ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
96
НАТИЖАГА ЙЎНАЛТИРИЛГАН БЮДЖЕТЛАШТИРИШ ТИЗИМИНИ
ЖОРИЙ ЭТИШ
Камалов Шохрух Олимджонович
Тошкент шаҳар Мирзо Улуғбек тумани
Давлат солиқ инспекцияси катта инспектори.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14058744
Аннотация.
Натижага йўналтирилган бюджетлаштириш тизимини жорий этиш бўйича
тўғрисида илмий хулосалар ва амалий таклифлар келтирилган.
Таянч сўз ва иборалар:
Натижага йўналтирилган бюджетлаштириш, дастурий бюджетлаштириш, ўрта-
муддатга асосланган бюджетлаштириш, ўрта муддатга асосланган самарадорлик
сиёсати.
Кириш.
Бюджетни режалаштиришнинг амалдаги тизимида стратегик ёндашувнинг
мавжуд эмаслиги бюджет маблағларини солиқ-бюджет сиёсатининг устувор
йўналишлари ва Ўзбекистон Республикаси Давлат бюджетининг молиявий
салоҳиятидан келиб чиққан ҳолда тақсимлаш имкониятини чеклаб келмоқда.
Сўнги йилларда Давлат молиясини бошқариш тизимини янги босқичга олиб
чиқиш ва бюджет интизомини янада мустаҳкамлаш, солиқ-бюджет тизимининг
шаффофлигини ошириш, Ўзбекистон Республикаси Давлат бюджети (кейинги
ўринларда Давлат бюджети деп юритилади) маблағларидан фойдаланиш
самарадорлиги ва натижадорлигини ошириш, Давлат бюджетини ўрта муддатли давр
учун режалаштиришнинг замонавий усулларини жорий этиш бўйича бир қатор
ислоҳотлар амалга оширилиб келинмоқда.
Халқаро валюта жамғармасининг техник кўмаги асосида давлат молиясини
бошқариш тизимини тубдан ислоҳ қилиш бўйича 2020 – 2024 йилларда Ўзбекистон
Республикаси давлат молиясини бошқариш тизимини такомиллаштириш стратегияси
ишлаб чиқилди ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йил 24
августдаги 506-сонли қарори билан тасдиқланди.
Мазкур стратегиянинг пировард мақсадларидан бири солиқ-бюджет сиёсатига
стратегик ёндашувни татбиқ этиш мақсадида ўрта муддатли бюджет асосларини
ишлаб чиқиш ҳамда йиллик бюджетни шакллантиришнинг янги
“натижага
йўналтирилган бюджет”
тизимини жорий этиш белгиланган.
Давлат
сиёсатининг
ўрта
ва
узоқ
муддатли
мақсадларини
қўллаб-қувватлаш ва унга эришиш талабларига жавоб берадиган самарали давлат
молиясини бошқариш тизимини яратиш мақсадида “молия йили давомида молиявий
ресурсларнинг етарлилигини баҳолаш” тамойилидан “қабул қилинаётган сиёсий
қарорларнинг ўрта ва узоқ муддатли оқибатларини ва ажратилган бюджет
маблағларининг натижадорлигини баҳолаш” тамойилига ўтишни назарда тутувчи
стратегик ёндашувни солиқ-бюджет сиёсати доирасида кенг жорий этиш зарур
бўлмоқда.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
97
Шу муносабат билан,
“натижага йўналтирилган бюджетлаштириш”
тизими ёки
“дастурий бюджетлаштириш”
тизимини Ўзбекистон Республикаси Давлат
молиясини бошқариш тизимига жорий этиш бугунги кун пировард мақсадларидан
бири ҳисобланади ва бу йўналишда оҳирги йилларда амалий ҳамда ижобий
натижаларга эришилиб келинмоқда.
Ўрта-муддатга асосланган бюджетлаштириш тизими тўғрисида
Кўп ривожланган ва ривожланаётган давлатлар давлат молиясини бошқариш
тизимига ўрта муддатли бюджетлаштириш тизимини жорий қилган ёки ўтиш
босқичида, шу жумладан Ўзбекистон Республикаси ушбу тизимга ҳам ўтиш босқичида.
Ўрта муддатли бюджетлаштириш тизими жуда муҳим фискал механизм бўлиб,
давлатнинг ўрта муддатга мўлжалланган фискал мақсадларига эришишга кўмакдош
бўлади. Одатда, ўрта муддатли бюджетлаштириш бюджет харажатларининг чекланган
миқдорлари базавий харажатларини ўз ичига олган ҳолда шакллантирилади.
Жаҳон банкининг (2013) ўрта муддатли бюджетлаштириш тизими тўғрисидаги
қўлланмасига асосан, ушбу тизим қуйида келтирилган шажарадан иборат.
1.
Ўрта муддатли фискал сиёсат
Ўрта муддатли фискал сиёсат бу юқоридан пастга тамойили асосида ишлаб
чиқиладиган фискал сиёсат ҳужжати бўлиб, бунда қуйидагиларни ўз ичига олади:
*
Молия вазирлиги томонидан фискал стратегия ҳужжати ишлаб чиқилади. Ушбу
ҳужжатда, кейинги йиллар учун солиқ-бюджет сиёсатининг пировард мақсадлари ва
макроиқтисодий сиёсат тўғрисида маълумот;
*
Давлат қарзи ва консолидациялашган бюджет сальдоси (профицит +, дефицит -)
ҳажмини шакллантириш (барқарор қарз модделари асосида);
*
Бюджет даромадлари ва харажатлари прогнози (вазирлик ва идораларни
инобатга олган ҳолда);
*
Вазирлик ва идораларнинг бюджет харажатларининг чекланган миқдорлари
(амалда мавжуд ресурсларни инобатга олган ҳолда)ни ўз ичига олади.
2.
Ўрта муддатли бюджет сиёсат
Ушбу тизим ўрта муддатли фискал сиёсатида аниқланган бюджет
харажатларининг чекланган миқдорларини пастдан юқорига шакллантирилган
харажатлар билан кўриб чиқишни ўз ичига олади. Бунда, ушбу тизим орқали қуйидаги
вазифалар амалга оширилади:
*
Вазирлик ва идораларга уларнинг кейинги йил учун бюджет маблағларининг
чекланган миқдори юборилади. Бунда, мазкур маблағлар доирасида вазирлик ва
идоралар ўзларининг бюджет сўровларини тайёрлайди;
*
Молия вазирлиги томонидан кейинги йил учун Давлат бюджети тўғрисидаги
қонун лойиҳаси тайёрланади ва Парламент томонидан тасдиқланади.
3.
Ўрта муддатга асосланган самарадорлик сиёсати
Мазкур тизим одатий бюджетлаштириш тизимидан натижага йўналтирилган
тизимга ўтишга ҳамда вазирлик ва идоралар томонидан сарфланадиган
харажатларнинг самарадорлиги ва натижадорлигини таъминлашга эришилади. Ушбу
тизим қуйидаги вазифалардан иборат:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
98
*
Вазирлик
ва
идораларнинг
ривожлантириш
дастури
ва
мақсадли
индикаторларини шакллантириш;
*
Вазирлик ва идораларнинг мақсадли индикторлари асосида бюджет мақсадлари
шакллантирилиши;
*
Вазирлик ва идоралар томонидан мақсадли индикаторлари ижроси натижалари
тўғрисида ҳисобот тайёрлаши;
Ушбу тизимни жорий этиш натижасида бир қатор натижаларга эришилса бўлади.
Биринчидан, вазирлик ва идоралар томонидан фискал мажбуриятларга амал қилишга
ҳамда амалдаги ресурслардан оқилона фойдаланишга ва тақсимлашнитаъминлайди.
Шунингдек, вазирлик ва идораларга стратегик режалаштириш тамойилига
ёндашган ҳолда, бюджет харажатларини ўрта муддатга мўлжалланган пировард
ижтимоий-иқтисодий дастурларни ривожлантиришга туртки бўлади.
Бундан ташқари, вазирлик ва идораларнинг кейинги йиллар учун бюджет
маблағларининг чекланган миқдорларини аниқлангандан сўнг, ушбу ташкилотларга
ўзларига тегишли бўлган бюджет маблағларидан оқилона фойдаланишга ҳамда
жамоат ва Парламент олдида ҳисобдорлигини оширишга ёрдам беради.
References:
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 12 сентябрдаги
"Ўзбекистон – 2030” стратегияси тўғрисидаги ПФ-158-сонли Фармони 1-илова
14 бет.
2.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Ўзбекистон республикасида
дастурий бюджетлаштириш тизимини жорий этишда бюджет маблағларини
тақсимловчиларнинг бюджет дастурларини ишлаб чиқиш, мониторингини юритиш ва
уларнинг самарадорлигини баҳолаш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш
ҳакида”ги 4-сон қарорининг 2-5 бетлар.
3.
Order N385/2011 issued by the Ministry of Finance of Georgia on Adoption of Rules and
Methodology
of
Program
Budgeting,
https://www.mof.ge/images/File/budget_legislation/METHODOLOGY_OF_PROGRAM_BUDGE
TING.pd
4.
Program Classification for Performance-Based Budgeting: How to Structure Budgets to
Enable
the
Use
of
Evidence,
https://ieg.worldbankgroup.org/sites/default/files/Data/reports/performance_based_budge
ting_bb.pdf
5.
OECD Best Practices for Performance Budgeting Ts.
Sherie.Nicol@oecd.org
6.
Бирлашган БМТнинг Болалар фонди (ЮНИСЕФ) ва БМТнинг Тараққиёт Дастури
(БМТТД) доираси жалб қилинган эксперт Йорг Надолльнинг ҳисоботи 113-6.
7.
АҚШ Ғазначилик Департаменти эксперти Сета Вандигрифтнинг ҳисоботлари.
8.
“PEMPAL” Бюджет жамиятининг 2020 йил июн ойидаги ҳисоботи,
BCOP@worldbank.org.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
99
9.
“Tanzi, V. (2000). “Globalization, “Technological Developments, and the Work of Fiscal
Termites”, Working Paper No.00/181, IMF
10.
И.А. Азизова
Натижага
йўналтирилган
бюджетлаштириш.
Тошкент – 2010й.
11.
https://www.lex.uz/
12.
https://www.norma.uz/
13.
https://www.gov.uz
14.
http://mineconomy.uz
15.
https://stat.uz/
16.
https://review.uz
17.
http://www.uzbearingpoint.com/
18.
https://minfin.gov.ru
19.
http://www.ijmra.us
20.
https://www.un.org/
