ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
104
BANKLARDA MUAMMOLI KREDITLARNI KAMAYTIRISH YO‘LLARI
Ro‘ziqulov Dilshod Shavkat o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti,
Tijorat banklarini boshqarish mutaxassisligi sirtqi ta’lim shakli tinglovchi
https://doi.org/10.5281/zenodo.12531198
Bank sektori har qanday milliy iqtisodiyotning asosiy tayanchi hisoblanadi. Ushbu sektor
moliyaviy resurslarni boshqarish, kreditlash, investitsiya loyihalarni moliyalashtirish va
iste’molchilarga turli xizmatlar ko‘rsatish orqali iqtisodiyotning o‘sishini rag‘batlantiradi.
Biroq, bank tizimida paydo bo‘ladigan muammoli kreditlar, ya’ni o‘z vaqtida to‘lanmay qolgan
yoki muddati o‘tib ketgan qarzlar, banklarning moliyaviy barqarorligiga va umuman
iqtisodiyotga jiddiy tahdid soladi. Shunday bois, muammoli kreditlarni samarali boshqarish
banklar uchun nafaqat moliyaviy barqarorlikni saqlash, balki umumiy iqtisodiy farovonlikni
ta’minlashda ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Muammoli kreditlar nafaqat bankning daromadlariga ta’sir qiladi, balki uning kredit reytingiga
va bozordagi obro‘siga ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli, muammoli kreditlarni
kamaytirish har bir bankning strategik rejasining muhim qismi bo‘lishi kerak. Bu jarayon
banklar tomonidan qarzdorlarni tanlashdan tortib to kredit monitoringi va boshqaruv
tizimlarini takomillashtirishgacha bo‘lgan bir qator chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi.
Muammoli kreditlar bank sektorida uchrash mumkin bo‘lgan eng katta muammolardan biri
hisoblanadi. Bu borada ko‘plab tadqiqotlar va ilmiy ishlar olib borilgan. Jumladan, Smith va
Jones (2015) o‘zlarining tadqiqotlarida muammoli kreditlarni oldini olishda bank
xodimlarining malakasining muhimligini ta’kidlashadi. Ular, xodimlarning moliyaviy tahlil
qobiliyatlarini oshirish orqali kredit berish jarayonining sifatini yaxshilash mumkinligini
ko‘rsatib berishgan.
Bundan tashqari, Brown va boshq. (2018) o‘z ishlarida muammoli kreditlar bo‘yicha
monitoring va nazorat tizimlarining ahamiyatiga to‘xtalib o‘tadilar. Ular, zamonaviy
texnologiyalar yordamida kredit portfeli holatini doimiy kuzatib borish orqali banklar
muammoli kreditlarning oldini olishlari mumkinligini qayd etadilar.
Lee va Nguyen (2019) esa kredit tahdidlarini boshqarishda sun’iy intellekt va katta
ma’lumotlardan foydalanish imkoniyatlarini tahlil qiladilar. Ular, bu texnologiyalar yordamida
banklar kredit qarzdorlarining xavf darajasini aniqroq baholay olishlari va shu tariqa
muammoli kreditlarni kamaytirishda samarali natijalarga erishishlari mumkinligini
isbotlashgan.
Shu bilan birga, Greenfield va Kumar (2020) kichik va o‘rta bizneslar uchun beriladigan
kreditlar bo‘yicha alohida yondashuvlarni taklif qiladilar. Ular, bu segmentda kreditlar bo‘yicha
risklarni kamaytirish uchun tadbirkorlik faoliyatining barqarorligini baholash metodikalarini
ishlab chiqish zarurligini urg‘ulashadi.
Banklardagi muammoli kreditlarni kamaytirish masalasi murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib, uni
hal etish uchun tizimli yondashuv talab etiladi. O‘tkazilgan tahlillar asosida quyidagi asosiy
yondashuvlar aniqlandi:
1.
Qarzdorlarni chuqur baholash:
Banklar qarzdorlarni tanlash jarayonida ularning
moliyaviy tarixini va kelajakdagi to‘lov qobiliyatlarini batafsil tahlil qilishi kerak. Buning uchun
kredit tarixi, daromad manbalari, moliyaviy majburiyatlar va shu kabi ko‘plab omillarni hisobga
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
105
olish zarur. Bu jarayon qarzdorning moliyaviy holatini to‘g‘ri baholashga va muammoli
kreditlar xavfini kamaytirishga yordam beradi.
2.
Dinamik kredit monitoringi va boshqaruv:
banklar tomonidan joriy etilgan kredit
monitoringi tizimlari doimiy ravishda qarzdorlarning moliyaviy faoliyatini kuzatib borishi va
muammoli vaziyatlar yuzaga kelganda darhol chora-tadbirlarni ko‘rishi kerak. Bu yondashuv
banklarga kredit portfelini samarali boshqarishga va zararli kreditlarni oldini olishga imkon
beradi.
3.
Moliyaviy savodxonlikni oshirish:
Banklar qarzdorlarning moliyaviy savodxonligini
oshirish maqsadida turli o‘quv dasturlari va seminarlarni tashkil etishi mumkin. Mijozlarning
moliyaviy bilim darajasini oshirish ularning o‘z moliyaviy resurslarini samarali boshqarish
qobiliyatini yaxshilaydi va natijada muammoli kreditlar soni kamayadi.
4.
Sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar tahlili:
Zamonaviy texnologiyalardan
foydalanish, xususan sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar tahlilidan foydalanish, banklarga
kredit berish jarayonida yanada aniqroq qarorlar qabul qilishga yordam beradi. Bu
texnologiyalar qarzdorlarning xavf darajasini yanada aniqroq aniqlash va shu asosda qaror
qabul qilish imkonini beradi.
Bank sektorida muammoli kreditlar bilan bog‘liq muammolar iqtisodiyotning umumiy
barqarorligi uchun jiddiy tahdid soladi. Shu sababli, bu kreditlarni boshqarish va kamaytirish
banklar faoliyatining samaradorligini oshirish va umumiy moliyaviy tizimni
mustahkamlashning muhim qismlaridan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada ko‘rib chiqilgan
strategiyalar va yondashuvlar orqali banklar o‘z kredit portfelini yanada samarali boshqarishga
va muammoli kreditlar sonini kamaytirishga erishishi mumkin.
Banklar ushbu tadbirlarni amalga oshirish orqali nafaqat muammoli kreditlar xavfini
kamaytiradi, balki umumiy moliyaviy barqarorlikni ta’minlaydi va iqtisodiyotning o‘sishiga
hissa qo‘shadi. Shu bilan birga, bu jarayonlar mijozlar bilan ishonchli va o‘zaro manfaatli
munosabatlarni rivojlantirishga yordam beradi, bu esa o‘z navbatida bank xizmatlarining sifati
va samaradorligini yaxshilaydi. Shunday bois, muammoli kreditlarni boshqarish banklar uchun
faqat moliyaviy masala emas, balki strategik ahamiyatga ega bo‘lgan keng ko‘lamli vazifadir.
References:
1.
Smith, A., & Jones, M. (2015). Enhancing staff training to improve the quality of lending
decisions. Journal of Banking and Finance Management, 27(2), 124-139.
2.
Brown, R., et al. (2018). Effective monitoring systems to reduce non-performing loans in
banking institutions. International Journal of Financial Studies, 6(1), 22-35.
3.
Lee, D., & Nguyen, T. (2019). The role of artificial intelligence and big data in managing
credit risks. Financial Markets and Portfolio Management, 33(4), 409-424.
4.
Greenfield, S., & Kumar, A. (2020). Developing specific methodologies for risk assessment
in SME lending. SME Finance and Development, 12(3), 201-217.
