ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
41
YARIMO‘TKAZGICHLAR VA IOT (INTERNET OF THINGS): RAQAMLI DUNYO
TARMOG‘INING RIVOJI
Axmadaliyev Javoxirbek Abdurashid o‘g‘li
https://doi.org/10.5281/zenodo.14049964
Annotatsiya.
Ushbu maqola, IoT (Internet of Things — Narsalar Interneti) tizimlarida
yarimo‘tkazgichlarning rolini o‘rganadi. IoT qurilmalari uchun yarimo‘tkazgichlar energiya
samaradorligini oshirish, ma'lumotlarni tezkor qayta ishlash va qurilmalar o‘rtasida o‘zaro
aloqalarni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Maqolada IoT tizimlarining asosiy
komponentlari, yarimo‘tkazgichlarning ishlash prinsiplari va bu texnologiyalarning
kelajakdagi rivoji tahlil qilinadi. IoT va yarimo‘tkazgichlarning o‘zaro bog‘liqligi, ularning
zamonaviy texnologiyalardagi o‘rni va kelajak istiqbollari haqida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
Yarimo‘tkazgichlar, Internet of Things, IoT, tarmoq aloqalari, raqamli
transformatsiya, energiya samaradorligi, sensorlar, ma'lumotlar uzatish, kommunikatsiya
texnologiyalari, tarmoq xavfsizligi, mikroelektronika.
KIRISH
Internet of Things (IoT) – narsalar interneti – bizning kundalik hayotimizni yanada
raqamlashtirishga yordam beradigan global tarmoqdir. Bu tizimlar, turli xil qurilmalar va
sensorlar yordamida axborot almashinuvi va o‘zaro aloqani amalga oshiradi. IoT tizimlarining
muvaffaqiyatli ishlashi uchun zarur bo‘lgan asosiy texnologiyalardan biri —
yarimo‘tkazgichlardir. Yarimo‘tkazgich materiallari elektron qurilmalarda energiya
samaradorligini oshirish, ma'lumotlarni tezda qayta ishlash va o‘zaro aloqalar uchun zarur
bo‘lgan yuqori samarali tarmoq tizimlarini yaratish uchun muhim rol o‘ynaydi.
Yarimo‘tkazgichlar bilan birgalikda, IoT texnologiyalarining rivojlanishi so‘nggi yillarda
tez sur'atlar bilan amalga oshdi. IoT tizimlari uchun qurilmalar va sensörlar yaratishda yangi
yarimo‘tkazgich materiallari va mikroelektronika texnologiyalaridan foydalanish orqali katta
yutuqlarga erishildi. Bu maqolada IoT tizimlarida yarimo‘tkazgichlarning rolini tahlil qilib,
ular orasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ko‘rsatib o‘tamiz.
IoT Tizimlarining Asosiy Komponentlari
IoT tizimlari asosan quyidagi komponentlardan iborat:
1.
Sensorlar
: IoT qurilmalari sensorlar orqali muhim axborotlarni yig‘adi. Sensorlar atrof-
muhitdan olingan ma'lumotlarni raqamli shaklga o‘zgartiradi va bu ma'lumotlar tarmoq
orqali markaziy tizimlarga uzatiladi.
2.
Kuzatuv qurilmalari (actuators)
: Sensorlar tomonidan olingan ma'lumotlar asosida
qurilmalar o‘zgarishlarni amalga oshiradi. Masalan, IoT qurilmasi haroratni aniqlab, havoni
sovutish yoki isitish tizimlarini boshqaradi.
3.
Ma'lumotlar uzatish
: Tarmoq protokollari orqali sensorlar va boshqa qurilmalar
o‘rtasida ma'lumot uzatish amalga oshiriladi. Wi-Fi, Bluetooth, ZigBee kabi aloqalar IoT
tizimlarining uzilishlarsiz ishlashini ta'minlaydi.
4.
Ma'lumotlarni qayta ishlash
: IoT qurilmalari tomonidan to‘plangan ma'lumotlar
bulutli hisoblash tizimlari yoki joylashgan serverlarda qayta ishlanadi. Ushbu jarayonlar
ko‘pincha kuchli yarimo‘tkazgichli protsessorlar yordamida amalga oshiriladi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
42
5.
Yarimo‘tkazgichlar
:
IoT
qurilmalarining
asosiy
komponentlaridan
biri
yarimo‘tkazgichlar bo‘lib, ular qurilmalarning ishlashini boshqarish, ma'lumotlarni qayta
ishlash va tarmoq aloqalarini ta'minlash uchun zarur. Yarimo‘tkazgichli materiallar, masalan,
kremniy (Si) yoki galliy arsenid (GaAs), IoT qurilmalari uchun past energiya sarfi va yuqori
samaradorlikni ta'minlaydi.
Xulosa
Yarimo‘tkazgichlar va IoT texnologiyalarining o‘zaro bog‘liqligi zamonaviy raqamli
dunyoning rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. IoT tizimlari orqali qurilmalar orasidagi
aloqalar samarali va tezkor bo‘lishi uchun yarimo‘tkazgichli materiallar asosida ishlov
berilgan komponentlar zarur.
References:
1.
Sze, S. M. (2002). Semiconductor Devices: Physics and Technology (2nd ed.). John Wiley
& Sons.
2.
Hwang, H. Y., & Lee, H. D. (2020). The Internet of Things: A Survey on the Applications,
Technologies,
and
Future
Directions.
IEEE
Access,
8,
194617-194634.
https://doi.org/10.1109/ACCESS.2020.3013125
3.
Chen, M., Mao, S., & Liu, Y. (2014). Big Data: A Survey. Mobile Networks and Applications,
19(2), 171–209. https://doi.org/10.1007/s11036-013-0457-1
4.
Dinh, H. C., & Niyato, D. (2017). Internet of Things and Cloud Computing: Opportunities
and Challenges. Springer International Publishing.
