ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
31
INGLIZ TILIDA SO’Z BIRIKMALARI, ULARNING KOMMUNIKATIV TAHLILI
Rustamova Latofat
QarDU, lingvistika kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14049825
Annotatsiya.
Ushbu maqola so‘z birikmalarining tushunchasi, turlari, samarali
muloqotdagi ahamiyati hamda til o‘rganish va o‘qitishga ta’sirini o‘rganadi. Maqolada so‘z
birikmalarining lug‘at boyligini oshirishdagi muhimligi muhokama qilinadi va o‘rganuvchilar
duch keladigan qiyinchiliklarni yengib o‘tishda samarali o‘qitish usullari taqdim etiladi. So‘z
birikmalarining kommunikativ tahliliga urg‘u berish orqali, ushbu maqola ularning tabiiy va
samarali til qo‘llanishini rivojlantirishdagi muhim rolini ko‘rsatib berishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
so‘z birikmalari, kommunikativ tahlil, lug‘at boyligini oshirish, til
o‘rganish, ravon nutq, madaniy tushuncha.
Аннотация:
В данной статье исследуется понятие коллокаций, их типы,
значимость в эффективной коммуникации, а также их влияние на изучение и
преподавание языка. В ней обсуждается важность коллокаций в усвоении лексики и
представлены эффективные стратегии обучения с учетом трудностей, с которыми
сталкиваются учащиеся. Акцентируя внимание на коммуникативном анализе
коллокаций, данная статья стремится подчеркнуть их ключевую роль в развитии
естественного и эффективного владения языком.
Ключевые слова:
коллокации, коммуникативный анализ, усвоение лексики,
изучение языка, беглость речи, понимание культуры.
Annotation:
This article explores the concept of collocations, their types, significance in
effective communication, and implications for language learning and teaching. It discusses the
importance of collocations in vocabulary acquisition and presents effective teaching strategies
while addressing challenges faced by learners. By emphasizing the communicative analysis of
collocations, this article aims to highlight their essential role in fostering natural and effective
language use.
Keywords:
Collocations, communicative analysis, vocabulary acquisition, language
learning, fluency, cultural understanding.
Kirish
So’z birikmalari ingliz tilida juda muhim ahamiyatga ega rga bo’lib, odatda tez-tez birga
keladigan so’zlardan tuziladi. Masalan: make a mistake, have a breakfast, white car. Tilning
boyligi va sofligini ko’rsatish uchun ingliz tili o’rganuvchilari uchun so’z birikmalarini
o’rganish va ularni kommunikativ jarayonda qo’llash zarurdir. Xo’sh aslida so’z birikmalari
nima?
Yuqorida ta’kidlanganidek tez-tez birga keladigan so’zlar juftliga yoki guruhi ingliz tilida
so’z birikmalarini hosil qiladi. Ular grammatik strukturasiga qarab turlicha kategoriyalarga
bo’linishi ,mumkin:
Fe’l+Ot= make a decision, give a hand
Sifat+Ot= dark night, big bag
Ot+fe’l= water boils, time flies
Fe’l+ravish=speak fast, think thoroughly
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
32
Ravish+Sifat=totally different, absolutely gorgeous.
Yuqoridagi so’z birikmalarining hosil bo’lishi shunchaki tasodifiy emas. Ular ingliz tili
ona tili bo’lgan so’zlovchilar tomonidan ichki sezgilarga xos tarzda qo’llaniladi (Lewis, 2000).
So’z birikmalarining muloqotdagi ahamiyati
Har bir tilning kommunikatsiya jarayonida o’ziga xos jihatlari bo’lgani singari ingliz tili
ham bu asnodan holi emas. Zero so’z birikmalari tilning muhim ahamiyatga molik qismi bo’lib,
ular muloq jarayonida quyidagilarni oshirish uchun xizmat qiladi:
1.
Ravonlik va tabiiylikni oshirish uchun. So’z birikmalaridan foydalanishning eng asosiy
foydalaridan biri shundan iboratki, ular yozma va og’zaki nutqdagi ravonlikni va tabiiylikni
boyitishga xizmat qiladi. Mahalliy so’zlashuvchilar tomonidan eng ko’p uchraydigan holat bu
so’z birikmalari tashiydigan ta’sirchan ma’noga ishonishdir. Sababi “strong coffee” birikmasi
“powerful coffee” birikmasiga qaraganda ancha tabiiy va ta’sirchanligidir. (Biber et al., 1998)
2.
Tushunuvchanlikni ta’minkash uchun. Matn mazmunini kontektsda dalillar bilan
keltirish orqali so’z birikmlari ularning tushunuvchanligini oshirishda ham yordam beradi. Til
o’rganuvchilari o’zlariga tanish ibora yoki birikmalarga duch kelishsa, ular osonlik bilan
ushbu birikmalar ma’nosini anglashadi. Sababi, ba’zi iboraviy so’z birikmalarini so’zma-so’z
tarjima qilgandan ko’ra umumiy ma’noga qarab tarjima qilish tushunuvchanlikni oshirishga
yordam beradi va aynan mana shu ma’noga qarab tarjima qilish so’z birikmalari tomonidan
anglashiladi. Masalan: “once in a blue moon” iborasini so’zma-so’z tarjima qilganda u
anglatgan ma’no to’liq ifodanlanmasligi mumkin. Ammo “I see him once in a blue moon”.
Gapida ushbu ibora kamdan kam ma’nosida kelayotgani yaqqol ma’lum (McCarthy& O’Dell,
2005).
3.
Madaniyatlar almashinuvi uchun. Lingvistik ma’nodan tashqari, so’z birikmalari ingliz
tili ona tili bo’lmagan so’zlovchilar anglamaydigan madaniy ma’nolarni ham tashish uchun
xizmat qiladi. Masalan “kick the bucket” yoki “ spill the beans” iborasi ingliz tilida
so’zlashuvchi mamlakatlar aholisi to’liq tushunadigan madaniy kontektsga egadir (Sinclair,
1991).
So’z birikmalarining til o’rganishdagi ahamiyati
Ko’pgina ilmiy tadqiqodlar shuni ko’rsatadiki, So’z birikmalari til o’rganuvchilarning
lug’at boyligini sezilarli darajada o’stiruvchi vosita ham hisoblanadi. So’zlarni yakka holda
eslab qolishdan ko’ra, ularni ma’lum bir kontekts orqali umumiy ma’nosini yodlash va
tushunish osonroqdir (Nation, 2001). Bunday usullardan foydalanish esatil o’qitishda leksikal
yondashuvni talab qiladi.
So’z birikmalari va ularni o‘qitish strategiyalari
So‘z birikmalarini o‘rgatishning samarali strategiyalariga quyidagilar kiradi:
Kontekstga asoslangan ta’lim: So‘z birikmalarini mazmunli vaziyatlarda taqdim etish
o‘quvchilarga ulardan foydalanishni tushunishda yordam beradi.
Korpusdan foydalanish: Korpuslar o‘quvchilarga turli janrlarda so‘z birikmalarining
haqiqiy qo‘llanilish misollarini ko‘rish imkonini beradi (Reppen & Simpson, 2010).
Amaliy mashg‘ulotlar: O‘quvchilarni bo‘shliqlarni to‘ldirish mashqlari yoki moslashtirish
topshiriqlari kabi faoliyatlarga jalb etish ularning so‘z birikmalari qonuniyatlari haqidagi
tushunchalarini mustahkamlaydi.
Baholash va fikr-mulohaza
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
33
O‘quvchilarning so‘z birikmalari haqidagi bilimlarini baholash ularning umumiy til bilish
darajasi to‘g‘risida ma’lumot beradi. O‘qituvchilar o‘quvchilarning so‘z birikmalaridan to‘g‘ri
foydalanish qobiliyatini baholash va ularning ko‘nikmalarini oshirish uchun shakllantiruvchi
baholashlardan foydalanib, fikr-mulohaza bildirishi mumkin (Hunston, 2002).
So‘z birikmalarini tushunishdagi qiyinchiliklar
Ularning ahamiyatiga qaramay, o‘quvchilar ko‘pincha so‘z birikmalarini o‘zlashtirishda
qiyinchiliklarga duch keladi:
Xabardorlikning yetishmasligi: Ko‘plab o‘quvchilar muloqotda qiyinchiliklarga duch
kelmaguncha so‘z birikmalarining ahamiyatini anglamaydilar.
Haddan tashqari umumlashtirish: O‘quvchilar o‘z ona tillaridagi qoidalarni ingliz tilidagi
so‘z birikmalariga noto‘g‘ri qo‘llashlari mumkin.
Idiomatik iboralar: Ba’zi so‘z birikmalari idiomatik bo‘lib, mantiqiy qonuniyatlarga
bo‘ysunmaydi, bu esa ularni o‘rganishni qiyinlashtiradi (Firth, 1957).
Ushbu muammolarni hal qilish uchun o‘qituvchilar so‘z birikmalari qoliplari bo‘yicha
aniq ko‘rsatmalar berishga e’tibor qaratishlari va keng ko‘lamli o‘qish hamda tinglash
amaliyotini rag‘batlantirishlari lozim.
Xulosa
So‘z birikmalarining kommunikativ tahlili ularning ingliz tilidagi muloqotda ravonlikni,
tushunishni va madaniy anglashni oshirishdagi muhim rolini ko‘rsatadi. Ushbu so‘z
birikmalarining ahamiyatini anglagan holda til o‘rganuvchilar og‘zaki va yozma nutqda o‘z
mahorati va ifoda qobiliyatini oshirishlari mumkin.
Pedagoglar so‘z birikmalarini o‘qitishning samarali usullarini o‘rganishda davom etar
ekan, kontekstga asoslangan o‘quv tajribalarini kiritish o‘quvchilarda chuqurroq tushunishni
shakllantirish uchun juda muhim bo‘ladi. Natijada, so‘z birikmalarini o‘zlashtirish
o‘quvchilarga turli xil vaziyatlarda yanada tabiiy va samarali muloqot qilish imkoniyatini
beradi.
References:
1.
Biber, D., Conrad, S., & Reppen, R. (1998). Corpus Linguistics: Investigating Language
Structure and Use. Cambridge University Press.
2.
Firth, J.R. (1957). A Synopsis of Linguistic Theory 1930-1955. In Studies in Linguistic
Analysis, edited by F.R. Palmer, 1-32. Oxford: Blackwell.
3.
Hunston, S. (2002). Corpora in Applied Linguistics. Cambridge University Press.
4.
Lewis, M. (2000). Implementing the Lexical Approach: Putting Theory into Practice.
Hove: Language Teaching Publications.
5.
McCarthy, M., & O'Dell, F. (2005). English Vocabulary in Use: Upper-intermediate.
Cambridge University Press.
6.
Nation, P. (2001). Learning Vocabulary in Another Language. Cambridge University
Press.
7.
Reppen, R., & Simpson, R. (2010). "Collocation." In The Handbook of Applied Linguistics,
edited by Alan Davies and Catherine Elder, 123-145. Wiley-Blackwell.
8.
Sinclair, J. (1991). Corpus, Concordance, Collocation. Oxford: Oxford University Press.
