ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
63
ǴÁREZSIZLIKTIŃ DÁSLEPKI JÍLLARÍNDA ILIMLER AKADEMIYASÍ
QARAQALPAQSTAN BÓLIMINDEGI ILIMIY ESABATLARÍNAN
Temirxanov B.U.
ÓzRIA QQB Gumanitar ilimler ilim-izertlew istitutı Tariyx bólimi tayanısh doktorantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.12648692
1992-jılı Ózbekstan Ilimler Akademiyasınıń ulıwma jıynalısı Akademiyanıń
Qaraqalpaqstan filialın bólimge aylandırıw tuwralı qarar qabıl etti. Bul Qaraqalpaqstandaǵı
bilim orayı bolǵan birden-bir ilimiy mákemeniń statusın, huqıqın, múmkinshiliklerin
joqarılattı. Endi ol sol jıldan baslap Ózbekstan Ilimler Akademiyasınıń Qaraqalpaqstan bólimi
dep atala baslandı. Bólimniń prezidiumınıń baslıǵı, usıdan keyin lawazımı boyınsha Ózbekstan
Ilimler Akademiyasınıń vitse-prezidenti lawazımına saylanatuǵın boldı [1, Q, 514].
Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan bóliminiń baslıǵı
S.Kamalovtıń bólimniń 1993-jılǵı ilim izertlew jumıslarınıń juwmaǵı hám 1994-jıldaǵı
wazıypaları tuwralı bayanatında tómendegishe keltirip ótedi: 1993-jılı Ózbekstan Respublikası
hám Qaraqalpaqstan Respublikası turmısında júz bergen ájayıp waqıyalar menen bir qatar
Ózbekstan Ilimler Akademiyasınıń alımları menen birlikte biziń bólimniń alımları da
Akademiyamızdıń 50 jıllıq merekesin saltanatlı túrde belgilep ótti.
1993-jılı N.Dáwqaraev atındaǵı til hám ádebiyat institutınıń bir qatar ilimpazları
M.Nızamatdiynov, A.Karimov, Q.Mámbetnazarov, T.Niyetullaevlar Respublikalıq Berdaq
atındaǵı mámleketlik sıylıqtı alıwǵa miyasar boldı.
Ótken jılı ilimdi rawajlandırıwda úlken jetiskenlikleri hám respublikanıń jámiyetlik
turmısına aktiv qatnasqanı ushın bólimniń 6 xızmetkeri, til hám ádebiyat institutınan
S.Bahadırova, X.Xamidov, A.Pirnazaov, Aral jaǵalawlarınıń ekologiyalıq mashqalaları bóliminen
S.Sagitov, S.Qabulovlar “Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen ilim ǵayratkeri” degen
húrmetli ataq aldı [2, S, 3].
Bólimde bir qansha jetiskenlikler kózge túsip, ol boyınsha ÓzRIA QQ Bóliminiń 1997-jılǵı
ilim-izertlew jumıslarınıń juwmaǵı tuwralı Bólimniń bas ilimiy xatkeri f.m.i.k. E.Óteniyazov
qısqasha bayanat penen shıǵadı.
Ilimiy baǵdarlarǵa muwapıq esap beriw jılında Bólim ilimpazları tárepinen 44
akademiyalıq, 16 konkurslıq, 3 shártnama tiykarındaǵı temalar ústinde jumıs alıp barıldı. 44
byudjetlik temanıń 13 fundamental, 31 tema mámleketlik ilimiy texnikalıq, prioritetlik
mámleketlik ilimiy texnikalıq programmalar boyınsha alıp barılıp atır. Bul byudjetlik
temalardıń barlıǵı 1997-jıldan baslandı [3, E, 3].
ÓzRIA Qaraqalpaqstan Bóliminiń ilimpazları esap beriw jılında 49 byudjetlik tema, 8
konkurslıq, 1 innovaciyalıq hám 4 xojalıq shártnaması boyınsha jumıslardı islpe pitkerdi.
Olardıń ishinde 17 tema fundamental baǵdarlama boyınsha orınlandı [4, E, 98].
Bólimde hár qıylı ilim tarawları boyınsha kóp ǵana ilimiy qánigeler ósip jetilisti hám
qáliplesti. Olar óz bilimin, kúsh-ǵayratın respublikamızdıń xalıq xojalıǵın, mádeniyatın,
kórkem-ónerin, bilimlendiriwdi rawajlandırıwǵa jumsadı. Olardıń atların búgin biz maqtanısh
penen tilge alamız: N.Dáwqaraev, N.Japaqov, Q.Aimbetov, R.Qosbergenov, Ya.Dosumov,
J.Orınbaev, N.Orınbaev, D.S.Nasırov, Q.Maqsetov, K.Ubaydullaev hám basqalar. N.Dáwqaraev
haqqında aytatuǵın bolsaq, ol qaraqalpaq iliminiń maqtanıshı desek hesh qanday
qátelespeymiz. Ol tek ǵana Qaraqalpaqstanda ǵana emes, bálki Ózbekstanda filologiya
ilimleriniń doktorı degen ilimiy dárejege iye boldı. Bólimde 1974-jılı birinshi qaraqalpaq
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
64
akademigi M.Nurmuxamedov jetilisip shıqtı. Sońınan 1979-jılı S.Kamalov, 1989-jılı Ch.Abdirov,
1995-jılı T.Eshanov hám A.Dawletov, al 2000-jıl bolsa J.Bazarbaev, X.Xamidov hám A.Baxievlar
akademiyaǵa haqıyqıy aǵza bolıp saylandı [5, N, 13].
Bólim ǵárezsizliktiń dáslepki jıllarında-aq óziniń ilimiy jetiskenliklerin kórsetip
Qaraqalpaqstan sonday-aq, Ózbekstan ilimine óz úlesin qosıp keldi. Bul haqqında Akademik
S.S.Ǵulomov óz pikirin tómendegishe bayan etedi: Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyası
Qaraqalpaqstan bólimi quramına kiriwshi Aralboyı social-ekonomikalıq mashqalaların
úyreniw, Tariyx, arxeologiya hám etnografiya hámde Til hám ádebiyat islep atırǵan
kásipleslerimiz de ilim-pán rawajlanıwnda kóplegen jetiskenliklerge eristi. Solardan, Aralboyı
social-ekonomikalıq mashqalalardı úyreniw institutı regionda islep shıǵarıw kúshlerin
ornalastırıw, social-ekonomikalıq processlerdi moellestiriw, ekologiya hám xalıqtanıw
mashqalaların izertlew menen shuǵıllandı. Institut ilimiy izertlewleri jaqın hám uzaq shet eldiń
ayrım ilimiy orayları menen birgelikte alıp barılmaqta. Sonday-aq, instituttıń Shıǵıs Evropa
(Germaniya) ekonomikalıq izertlewlerin muwapıqlastırıw byurosı, Ekologiyalıq ekonomika
boyınsha xalıq aralıq jámiyet (ISEE) aǵzası ekenligi biykardan emes, álbette [6, S, 55].
References:
1.
«Qaraqalpaqstannıń Jańa tariyxı» (Qaraqalpaqstan XIX ásirdiń ekinshi yarımınan XXI
ásirge shekem). «Qaraqalpaqstan» baspası, Nókis – 2003
2.
«Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan bóliminiń baslıǵı
S.Kamalovtıń bólimniń 1993-jılǵı ilim izertlew jumıslarınıń juwmaǵı hám 1994-jıldaǵı
wazıypaları tuwralı bayanatı». Vestnik №1, Nókis – 1994
3.
«Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan Bóliminiń 1997-jılǵı ilim-
izertlew jumıslarınıń juwmaǵı tuwralı Bólimniń bas ilimiy xatkeri f.m.i.k. E.Óteniyazovtıń
qısqasha bayanatı». Vestnik №1, Nókis – 1998
4.
«Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan Bóliminiń 1999-jılǵı ilim-
izertlew jumıslarınıń juwmaǵı hám keleshektegi wazıypaları tuwralı Bólimniń bas ilimiy
xatkeri f.m.i.k. E.Óteniyazovtıń qısqasha bayanatı». Vestnik №1, Nókis – 2000
5.
N.Q.Aimbetov «Ilimizdiń iliminiń rawajlanıwında Ózbekstan Respublikası Ilimler
Akademiyası Qaraqalpaqstan iliminiń tutqan ornı» (ÓIA 60 jıllıǵına). Vestnik №6, Nókis – 2003
6.
S.S.Ǵulomov «Ijtimoiy-gumanitar fanlar – yangi bosqichda» Ózbekiston Respublikasi
Fanlar Akademiyasi ijtimoiy-gumanitar fanlar kompleksi muassasalarini rivojlantirish
kontseptsiyalari. Toshkent – 2006
