonaviy
texnika sotib
olish uchun
kredit olish
imkoniyatini
berish.
Tuproq
unumdorligini
oshirish uchun
chiqindilarni
qayta ishlash
va utilizatsiya
qilish uchun
subsidiyalar.
Innovatsion
dehqonchilik
va qishloq
xo'jaligini
boshqarish
usullaridan
foydalangan
holda trening.
Fermerlar
o‘rtasida
tajriba
almashish
uchun
agrotexno-
parklar va
platformalar
yaratishga
ko‘maklashish.
Angliya
Dehqonchilikn
ing aniq
tizimlarini
joriy etish va
qishloq
xo‘jaligida
jarayonlarni
raqamlashti-
rishda
fermerlarni
davlat
tomonidan
qo‘llash.
Qishloq
xo‘jaligida
zamonaviy
avtomatlashti-
rish tizimlarini
o‘rnatish uchun
fermerlarga
kreditlar
ajratish.
Fermer
xo‘jaliklarida
quyosh
panellari va
boshqa qayta
tiklanuvchi
energiya
manbalarini
joriy etish
uchun
subsidiyalar.
Barqaror
dehqonchilik
va tuproq
unumdorligini
saqlash
bo‘yicha
kurslar va
treninglar
tashkil etish.
Qishloq
xo‘jaligida
innovatsiya-
larni rivoj-
lantirish uchun
davlat-xususiy
sheriklikni
qo‘llab-
quvvatlash.
Fransiya
Qishloq
xo'jaligi
barqarorligini
yaxshilash va
iqlim
o'zgarishiga
qarshi
kurashish
bo'yicha
loyihalar
uchun
moliyaviy
yordam va
subsidiyalar.
Qishloq xo‘jaligi
korxonalari
infratuzilmasini
yaxshilash
uchun past foizli
kreditlar berish.
Organik
dehqonchilik
usullariga
o'tish va
zararkunan-
dalarga qarshi
biologik
kurash uchun
subsidiyalar.
Resurslarni
boshqarish va
ekologik toza
dehqonchilik
bo'yicha o'quv
dasturlari va
kurslarini
tashkil etish.
Tajriba va
texnologiyalar
almashish
uchun
agrosanoat
klasterlari
hamda
sheriklik
munosabat-
larini shakl-
lantirishga
ko‘maklashish.
Xitoy
Yerdan
foydalanishni
optimallashti-
rish va qishloq
xo‘jaligi
samaradorli-
gini oshirish
bo‘yicha
Qishloq xo‘jaligi
texnikasi va
texnologiya-
larini
modernizatsiya
qilish uchun
qulay kreditlar
taqdim etish.
Zamonaviy
qishloq
xo'jaligi
texnologiya-
lari va
barqaror
dehqonchilik
usullaridan
Fermerlar
uchun eng
yangi
dehqonchilik
usullari va
tabiiy
resurslarni
boshqarish
O‘zaro tajriba
almashish va
qishloq
xo‘jaligi
materiallarini
xarid qilish
uchun
kooperativlar
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
162
tadbirlar va
dasturlarni
amalga
oshirish.
foydalanish
uchun davlat
yordami va
subsidiyalar.
bo'yicha
kurslar va
treninglar
tashkil etish.
va fermerlar
uyushmalarini
tashkil etishga
ko‘maklashish.
Janubiy
Koreya
Qishloq
xo'jaligini
grantlar va
subsidiyalar
orqali qo'llab-
quvvatlash va
rag'batlanti-
rish dasturla-
rini amalga
oshirish.
Fermer
xo‘jaliklariga
innovatsion
texnologiya-
larni joriy etish
va ishlab
chiqarish
jarayonlarini
takomillash-
tirish uchun
maxsus kredit
liniyalari
ajratish.
Organik
dehqonchilik-
ka o'tish va
organik
yetishtirish
usullaridan
foydalanish
uchun
subsidiyalar.
Zamonaviy
texnologiyalar
va barqaror
qishloq
xo‘jaligi
bo‘yicha o‘quv
dasturlari va
mahorat
darslarini
tashkil etish.
Qishloq
xo‘jaligini
rivojlantirish
va tajriba
almashish
uchun qishloq
xo‘jaligi
kooperativlari
va uyushma-
larini tashkil
etishga ko‘-
maklashish.
Ammo, bular bilan birga, Strategiyada belgilangan qator tadbirlarni o'z vaqtida va
samarali ro'yobga chiqarishga ta'sir qilayotgan muammolar ham mavjud.
Shu jumladan,
yerlarni o'zlashtirishda davlat-xususiy sherikchilik qoidalari to'g'ri yo'lga qo'yilmagan, qishloq
xo’jaligi sohasiga xususiy investitsiya kiritish masalasiga oid muammolar to'liq o'z yechimini
topmagan. Paxta xom-ashyosini yetishtiruvchi fermer xo'jaliklari bilan paxta-to'qimachilik
klasterlari o'rtasida shartnomaviy munosabatlar to'g'ri yo'lga qo'yilmagan va boshqalar. Shu
kabi muammolarni bartaraf qilish uchun ilg’or xorij mamlakatlarining mazkur sohadagi
tajribasini o’rganish va uni mamlakatimiz hududida qo’llash vazifasi juda muhimdir. Quyida bir
nechta xorij mamlakatlarining sohadagi tajribasini o’rgangan holda Sirdaryo viloyati hududida
qo’llash imkoniyatlariga baho beramiz.
Saudiya Arabistoni tajribasi:
Saudiya Arabistoni cho‘l hududlarida suvdan samarali foydalanish va qurg‘oqchil
sharoitlarda ekinlarni sug‘orish uchun qulay bo‘lgan keng ko‘lamli markazlashtirilgan
irrigatsiya tizimlarini joriy qildi. Bu tizimlar suvni aylana shaklida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ekinlarga
yetkazib beradi, bug‘lanish va suv oqimini kamaytirish orqali suv samaradorligini oshiradi.
Tuproqning sho'rlanishini boshqarishda Saudiya Arabistoni kabi qurg'oqchil hududlarda
bug'lanishning yuqori darajasi jiddiy muammo bo'lishi mumkin. Tuproqning sho‘rlanishini
samarali boshqarish uchun sug‘orishni to‘g‘ri rejalashtirish, sho‘rlarni tozalash uchun yuvish,
sho‘rga chidamli ekinlardan foydalanish kabi usullar qo‘llaniladi. Bundan tashqari,
yaxshilangan tuproq drenaji va organik moddalar qo'shilishi sho'rlanish muammolarini
yumshatish va tuproq sifatini saqlashga yordam beradi.
Ekin tanlash va almashlab ekishda
Saudiya Arabistoni xurmo, sitrus mevalari va turli donlar kabi qurg‘oqchil sharoitga mos
ekinlarni tanlashga e’tibor qaratdi. Ekinlarni almashlab ekish davri tuproq ozuqa moddalarini
saqlash va suv resurslarini samarali boshqarish uchun qo'llaniladi.
Texnologik
innovatsiyalarda ilg‘or qishloq xo‘jaligi texnologiyalari, jumladan, masofadan zondlash va GIS
(Geografik axborot tizimi)ni o‘zlashtirish resurslardan foydalanishni optimallashtirish va
hosildorlikni oshirishga yordam beradi. Issiqxona dehqonchiligi kabi boshqariladigan qishloq
Translated from English to Uzbek - www.onlinedoctranslator.com
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
163
xo'jaligi sohasi ham yuqori qiymatli ekinlarni yetishtirish uchun muhim ahamiyat kasb
etmoqda.
Saudiya Arabistonining cho‘l dehqonchiligi va sho‘rlanishga qarshi texnologiyalari
bo‘yicha tajribasi boshqa qurg‘oqchil va yarim qurg‘oqchil hududlar, jumladan, Sirdaryo
viloyati uchun ham qimmatli saboqlar beradi. Mahalliy sharoitlarga moslashtirilgan shunga
o'xshash strategiyalarni qabul qilish qishloq xo'jaligi mahsuldorligini oshirishga, suv
resurslarini barqaror boshqarishga va qiyin sharoitlarda oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlashga
yordam beradi. Qishloq xo'jaligi bozorida yalpi ishlab chiqarish qiymati 2024-yilda 14,29
milliard yevroni tashkil etishi prognoz qilinmoqda va yillik 2,99% o'sish sur'ati kutilmoqda.
Natijada yalpi ishlab chiqarish qiymati 2029-yilda 16,56 milliard yevroni tashkil qiladi.
1
Isroil tajribasi:
Isroil qurg'oqchil iqlimi va cheklangan yer maydoniga qaramay, qishloq xo'jaligi
hosildorligida sezilarli yutuqlarga erishdi. Isroil yerlarining atigi 20% ga yaqini haydashga
yaroqli, ammo mamlakat qishloq xo‘jaligi texnologiyasi va suv xo‘jaligi bo‘yicha jahon
yetakchisiga aylandi. Isroilning ilg‘or sug‘orish texnikasi, jumladan, tomchilatib sug‘orish
dehqonlarga minimal suv sarflagan holda yuqori hosil olish imkonini berdi. Bundan tashqari,
Isroil chuchuk suvga bo'lgan ehtiyojining katta qismini O’rta Yer dengizi suvini
chuchuklashtirish orqali qondiradi va qishloq xo'jaligida foydalanish uchun chuchuk suv
manbalariga bosimni kamaytiradi. Isroil Yaqin Sharqda joylashgan kichik davlat bo'lib, g'arbda
O'rta yer dengizi, sharqda Iordaniya va janubi-g'arbda Misr bilan chegaradosh. Qurg'oqchil
iqlimi va cheklangan yer maydoniga qaramay, Isroil qishloq xo'jaligi innovatsiyalari,
texnologiya va suvni boshqarish bo'yicha jahon yetakchisi sifatida paydo bo'ldi. Yerining atigi
20% ga yaqini dehqonchilik yerlari deb hisoblangan Isroil geografik cheklovlarni yengib o'tib,
oziq-ovqat ishlab chiqarishda o'zini-o'zi ta'minlaydi va qishloq xo'jaligi mahsulotlarining yirik
eksportchisiga aylandi(1-rasm). Isroilning qishloq xo'jaligidagi muvaffaqiyatiga turtki bo'lgan
asosiy omillardan biri bu uning ilg'or sug'orish usullarini, xususan, tomchilatib sug'orishni
o'zlashtirishidir. Tomchilatib sug'orish suvni to'g'ridan-to'g'ri o'simliklarning ildizlariga
nazorat qilinadigan miqdorda yetkazib beradi, suv isrofgarchiligini minimallashtiradi va
samaradorlikni oshiradi.
1-rasm.
Isroil davlati yer fondi tarkibi.
2
1
Statista Market Forecast (CAGR 2024).
2
CIA World Factbook
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
164
14%
4%
6%
7%
69%
Haydaladigan yerlar
Doimiy ekin yerlar
Doimiy yay lovlar
O'rmonlar
boshqa yerlar
Suv taqsimotini aniq tartibga solish orqali isroillik fermerlar yomg'ir cheklangan
qurg'oqchil va yarim qurg'oqchil hududlarda ham ekinlarning o'sishi va hosildorligini
optimallashtirishi mumkin. Isroilning chuchuk suvga bo'lgan ehtiyojlarini, shu jumladan
qishloq xo'jaligida suvga bo’lgan talabni qondirish qobiliyati uning keng ko'lamli
chuchuklashtirish infratuzilmasi tufayli sezilarli darajada yaxshilanadi. O'rta yer dengizi suvini
chuchuk suvga aylantirish qishloq xo'jaligi va maishiy sohani ishonchli va barqaror suv
manbasi bilan ta'minlaydi. Bu suvli qatlamlar va yer usti suv havzalari kabi cheksiz chuchuk suv
manbalariga bo'lgan ishonchni kamaytiradi va shu orqali tabiiy resurslarni tejaydi va suv
tanqisligining qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishiga ta'sirini yumshatadi.
Qishloq xo'jaligi sohasidagi o'zgarishlar tufayli Isroil taxminan 95% oziq-ovqat xavfsizligi
indeksiga erishdi. Qishloq xo'jaligi Isroil yalpi ichki mahsulotiga muhim hissa qo'shmoqda va
taxminan 2,3% ni tashkil etdi. Isroilning umumiy ishchi kuchining taxminan 2,6% qishloq
xo'jaligi sohasida band. Jahon banki va Xalqaro valyuta jamg'armasi kabi yirik moliya
institutlari Isroil iqtisodiyoti o'sishda davom etishini kutmoqda.
3
Ekin yetishtirishdagi innovatsiyalar:
Ilg'or sug'orish va suvni boshqarish amaliyotiga
qo'shimcha ravishda, Isroil qishloq xo'jaligi sohasidagi tadqiqotlar va ishlanmalarga ekinlarni
yetishtirish texnikasini yaxshilash va hosildorlikni oshirish uchun katta miqdorda sarmoya
kiritadi. Ushbu innovatsiyalar isroillik fermerlarga yuqori hosil olish va qiyin sharoitlarda
qishloq xo'jaligi barqarorligini saqlab qolish imkonini beradi. Qishloq xoʻjaligi texnologiyalari
eksportida
Isroil qishloq xo‘jaligi texnologiyasi va suvni boshqarish bo‘yicha tajribasini shu
kabi muammolarga duch kelayotgan dunyo mamlakatlariga eksport qilishga olib keldi. Xalqaro
hamkorlik va texnologiya transferi dasturlari orqali Isroil qishloq xo‘jaligi sohasida o‘zining
ilg‘or tajribalari, innovatsiyalari va yechimlari bilan o‘rtoqlashadi va shu orqali global oziq-
ovqat xavfsizligi va qishloq xo‘jaligi rivojlanishiga hissa qo‘shadi. Isroilning yer resurslaridan
samarali foydalanishi uning innovatsiyalar, texnologiya va suv boshqaruvi orqali ekologik
cheklovlarni yengib o'tish va qishloq xo'jaligi unumdorligi va barqarorligiga erishish
qobiliyatini ko'rsatadi. Ilg'or sug'orish texnikasidan foydalangan holda, Isroil o'zining
qurg'oqchil landshaftini samarali qishloq xo'jaligi yerlariga aylantirdi va yer resurslaridan
samarali foydalanish namunasiga aylandi. Oziq-ovqat va suvga global talab ortib borar ekan,
3
WorldAtlas.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
165
Isroil tajribasi suv tanqis bo'lgan hududlarda qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishidagi
muammolarni hal qilishga intilayotgan mamlakatlar uchun ilhom manbai bo'lib xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, Sirdaryo viloyati hududida Isroil va Saudiya Arabistonining
muvaffaqiyatlaridan o’rnak olish bilan birga, texnologiya va strategiyalarni mahalliy
sharoitlarga, jumladan, tuproq turlariga, ekinlar afzalliklariga va ijtimoiy-iqtisodiy omillarga
moslashtirish juda muhimdir. Sirdaryo viloyatida tomchilatib sug‘orish va suvni tuzsizlantirish
kabi texnologiyalarni muvaffaqiyatli joriy etish uchun mahalliy salohiyatni oshirish va
bilimlarni uzatishga sarmoya kiritish juda muhimdir. Barqaror suvni boshqarish amaliyotini
targ'ib qiluvchi, texnologik innovatsiyalarni rag'batlantiradigan va infratuzilmaga
investitsiyalarni qo'llab-quvvatlovchi siyosat va me'yoriy-huquqiy bazalarni faollashtirish uzoq
muddatli muvaffaqiyat kalitidir. Yuqoridagi davlatlarning tomchilatib sug‘orish va
tuzsizlantirish bo‘yicha tajribasidan foydalanish orqali Sirdaryo viloyatida qishloq xo‘jaligi
mahsuldorligini oshirish, suv xavfsizligini yaxshilash va murakkab ekologik sharoitlarga
qaramay, barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish mumkin.
References:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 10-iyuldagi “O‘zbekiston Respublikasi
suv xo‘jaligini rivojlantirishning 2020-2030-yillarga mo‘ljallangan konsepsiyasini tasdiqlash
to‘g‘risida”gi PF-6024-son Farmoni.
2.
Kramer, I., Tsairi, Y., Roth, M.B., Tal, A. and Mau, Y., 2022. ‘Effects of population growth on
Israel’s demand for desalinated water.’ npj Clean Water.
3.
Israel Water Authority, 2018. Hydrological data Mountain Aquifer.
4.
Tenne, A., 2010. Sea Water Desalination in Israel: Planning, Coping with Difficulties, and
Economic Aspects of Long-term Risks. Israel Water Authority – State of Israel Desalination
Division.
5.
Roth, M.B. and Tal, A, 2022. ‘The ecological tradeoffs of desalination in land-constrained
countries seeking to mitigate climate change.’ Desalination.
6.
Agriculture in Saudi Arabia Market Report (2023-2028)
