ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
118
MAKTABDA KIMYOVIY MASALALARNI TASNIFLASH
Ajiniyazova Sholpan Saparniyazovna
Assistant
Uteniyazov Karimbay Kuanishbaevich
k.f.n, docent.
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti
O`zbekiston Respublikasi, Qoraqalpog`iston Respublikasi, Nukus
https://doi.org/10.5281/zenodo.12546491
Tasniflashsiz, masalalarni ularni echish usullariga, oʻquv materialining mazmuniga va uni
oʻrganish vaqtiga koʻra standartlarga muvofiq turlari, masalalarning xususiyatiga qarab yoki
boshqa sabablarga koʻra guruhlarga taqsimlamasdan turib, masalalar tizimini shakllantirish
mumkin emas. Kimyoviy masalalarning maʼlum tasniflari bir-biridan sezilarli darajada farq
qiladi. Masalalarni ikki turga boʻlinishi tortishuvlarga sabab boʻlmaydi: sifat va hisoblash [1].
Sifat masalalar
bajarish jarayonida hisob-kitoblarni talab qilmaydi, ular eksperimental tarzda
echilishi yoki kimyoviy reaksiyalar tenglamalarini tuzish, qurilmalar uchun konstruksiyalarni
yigʻish va hokazolardan iborat mashqlar xarakterida boʻlishi mumkin. Koʻpgina mualliflar
ularni echish usuliga koʻra ajratadilar: ogʻzaki usullar bilan yoki amaliy ravishda bajariladigan
va eksperimentlar yordamida bajariladi [2].Har bir guruh masalalari kichikroq taksonlarga
boʻlinadi.
Hisoblash masalalari
ham oʻz navbatida guruhlarga boʻlinadi. Kimyoviy masalalarning
koʻplab tasniflari mavjud. Ular oʻz qoʻllanmalarida oʻzlarining tasniflarini taklif qildilar
S.G.Shapovalenko [3], G.M.Chernobelskaya [4], D.P.Erygin [5], E.A.Shishkin [6], L.L.N.Protasov,
I.K.Tsitovich[7], M.V.Zueva[107]. Uslubiy va oʻquv adabiyotlari tahlili shuni koʻrsatadiki, hozirgi
vaqtda kimyo fanidan masalalarni tasniflashda turlicha yondashuvlar mavjud, tasniflash
variantlari koʻp, hozirda kimyodan masalalarning yagona tasnifi mavjud emas. Masalalarni
tasniflashning asosiy mezonlari boʻyicha guruhlarga boʻlinadi: masalalarni echishni oʻrganish
vaqti (sinf boʻyicha), echish usullari, masalalar turlari (aniqlanishi kerak boʻlgan tushinchalarga
qarab), javob olish uchun hisoblashlarga boʻlgan ehtiyojga qarab guruhlarga boʻlinadi.
Klassifikatsiyalar yaratishda klassifikatsiya mualliflari tur, guruh, kabi taksonlar ustida
ishlaganlar. Ular bu tushunchalarga aniq taʼriflar bermagan va u yoki bu atamaning
qoʻllanilishini asoslamagan. Baʼzi mualliflar takson nomlaridan, ular alohida boʻlimlarga nom
bermasdan raqamlashdan foydalanganlar.
Turli tasniflarni koʻrib chiqib, xulosa qilishimiz mumkinki, masalalarni tizimlashtirishga
yondashuvlar har xil boʻlishiga qaramay, ular kimyodagi sifat va hisoblash masalalari
turlarining barcha turlarini qamrab ololmaydi. Soʻnggi yillarda sezilarli oʻzgarishlar roʻy
berganligi sababli taʼlim sohasida, xususan, kimyo oʻqitishda «Kimyo: maktab oʻquvchilari
uchun (Noorganik moddalarning asosiy sinf birikmalariga oid masalalarni proporciya usuli
yordamida echishni oʻrgatishda interaktiv usuldan foydalanish) oʻz-oʻzini oʻqitish» elektron
nashir(EN),(qoraqalpoq tilida) ini ishlab chiqdik
.
Bunda biz taʼlim standarti va “Kimyo” fanini
oʻqitishning amaldagi dasturlari[2] talablarini hisobga oldik. Masalalar ikki turga boʻlinadi: sifat
va hisoblash.(1-rasm)
Kimyoviy masalalarning tasnifi
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
119
Masalalar tasnifini tuzishda biz atamalardan foydalandik: masalalar turi, masalalar
guruhi. Turi deganda, biz aniq harakatlarni - hisob-kitoblarni, talab qiladigan katta hajmdagi
masalalarni tushunamiz. Guruhda biz baʼzi muhim xususiyatlarda oʻxshash masalalarni
birlashtirdik, hisoblash masalalari ekki guruhga reakciya tenglamalaridan foydalanib
echiladigan masalalar va reakciya tenglamasidan foydalanmasdan echiladigan masalalar boʻlib
ikkiga boʻlinadi. Reakciya tenglamasidan foydalanmasdan echiladigan masalalar toʻrtta
guruhga boʻlinadi: “Birikmaning tarkibidagi atom, molekula, sonini, molni topish boʻyicha
masalalar”, “Kimyoviy formula boʻyicha masalalar”, “Birikmalar formulalarini keltirib chiqarish
boʻyicha masalalar “, “Moddalar aralashmasi va eritmalarga oid masalalar” turlariga ajratildi,
reakciya tenglamasidan foydalanib echiladigan masalalar ikki guruhga “Kimyoviy tenglamalar
boyicha hisoblashlar”, “Moddalar aralashmasi va eritmalarga oid masalar” Ulardagi masalalar
yechishda bajarilishi kerak boʻlgan masalalarga koʻra birlashtirildi. Biz noorganik
moddalarning asosiy sinf birikmalariga oid hisoblash masalalari boʻyicha elektron nashr
tayorlashda toʻrtta guruh masalalari ishlatildi: “Birikmaning tarkibidagi atom, molekula,
sonini, molni topish boʻyicha masalalar”, “Kimyoviy formula boʻyicha masalalar”, “Birikmalar
formulalarini keltirib chiqarish boʻyicha masalalar “, “Kimyoviy tenglamalar boyicha
hisoblashlar”. Sifat masalalari ham xuddi shunday tarzda tasniflanadi (2-rasm), 1) Kuzatilgan
hodisalarni tushintirish (Masalan:Nima uchun kalciy karbonatning sulfat kislota bilan
reakciyasi dastlab shiddat bilan bilan boshlanadi, va keyin to`xtaydi ?), 2) Maxsus moddalarning
xarakteristikasi.(Masalan: Xlorid kislota qanday moddalar bilan v anima uchun reakciyaga
kirishadi?), 3) Moddalarni tanlab olish(Masalan: Qaysi probirkada kislota, ishqor,tuz bor), 4)
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
120
Moddalarning sifat tarkibini aniqlash (Masalan:Ammoniy xlorid tarkibida ammoniy ion va
xlorid ion borligini qanday isbotlash mumkin), 5) Aralashmalarni va toza moddalarni ajratish
Masalan:Kislorodni uglerod (VI)aralashmalaridan qanday tozalash kerak), 6) Moddalarni olish
(Masalan:Cink xloridni barcha mumkin bo`lgan usullar bilan oling).
2-rasm.
Oʻz navbatida, masalalar guruhlari echishda bajarilishi kerak boʻlgan masalalarning
tabiatiga koʻra turlarga boʻlinadi: tizimdagi muvozanat siljishi yoʻnalishini aniqlash, sifat
reaktsiyani amalga oshirish, qurilmani yigʻish va boshqalar[158,159]. Tasniflashda
masalalarning alohida guruhlarini yechishni oʻrganishning boshlanish vaqti va oʻquv
materialini boʻlimlarda oʻrganish tartibi hisobga olinadi. Masalalar turlari, agar ular muhim
belgilari bilan farq qilsa va ularni echishda kimyoviy hodisalarni tushunish uchun muhim
tushunchalar shakllangan boʻlsa, tasnifga kiritiladi.
References:
1.
A.Y.Iskandarov.Kimyodan masalalar echish metodikasi Toshkent -2019. 220 b.
2.
М. В. Зуева .Развитие учащихся при обучении химии. Пособие для учителей. М.:
Просвещение, 1978. -190 с.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
121
3.
Р. И.Петрова Тестовый контроль результатов обучения студентов //Проблемы и
перспективы развития химического образования: Материалы Всерос. науч. конф. - 29
сент. - 3 окт. 2003 г. - Челябинск: Изд-во Челяб. гос.пед. ун-та, 2003. - С. 103 - 104.
4.
Г. М.Чернобельская. Основы методики обучения химии: Учеб. Пособие для
студентов пед. ин-тов по спец. № 2122 "Химия". - М.: Просвещение, 1987.-256 с.
5.
Д. П.Ерыгин, Е. А.Шишкин .Методика решения задач по химии: Учеб.пособие для
студентов пед. ин-тов по биол. и хим. спец. - М.: Просвещение,1989.-176 с.
6.
Е. А.Шишкин .Обучение учащихся решению химических задач: Учебно-
методическое пособие для студентов химических специальностей педвузов. - Киров.:
Изд-во ВГПУ, 2001. - 117 с.
7.
И. К.Цитович, П. Н.Протасов. Методика решения расчетных задач по химии: Кн. для
учителя. - 4-е изд., перераб. - М.: Просвещение, 1983. - 127 с.
