ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
152
O‘G‘UZ LAHJASIDA KO‘P MA’NONI IFODALOVCHI QISHLOQ XO‘JALIGIGA
DOIR SO‘ZLAR (F.ABDULLAYEV “XORAZM SHEVALARI” LUG‘ATI MISOLIDA)
Mohira Sa’dullayeva
NDPI 2-kurs tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.12568452
Annotatsiya.
Mazkur maqolada polisemantik so‘zlar, ularning izohi keltirilgan. Shu
bilan birga so‘zlar leksik-semantik tahlil etilib, guruhlarga ajratilgan.
Kalit so‘zlar.
Sheva, lahja, lug‘at, polisemiya, leksik-semantik.
Abstract.
This article presents polysemantic words and their explanation. At the same
time, words are lexically-semantically analyzed and divided into groups.
Keywords.
Dialect, dictionary, polysemy, lexical-semantic.
O‘zbek tilining shakllanishi va boyib borishida shevalarning o‘rni va ahamiyati katta.
Ma’lum bir davrda, hududda qo‘llanilgan va bugungi kunda ham kichik doiralar nutqida
bo‘lsa-da saqlanib qolingan shevaga oid so‘zlar mavjud. F.Abdullayevning “Xorazm shevalari”
kitobida keltirilgan 2 mingdan ortiq lug‘atlar orasidan 400 ga yaqin polisemiyalar olindi va
so‘zlarni leksik-semantik guruhlarga ajratib, ular tahlil qilindi. Muallif ta’kidlaganidek, “… Ko‘p
ma’noli so‘zlar arab raqami bilan ko‘rsatildi (1,2,3). Bunda asosiy ma’noni ifoda etuvchi so‘z
birinchi o‘rinda berilib, qolganlari uning ma’no tarmoqlari sifatida (ko‘chma ma’noli so‘zlar
ham) tartib bilan joylashtirildi…”
1
Jumladan, lug‘at tarkibida kelgan ko‘p ma’noli so‘zlar shartli ravishda dehqonchilik va
yerga oid, chorvachilik va hayvonlar, uy-ro‘zg‘or buyumlari va asbob-uskunalar, oziq-ovqat
nomlari, daraxt va o‘simlik nomlari kabi guruhlarga ajratildi.
(So‘zlar manbadagidek aynan keltirildi va sahifasi yozildi)
1.
Dehqonchilik va yerga oid polisemiyalar
:
Айрът
(1. Очиқ; 2. Ажрим; 3. Сув ёки
йўлнинг иккига ажралган ери. 18-бет),
aлан
(1. Бекор ётган ер, бўз ер; 2. Сув оқмайдиган
эски ариқ; 3. Ариқ каналдан қазиб олинган тупроқ. 18-бет),
aныз
(1. Экин олингандан
кейин бўш қолган ер; 2. Экилмай қолган яроқли ер. 19-бет),
aтав
(1. Орол; 2. Дарё
ўртасида сув оқмай қўйган ер парчаси; 3. Тўқай, чангалзор, чакалакзор. 20-бет), боз (1.
Бўз ер; 2.бўз (от) 28-бет),
ғора
(1. Пишмаган, хом; 2. Шингил, бош. 34-бет),
ыйк
(1. Сув
оқими, сувнинг оқиб турган томони; 2. Истак, хоҳиш 49-бет),
қулақ
(1. Қулоқ (сув
қулоғи); 2. Чанақ (-кастрюль),
лар
(1. Милтиқнинг бир тури; 2. Сув ўйиб кетган ер
(ложбина),
лөтәрә
(1. Тўртта; 2. Сувнинг тагига чўккан лой 65-бет),
онайламақ
(1.
Текисламоқ (ерни экишга тайёрлаб қўймоқ); 2. Пойламоқ 71-бет),
чәртәк
(1. Чайла,
капа; 2.дала шийпони 97-бет), ша:вър 1. Чимлик, серсув ўтлоқ, дала; 2. Режа (усталар
ишлатадишан асбоб-учига тош боғланган ип) 102-бет);
2.
Chorvachilik va hayvonlar
:
Əвəч
(1. Икки яшар қўй, ғунон; 2. Ундов. 22-бет),
бабър
(1. Бир тур ҳайвон; 2. Йирик, семиз (одам, ҳайвон). 24-бет),
дьн
(1. Чек, чегара; 2.
Минорача (қўйчивонлар саҳрода қўйларни кузатиш учун ясайдилар) 37-бет),
йатағ
(1.
Ёталоқ; 2. Қизлар мажлиси; 3.Қўйлар ётадиган жой. 51-бет),
ақмач
(1. Кептирилган
балиқ; 2. Ориқ (киши, ҳайвон) 59-бет),
қуйрық
(1. Дум, қуйруқ; 2. Думба 63-бет),
пърсълдавық
(1. Мунчоқ (шишадан ясалган мунчоқ); 2. Балиқнинг пуфаги 75-бет),
pавақ
(1. Равоқ; 2. Икки устуннинг оралиғи, кўприк усти; 3. Болохона деворига шабада кириш
1
Ф.Абдуллаев. Ўзбек тилининг Хоразм шевалари 1., Ўзбекистон ССР Фанлар академияси нашриёти. Т.: 1961.
10-bet
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
153
учун қўйилган тешик 76-бет), cүрь (1. Тўда, тўп; 2. Қўй подаси 84-бет),
тайлақ
(1.
Туянинг боласи; 2. Яланғоч 84-бет),
та:зъй
(1. Қамчи; 2. Този (ит) 85-бет),
ҳөвль
(1.
Ҳовли; 2. Молхона, оғил 94-бет),
чавак
(1. Балиқнинг майдаси; 2. Чабъқ 95-бет),
шърға
1.
Тақир кал, боши йилтироқ кал; 2. Отларнинг туёқлари юқорисидан чиқадиган яра 104-
бет),
ка:за
(1. Кичик капа (овчилар қуш пойлаш учун кўллар бўйига тикадилар); 2 Қаза
54-бет);
3.
Uy-ro‘zg‘or buyumlari va asbob-uskunalar:
Абзал
( 1. Афзал; ортиқ. 2. Асбоб,
қурол, жабдуқ. 3. Penis 16-бет),
aвсар
(1. Туя нўхтасига боғланган темир; 2. Овсар, анқов.
16-бет),
aйръ
(1. Паншаха, ёғоч айри; 2. Дарахтнинг катта йўғон шохи. 18-бет),
aнал
(1.
Ўроқнинг катта тури (тишсиз); 2. Манқал (ўт ёқиб қўядиган идиш) 18-бет),
aрва
арава; арвачь
: (1. Аравакаш; 2. Аравасоз. 19-бет),
ғырав
(1. Ип; 2. Қамишнинг бир тури.
34-бет),
дасламақ
(1. Қирмоқ, сидирмоқ, шилмоқ (тери гўштдан ажратилгандан кейин
қолган ёғни пичоқ билан тозаламоқ); 2. Рандаламоқ. 35-бет),
дүдəн
(1. Кичик саватча
(балиқчилар асбоби); 2. Нон, гўшт солиб қўядиган саватю 40-бет),
дү:ткəш
(1. Мўри,
труба; мискарлар асбоби (дам) 40-бет),
eшмəк
(1. Эшмоқ; 2. Эшкак урмоқ, эшкак уриб
сузмоқ 42-бет),
зəнь
(1. Нарвон шоти; 2. Араванинг олд қисмига қўйиладиган тахта 46-
бет),
кəлəнтəр
(1. Обкаш; 2. Аъён, амалдор 55-бет),
кəллəк
(1. Каллак (дарахт шохини
чопиш); 2. Тўсиқ, халақит 55-бет),
қалақ
(1. Жува (хамир ёядиган кичик ўқлов); хамирни,
аталани булайдиган ёғоч; қалоқ; 3. Эшкакдан каттароқ курак (қайиқни йўлга солиш учун
қўлланилади) 59-бет),
ләгән
(1. Хамир қиладиган идиш; 2. Лаганбардор 64-бет),
ләнгәр
(1. Хорознинг (тегирмоннинг) устига қўйиладиган тош; 2. Дарвозлар таёғи (лангари)
65-бет),
лә:ль
(1. Тунука товоқ (нақшли бўлади); 2. Хушрўй, чиройли 65-бет),
манал
(1.
Тишсиз ўроқ; 2. Тос (кир ювадиган тос) 66-бет),
нәй
(1. Най (музика асбоби); 2. Мискарлар
ерга қоқиб, устида нарса ишлайдиган асбоб 69-бет),
пьльсләмәк
(1. Ипни уламоқ
(этикдўзлар истилоҳи); 2. Илашмоқ, алангламоқ 75-бет),
пьшке
(1. Ип ўраш учун
ясалган чўп, қамиш; 2. Пилта, дўппига тиқиладиган пахта, қоғоз; 3. Йигиришга
тайёрланган пахта тутами 75-бет),
сандал
(1. Сандон; 2. Этикдўзлар асбоби (ерга
қоқиб қўйиб, мих қайтарадиган асбоб) 78-бет),
сархым
(1. Сув кўзасининг қопқоғи; 2.
Кружка 79-бет),
сахтъйан
(1. Маҳси қиладиган бир тур тери; 2. Гурланда бир қишлоқ
номи 79-бет),
сорғыч
(1. Босма (промакашка); 2. Елим 83-бет),
тәндьрчә
(1. Исинадиган
махсус ўчоқча (уй устига қуриб, чўғ солиб қўядилар); 2. Ўчоқнинг, печнинг олди 86-бет),
тәннө
(1. Зовур устига қурилган нов; 2. Бурун тешиги 86-бет),
тоғанақ
(1. Бўялган
терини чўзиш ва теккислаш учун қўлланадиган асбоб; 2. Ўтинчиларнинг илмоғи. 87-
бет),
чанақ
(1. Ёғочдан ясалган коса (эски): ёғоч товоқ, чаноқ; норин товоқ шаклидаги
идиш; 2. Уруғ экадиган уя 96-бет),
чүндьк
(1. Жўмрак; 2. Тумшуқ 100-бет),
шахна
(1.
Пичоқнинг тиғи билан дастаси ўртасига ўрнатиладиган жез, темир ҳалқа; 2. Биринчи
сувоқ, хом сувоқ. 102-бет),
шо:зън
(1. Тасма, бўйинччани арава шотисига
бириктирадиган қайиш; 2. Лапашанг, имиллаб ишловчи, чўзиб сўзловчи; 3. Новча 104-
бет);
4.
Oziq-ovqat nomlari :
Шърмайъ
(1. Ноннинг бир тури; 2. Пичоққа соп бўладиган бир
хил суяк. 104-бет),
чо:ған
(1. Сапча, ғўра; 2. Бемаза пишгaн овқат),
чөп
(1. Чўп; банд-ғов:
арава, от ўтмаслик учун қилинган тўсиқ; 2. Тўғон 99-бет),
нуқул
(1. Аъло, жуда яхши
(нав); яхши нав ўрик; 2. Ширинликнинг бир тури 70-бет),
қатърмач
(1.қатирмоч
(товада пишган нон); 2. Қақърмач 60-бет);
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
154
5.
Daraxt va o‘simlik nomlari:
Ашқын
(1. Пайванд қилинмаган тут; 2. Жиннисимон,
мияси айниган (одам). 21-бет),
ғавача
(1. Узун толали пахта; 2=Ғо:вача 33-бет),
гүлдьрма:ма
(1. Момақалдироқ; 2. Бир тур ўт. 33-бет),
дамар
( 1. Томир; 2. Илдиз. 35-
бет),
жүжьк
(1. Толнинг куртак чиқарган нуқтаси, баргак; 2. Ёш тол. 45-бет),
көткə
(1. Ўсимликнинг қуйи қисми; 2. Тўнка 57-бет),
қарғалық
(1. Ёғоч, шохдан қилинган ғов,
девор (боғлар теварагига тўсилади); 2. Ёғоч панжара 60-бет),
лоққъ
(1. Меванинг
каттаси, лўппи; 2. Бўш, ичи тушган 65-бет),
лух
(1. Лух (қовун осадиган лух); 2. Оқ
жўхорининг бошоқсиз қисми, танаси. 65-бет),
нәрван
(1. Сада (қайрағоч); 2. Қайрағоч
(аравага ишлатиладиган тури, тик ўсади, ғоят мустаҳкам, чидамли бўлади) 69-бет),
нохта
(1. Нўхта; 2. Лух (қовун ўсадиган нўхта) 70-бет),
поррық
(1. Қамиш томири; 2.
Тўлқин чиқариб ташлаган ўтин, ҳашак 76-бет),
поррық
(1. Қамиш томири; 2. Тўлқин
чиқариб ташлаган ўтин, ҳашак 76-бет),
хада
(1. Таёқ; 2. Дарахтнинг тўғри шохи 91-
бет),
хамма
(1. Тегирмонда ун тушадиган жой; хампа; 2. Тобига келтирилган лой; 3.
Қовуннинг бир тури 92-бет),
чомър
(1. Каллакланган (шохлари кесилган) дарахт; 2. Куч-
қувватдан қолган (чол киши) 99-бет);
6.
Ovga oid so‘zlar:
Aв
– (1. ов. 2 = ағ. 16-бет),
ағ
(1. Ов; балиқ ови. 2. Балиқ тутадган
тўр. 16-бет),
ка:за
(1. Кичик капа (овчилар қуш пойлаш учун кўллар бўйига тикадилар);
2 қаза 54-бет),
тор
(1. Ов тўри; 2. Дераза пардаси; 3. Тўриқ (от ранги) 88-бет);
Yuqorida keltirilganlardan tashqari yana bir necha o‘ziga xos guruhlar mavjud. Tadqiqot
davomida “Buxoro-o‘g‘uz shevalarining leksikasi” monografiyasida ham leksik-semantik tahlil
etilgan turli sohalarga oid mavzuiy guruhlar tasnif etilganligi kuzatildi. “Binobarin, BO‘Sh
leksik boyligini mavzuiy guruhlarga ajratib tahlil qilish tilshunoslik uchungina emas, balki
xalqimiz tarixi, uning kelib chiqishini o‘rganuvchi soha-etnografiya uchun ham qimmatli va
boy ma’lumotlar beradi”.
2
Demak, ko‘p ma’noli so‘zlarning tematikasini tahlil qilish asrlar
davomida xalqimiz shug‘ullangan sohalar, foydalanib kelgan narsa-buyumlar, iste’mol qilgan
oziq-ovqatlar singari qimmatli ma’lumotlarga ega bo‘lishi bilan ham ahamiyatlidir.
“F.Abdullayev Xorazm shevalarini 1950-yildan boshlab o‘rganishga kirishdi. “Xorazm
shevalari, 1” nomli asar mana shu o‘n yillik mehnat natijasi sifatida maydonga keldi”
3
Ushbu
asar tarkibidagi lug‘at, hayotning barcha jabhasini qamrab olganligi, mavzu doirasi kengligi,
transkripsion belgilar mavjudligi, hududlararo taqsimlanishi, shuningdek, fonetik tahlil va
so‘zlarning adabiy tildagi ekvivalenti berilishi, har bir lug‘at uchun izoh o‘rnida maxsus misol
(gap) keltirilishi bilan qimmatli va qadrlidir.
Xulosa o‘rnida shuni aytish joizki, hali tahlil qilinishi lozim bo‘lgan shevaga oid so‘zlar va
ularning leksik-semantik guruhlari talaygina. Ushbu maqolada bir kitob takibida kelgan o‘g‘uz
lahjasiga oid lug‘at tahlili keltirildi.
References:
1.
A.Allaberdiyev. Buxoro o‘g‘uz shevalari leksikasi. M. Navoiy-2023.
2.
Ф.Абдуллаев. Ўзбек тилининг Хоразм шевалари 1., Ўзбекистон ССР Фанлар
академияси нашриёти. Т.: 1961.
2
A.Allaberdiyev. Buxoro o‘g‘uz shevalari leksikasi. M. Navoiy-2023. 10-bet
3
О.Мадраҳимов. Ўзбек тилининг ўғуз лаҳжаси лексикасини ўрганиш масалалари. Ўзбекистон ССР “Фан”
нашриёти. Т.: 1973
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
155
3.
О.Мадраҳимов. Ўзбек тилининг ўғуз лаҳжаси лексикасини ўрганиш масалалари.
Ўзбекистон ССР “Фан” нашриёти. Т.: 1973.
