ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
11
O’ZBEKISTONNING SOLIQ TIZIMIDAGI QO‘SHILGAN QIYMAT SOLIG‘INING
AHAMIYATI
Yakubov San’atbek Ravshanbekovich
Ma’mun universiteti o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14049055
Annotatsiya:
Qo‘shilgan qiymat solig‘ining O‘zbekistonda joriy etilishi. Amaldagi soliq
stavkalari, qo‘shilgan qiymat solig‘ining ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan muhimligi, davlat budjeti
tushumlaridagi o‘rni yoritib o‘tilgan. Mamlakatimizda QQS soliq to‘lovchilarini aniqlash va
ularni ro‘yxatdan o‘tishi, hamda hisobotlar taqdim etilishi muddatlari haqida so‘z borgan.
Shundan kelib chiqib, O‘zbekistonda soliqqa oid qonun hujjatlariga o‘zgartirish kiritish orqali
QQS ma’murchiligini takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan.
Tayanch so‘zlar va iboralar:
soliq, qo‘shilgan qiymat solig‘i, stavka, soliq siyosati, soliq
ma’murchiligi, tovar va xizmatlar.
Аннотация:
Введение налога на добавленную стоимость в Узбекистане.
Освещены действующие налоговые ставки, социально-экономическая значимость
налога на добавленную стоимость, его роль в доходах государственного бюджета. В
нашей стране заговорили об идентификации и регистрации плательщиков НДС, а
также о сроках подачи отчетности. На основании этого разработаны предложения по
совершенствованию администрирования НДС в Узбекистане путем внесения
изменений в налоговое законодательство.
Ключевые слова и фразы:
налог, налог на добавленную стоимость, ставка,
налоговая политика, налоговое администрирование, товары и услуги.
Abstract:
Introduction of value added tax in Uzbekistan. Current tax rates, socio-
economic importance of value added tax, and its role in state budget revenues are highlighted.
In our country, there was talk about the identification and registration of VAT taxpayers, as
well as the deadlines for submitting reports. Based on this, suggestions on improving the VAT
administration in Uzbekistan by making changes to the tax legislation have been developed.
Key words and phrases:
tax, value added tax, rate, tax policy, tax administration, goods
and services.
O‘zbekiston o‘zining mustaqilligini qo‘lga kiritgan dastlabki yillaridanoq barcha sohalar
kabi soliq sohasiga ham katta e’tibor qaratdi. Soliqlar milliy daromadni bir qismi hisoblanadi.
Soliqlar majburiy va qaytarib bermaslik sharti bilan aholidan va yuridik shaxslardan davlat
budjetiga o‘z harajatlarini qoplash uchun undirib olinadigan to‘lovdir.
Soliqlar har qanday davlat shakllanishining asosiy manbasi hisoblanadi. Soliqlar, bu –
davlat va soliq to‘lovchilar o‘rtasidagi moliyaviy munosabatlarni tartibga soluvchi muhim
vositasi hisoblanadi. Soliq mexanizmi soliq huquqi va soliqqa tortishni boshqarish asoslariga
tayangan holda soliq munosabatlarini tartibga soladi.
Mamlakatimizda QQS ilk bor 1992 yilning 1 yanvarida joriy qilingan. 32 yildan buyon
amalda qo‘llanilib kelayotgan QQSning ilk stavkasi 30 foiz qilib belgilangan bo‘lib, keyichalik
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
12
mamlakatimizda soliq to‘lovchilarga nisbatan soliq yukini kamaytirish maqsadida soliq
stavkalari bosqichma bosqich kamaytirib borildi.
O‘zbekiston Respublikasi soliq kodeksiga muvofiq QQS stavkasi 12 foiz qilib miqdorida
belgilangan.
1
Mamlakatimizda 2019 yildan tadbirkorlik sub’ektlarini umumbelgilangan soliq rejimiga
majburan o‘tishi lozimligini belgilovchi mezon yaratildi va bunda ushbu mezon sifatida yillik
oborot (yalpi tushum) belgilandi
2
. Tegishli o‘zgartirishlarga ko‘ra QQS qamrovini kengaytirish
uchun yillik tushumi 1 mlrd.so‘mdan oshgan soliq to‘lovchilar umumbelgilangan soliq
rejimiga o‘tishi va QQS to‘lovchisiga aylanishi belgilab qo‘yildi.
Soliqqa tortishning jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki QQSning birinchi darajali, ijtimoiy
xarakterli tovar hamda xizmatlarga nisbatan yuqori va (yoki) imtiyozli (pasaytirilgan)
stavkalarni qo‘llash orqali soliq tushumlarini oshirish mumkin.
Soliq ma’murchiligining murakkabligi va yukining og‘irligiga qaramay, agar
QQS stavkasi optimal darajada o‘rnatilsa, qat’iy tartibga rioya qilish va hamkorlarni
to‘g‘ri tanlash orqali kichik biznes sub’ektlari ham QQS mexanizmidan maksimal darajada
manfaat ko‘rishlari mumkin
3
.
QQS birinchi marotaba joriy etilgan 1954 yildan bugungi qadar dunyodagi 175 ta
mamlakatda QQS yoki unga o‘xshash bo‘lgan iste’mol solig‘i (tovar va xizmatlar uchun)
sifatida joriy etilgan bo‘lib, ushbu soliq turi bo‘yicha bugungi kunda dunyo mamlakatlari
orasida belgilangan bazaviy stavkaning eng yuqorisi 27%ni (Vengerya) va eng quyisi 4.5%
(Andorra)ni tashkil etadi.
Soliq kodeksining 237-moddasiga muvofiq O‘zbekiston Respublikasida tadbirkorlik
faoliyatini amalga oshiruvchi va (yoki) tovarlarni (xizmatlarni) realizatsiya qiluvchi
quyidagilar qo‘shilgan qiymat solig‘ini to‘lovchilar deb e’tirof etiladi:
1) O‘zbekiston Respublikasining yuridik shaxslari;
2) tovarlarni (xizmatlarni) realizatsiya qilishdan olingan daromadi soliq davrida bir
milliard so‘mdan oshgan yoxud ixtiyoriy ravishda qo‘shilgan qiymat solig‘ini to‘lashga o‘tgan
yakka tartibdagi tadbirkorlar;
3) O‘zbekiston Respublikasi hududida tovarlarni (xizmatlarni) realizatsiya qiluvchi chet
el yuridik shaxslari, shuningdek chet davlatning qonunchiligiga muvofiq tadbirkor sifatida
ro‘yxatdan o‘tgan va tadbirkorlik faoliyatini amalga oshiruvchi jismoniy shaxslar, agar bunday
tovarlarni (xizmatlarni) realizatsiya qilish joyi deb O‘zbekiston Respublikasi e’tirof etilsa;
4) faoliyatni O‘zbekiston Respublikasida doimiy muassasalar orqali amalga oshiruvchi
chet el yuridik shaxslari;
5) oddiy shirkat shartnomasi (birgalikdagi faoliyat to‘g‘risidagi shartnoma) doirasida
amalga oshiriladigan faoliyat bo‘yicha — oddiy shirkatning ishlarini yuritish vazifasi
zimmasiga yuklatilgan ishonchli shaxs – oddiy shirkatning ishtirokchisi;
1
O‘zbekiston Respublikas Soliq kodeksi Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 31.12.2019-y., 02/19/SK/4256-
son
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasining soliq siyosatini takomillashtirish
konsepsiyasi to‘g‘risida”gi PF-5468-sonli Farmoni, 2018 yil 29 iyun.
3
Panno, J.M. (2011) A Value Added Tax in the United States: What it Could Mean for Small Business Owners. Ohio
State Entrepreneurial Business Law Journal, Vol. 6:1, pp. 329- 360.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
13
6) O‘zbekiston Respublikasining bojxona chegarasi orqali tovarlarni olib o‘tuvchi
shaxslar. Mazkur shaxslar bojxona to‘g‘risidagi qonunchilikka muvofiq qo‘shilgan qiymat
solig‘ini to‘lovchilar deb e’tirof etiladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘i bo‘yicha soliq majburiyatlari ushbu bo‘limda belgilangan
hollarda va tartibda soliq agentlari tomonidan bajariladi.
Quyidagilar soliq solish obyektidir:
1) realizatsiya qilish joyi O‘zbekiston Respublikasi bo‘lgan tovarlarni (xizmatlarni)
realizatsiya qilish bo‘yicha aylanma;
2) O‘zbekiston Respublikasi hududiga tovarlarni olib kirish.
Ushbu soliq turi bo‘yicha soliq davri 1 oyni tashkil etadi.
Ushbu soliq turi bo‘yicha budjetga tushgan tushumlar miqdori bo‘yicha 2024-yilning II
choragida 9 425.0 mlrd.so‘mni tashkil etib, foyda solig‘i 9 474.0 mlrd.so‘m bilan birgalikda
soliqlar o‘rtasida yetakchi o‘rinni egallagan (1-jadaval)
Foiz hisobida ushbu soliq turining budjet mablag‘laridagi ulushi foyda solig‘i bilan
birgalikda 21 foizni tashkil etgan.
Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig ‘i ham huddi ushbu soliq tiurlari kabi
budjetdagi ulishini yuqoriligini saqlab qolgan. (20 foiz)
1-jadval
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
14
2-jadval
Oxirgi yillarda O‘zbekistonda soliq sohasida amalga oshirilgan o‘zgarishlar ijobiy
natijalarni berayotgan bo‘lsada, QQS ma’murchiligi va yuki bilan bog‘liq hal qilinishi lozim
bo‘lgan kichik muammolar ham mavjud bo‘lib qolmoqda. Xususan, QQS ma’murchiligini
takomillashtirish va ushbu soliq turi bo‘yicha to‘lovchilar hajmini oshirishga soliqning
stavkasini barcha soliq to‘lovchilarga nisbatan qo‘llanilishiga o‘tilishini isloh qilmasdan turib
kirishilishi inflyasiyaning nisbatan kuchayishiga zamin yaratishi mumkin.
Yuqoridagilardan kelib chiqqan inflyasiyaning kuchayishini oldini olish maqsadida
mamlakatimizda QQSning pasaytirilgan stavkasini barcha soliq to‘lovchilarga nisbatan joriy
etish mumkin bo‘ladi.
Huddi shuningdek, ushbu soliq turi bo‘yicha amalda qo‘llanilayotgan soliq imtiyozlarini
samarasini o‘rgangan holda ullarning amal qilish muddatlarini uzaytirish mumkin bo‘linadi.
References:
1.
“O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi “2022-2026 yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida” gi PF-60 sonli farmoni.
2.
O’zbekiston Respublikasi Soliq Kodeksi, Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi,
31.12.2019-y
3.
Niyazmetov I. (2008). Analysis of the impact of the tax burden on the financial activities
of business entities and budget revenues. Uzbekistan. Candidate work. Abstract
4.
O‘zbekiston Respublikasi soliq qo‘mitasining rasmiy web sayti.
5.
sayti.
