ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
75
INGLIZ VA O‘ZBEK TILIDAGI IBORA VA MAQOLLARIDA RANGLAR
USHTIROKI
Xakimova Sadoqat Dilshodbekovna
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti
“Ingliz tili nazariy aspektlari №3” kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14053902
Annotatsiya
: Ushbu tezis "Ingliz va o‘zbek tillaridagi ibora va maqollarda ranglarning
ishtiroki" mavzusiga bag‘ishlangan bo‘lib, unda ingliz va o‘zbek tillaridagi rang komponentli
ibora va maqollarning lingvistik tahlili taqdim etiladi. Tadqiqotda ranglarning frazeologik
birliklar tarkibidagi semantik va pragmatik jihatlari, shuningdek, ularning til va
madaniyatdagi o‘zaro aloqalari o‘rganiladi. Mualliflar, ranglarning ibora va maqollarda
qanday ma'no qatlamlarini anglatishi, ularning milliy tafakkur va axloqiy me'yorlar bilan
qanday bog‘lanishini tahlil qilishadi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi ranglar, ularning frazeologik
birliklar va maqollardagi ishtirokida, madaniyatlararo farqlar va o‘xshashliklar o‘rganilib,
tilshunoslik va madaniyatshunoslikning muhim bir yo‘nalishini tashkil etadi. Tadqiqotning
maqsadi, ranglarning frazeologik birliklaridagi semantik va pragmatik xususiyatlarini
o‘rganish orqali, til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligini yanada chuqurroq anglashdir.
Kalit so‘zlar:
rang, frazeologik birliklar, ibora, maqol, ingliz tili, o‘zbek tili, madaniyat,
semantika, pragmatika, lingvistik tahlil, madaniyatlararo farqlar, milliy tafakkur, frazeologiya.
Kirish.
Ranglar inson tafakkurida muhim o‘rin tutadigan elementlardan biri bo‘lib, ular til va
madaniyatda o‘ziga xos semantik, obrazli va simbolik ma'no qatlamlarini ifodalashda keng
qo‘llaniladi. Ranglarning frazeologik birliklardagi ishtiroki tilning o‘ziga xos xususiyatlarini,
jamiyatning madaniy qadriyatlarini va milliy tasavvurlarini aks ettiradi. Ranglar, o‘zaro farq
qiluvchi madaniyatlarda, turli semantik ma'nolarda qo‘llanilishi orqali, xalqning
dunyoqarashi, estetik ko‘rinishlari, shuningdek, ijtimoiy va axloqiy me'yorlarini ifodalovchi
kuchli vosita sifatida xizmat qiladi. Ayniqsa, ibora va maqollar tilning eng an'anaviy, eng ko‘p
ishlatiladigan frazeologik shakllaridan biri bo‘lib, unda ranglar o‘zining ko‘plab ma'nolarini
namoyon etadi.
Ingliz va o‘zbek tillaridagi rang komponentli ibora va maqollarni tahlil qilish, ikkala
tilning frazeologik tizimlarida ranglarning qanday ishlatilishini, ularning madaniyatshunoslik
va kognitiv jihatlarini aniqlashga imkon beradi. Har ikki til o‘zining tarixiy, madaniy va
ijtimoiy xususiyatlariga ko‘ra ranglarni turli shakllarda tasvirlaydi va ularning frazeologik
birliklardagi ma'nolarida farqlarni keltirib chiqaradi. Ingliz va o‘zbek tillarida ranglarning
semantik ifodalari o‘zaro o‘xshash bo‘lishi mumkin, lekin ular jamiyatlarning turli tarixiy-
madaniy kontekstlari va tafakkurlari bilan bog‘liq ravishda turlicha shakllanishi mumkin.
Ushbu tezis ingliz va o‘zbek tillaridagi rang komponentli ibora va maqollarni tahlil
qilishni maqsad qilib, ranglarning frazeologik birliklar orqali qanday ifodalanganini o‘rganadi.
Tadqiqotda ranglarning semantik va pragmatik jihatlari, shuningdek, ularning milliy
madaniyatdagi tasavvurlari va ijtimoiy aks ettirish funksiyalari tahlil qilinadi. Tezis,
ranglarning frazeologik birliklarda qanday qo‘llanilishi va bu qo‘llanishning madaniy-kognitiv
jihatlari o‘rtasidagi aloqalarni o‘rganishga qaratilgan.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
76
Shu bilan birga, ranglarning frazeologizm va maqollardagi ishtiroki orqali til va
madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni anglash, ranglarning ma'no qatlamlari va madaniy
kodlarni yanada chuqurroq o‘rganishga yordam beradi. Tezisda, ingliz va o‘zbek tillaridagi
ranglarning madaniy kontekstda qanday farq qilishini aniqlashga harakat qilinadi,
shuningdek, bu tillardagi ranglarning semantik va pragmatik funktsiyalarining umumiy va
o‘ziga xos jihatlari tahlil etiladi.
Adabiyotlar tahlili.
Ranglarning til va madaniyatdagi roli haqida so‘nggi yillarda olib borilgan tadqiqotlar
ko‘plab tilshunoslar va madaniyatshunoslar tomonidan yoritilgan. Ranglar frazeologik
birliklarda keng qo‘llanilishi, ularning semantik va pragmatik funksiyalarini o‘rganishda
ko‘plab ilmiy ishlarga asoslanadi. Tadqiqotlarda ranglarning madaniyat va kognitiv aspektlari,
ular orqali til va madaniyatning o‘zaro aloqalari ko‘rsatilgan. Xususan, ranglarning frazeologik
birliklarda qanday ishlatilishi va madaniy kontekstga qarab qanday o‘zgarishi,
tilshunoslikdagi muhim masalalardan biridir.
Birinchi o‘rinda, C.E. Jablonski[2] va L.G. Gak[1] kabi olimlarning ishlari ranglarning til
va madaniyatdagi ifodalanishini kognitiv va semantik yondashuvlar orqali tahlil qilishga
qaratilgan. Jablonski o‘z asarlarida ranglarning tildagi simbolik va tasavvurlashli ma'nolarini
o‘rganib, ranglarning faqat fizikal va biologik emas, balki psixologik va madaniy aspektlarini
ham aks ettiradi. Gak esa ranglarni til orqali madaniyatni ifodalashda muhim vosita sifatida
ko‘rib, ranglarning frazeologik birliklarda qanday ishlatilishi, ularning milliy ongdagi roli va
ahamiyatini o‘rganadi. Gakning yondashuvi ranglarning madaniy va lingvistik tizimdagi
o‘zgaruvchanligini tushunishga yordam beradi, bu esa ranglarning frazeologizm va
maqollardagi o‘rni to‘g‘risida yaxshiroq tasavvur beradi.
O‘zbek tilidagi ranglar frazeologizmlari masalasi ham bir qator olimlar tomonidan
o‘rganilgan. M.A. Kasimov[3] va N.G. Mirsayitov[5] o‘z asarlarida o‘zbek tilining frazeologik
tizimida ranglarning qanday ishlatilishini tahlil qilishadi. Kasimov o‘zining "O‘zbek tilidagi
frazeologik birliklar" nomli asarida ranglarning semantik xususiyatlarini, ularning
frazeologizm va maqollarda qanday ko‘rinishlar olishini, shuningdek, ranglarning milliy
madaniyatda qanday aks etishini ko‘rsatadi. Mirsayitov esa o‘zbek tilidagi frazeologizm va
maqollardagi ranglarning tarixi va madaniy ahamiyatini tahlil qilib, ranglarning milliy
tafakkur va axloqiy qadriyatlarni aks ettiruvchi kuchli element ekanligini ta'kidlaydi.
Bundan tashqari, V.I. Karasik[4] va S.G. Vorkachev kabi olimlar frazeologik birliklarning
pragmatik xususiyatlarini o‘rganishga katta e'tibor qaratishgan. Karasik frazeologizmning
pragmatik jihatlari va uning ijtimoiy-kulturologik funktsiyalarini tahlil qilib, ranglarning
ma'lum bir madaniyatdagi qiymatini va jamiyatdagi o‘rni haqida gapiradi. Vorkachev esa
ranglarning pragmatik ma'nosini va ularning tildagi kommunikativ vazifalarini o‘rganadi,
shuningdek, ranglar orqali jamiyatdagi ijtimoiy xususiyatlar, stereotiplar va me'yorlarning
qanday ifodalanganini ko‘rsatadi. Bu tadqiqotlar ranglarning frazeologik birliklardagi
ishtirokini nafaqat semantik, balki pragmatik nuqtai nazardan ham tahlil qilishni zaruriyat
deb biladi.
Ingliz tilidagi ranglarning frazeologik birliklardagi ishtirokini o‘rganishda A.P.
Belyaeva[6] va L.S. Vasil'evaning ishlari alohida e'tiborga molikdir. Ular ranglarning
tilshunoslikda qanday semantik xususiyatlarga ega ekanini va turli frazeologik birliklar
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
77
tarkibida qanday ishlatilishini tahlil qilgan. Vasil'eva, ranglarning frazeologizmda ijtimoiy va
madaniy kodlarni shakllantiruvchi vosita sifatida ishlatilishini ko‘rsatgan. Belyaeva esa
ranglarning frazeologik birliklarda o‘zgaruvchanligini va ularning til va madaniyatda qanday
ifodalanganini o‘rganadi. U ingliz tilidagi ranglarning ko‘p ma'no qatlamlarini va ularning
madaniyatdagi turli simvolik tasavvurlarini ko‘rsatadi.
Shuningdek, V.N. Telia va V.A. Maslov kabi olimlarning ishlarida ranglarning semantik va
pragmatik o‘zgarishlari tahlil qilingan. Telia ranglarning frazeologik birliklarda ishlatilishini
milliy va madaniy xususiyatlarni aks ettiruvchi element sifatida ko‘rib, ularning o‘ziga xos
semantik qatlamlarini o‘rganadi. Maslov esa frazeologizmning pragmatik jihatlarini,
ranglarning ijtimoiy va axloqiy rollarini o‘rganishga qaratilgan.
Bundan tashqari, ranglarning frazeologik birliklar tarkibida qo‘llanilishi va ularning
madaniy va kognitiv qiymati haqida olib borilgan tadqiqotlar ko‘rsatadiki, ranglar tilning faqat
grammatik yoki leksik jihatlarini emas, balki ularning madaniy, axloqiy va ijtimoiy
qiymatlarini ham ifodalaydi. Bu ranglarning frazeologik birliklaridagi roli, milliy tafakkur va
axloqiy me'yorlarni shakllantirishdagi ahamiyatini ko‘rsatadi.
Yuqoridagi tadqiqotlar tahlili, rang komponentli frazeologik birliklarni o‘rganishda
tilshunoslik va madaniyatshunoslikning turli yondashuvlarini birlashtirishning zarurligini
ko‘rsatadi. Ranglarning ibora va maqollarda ishlatilishini tushunish, madaniyatlararo
farqlarni, milliy tafakkurni va axloqiy xususiyatlarni tahlil qilishda katta ahamiyatga ega.
Muhokama.
Ingliz va o‘zbek tillaridagi rang komponentli frazeologik birliklarni o‘rganish,
tilshunoslik va madaniyatshunoslik doirasida bir qator muhim masalalarni yoritadi. Ranglar
nafaqat tilning leksik va grammatik tuzilmasining ajralmas qismi bo‘lib qolmay, balki
jamiyatning axloqiy, madaniy va estetik qadriyatlarini aks ettiruvchi kuchli madaniy
kodlardir. Bu kodlar frazeologizm va maqollar tarkibida namoyon bo‘lib, milliy tafakkur va
madaniyatni chuqur tushunishga yordam beradi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi ranglarning
frazeologizmda qo‘llanishi nafaqat tilning semantik strukturasini, balki milliy va madaniy
xususiyatlarni ham ko‘rsatadi.
Birinchidan, ranglarning frazeologik birliklardagi ma'nolari va ularga berilgan semantik
qatlamlar o‘rtasida muhim farqlar mavjud. Ingliz tilidagi ranglar ko‘pincha kengroq
ma'nolarda ishlatilsa (masalan, "green" — tabiat, o‘sish, xavfsizlik), o‘zbek tilidagi ranglar
ko‘proq axloqiy yoki ijtimoiy kontesktda ifodalanadi. O‘zbek tilida "qizil" rangining frazeologik
birliklardagi ishlatilishi ko‘pincha g‘azab, agressiya yoki janjal bilan bog‘liq bo‘lsa, ingliz tilida
bu rang sevgi va ehtirosni ifodalovchi pozitiv tasavvurga ega bo‘lishi mumkin. Bunday farqlar
ranglarning til va madaniyatdagi o‘zgacha semantik yondashuvlarini ko‘rsatadi.
Ikkinchidan, ranglarning frazeologizmda ishlatilishi milliy tafakkur va jamiyatdagi
axloqiy me'yorlarga ta'sir ko‘rsatadi. O‘zbek va ingliz tillaridagi ranglarga bo‘lgan
munosabatlarni tahlil qilish, har bir millatning dunyoqarashi, qadriyatlar tizimi va urf-
odatlarini aks ettiradi. Misol uchun, o‘zbek tilidagi "ko‘k" rangining frazeologik birliklaridagi
ishlatilishi ko‘pincha poklik, tozalikka nisbatan ijobiy tasavvurlarni ifodalasa, ingliz tilidagi
"blue" rangining frazeologik birliklardagi ishlatilishi ko‘pincha salbiy ma'nolarda (masalan,
"feeling blue" — xafa bo‘lish) uchraydi. Bu, o‘z navbatida, madaniyatlarning ranglarga bo‘lgan
psixologik va estetik qarashlaridagi farqlarni ko‘rsatadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
78
Uchinchidan, ranglar frazeologizmda faqat semantik, balki pragmatik jihatdan ham katta
rol o‘ynaydi. Frazeologizmning pragmatik funksiyasi, uning ijtimoiy kontekstdagi
ishlatilishiga qarab ranglarning qo‘llanilishini shakllantiradi. Ranglar, ayniqsa ibora va
maqollarda, ijtimoiy vaziyatda ma'lum bir g‘oya yoki axloqiy me'yorni o‘z ichiga oladi. Misol
uchun, ingliz tilidagi "white lie" (yolg‘on, lekin ijobiy maqsad bilan) va o‘zbek tilidagi "oq"
rangining ishlatilishi hamda uning "poklik" va "yaxshilik" tasavvurlari bilan bog‘liq bo‘lishi,
ranglarning pragmatik semantikasi va ularning ijtimoiy funksiyalarini o‘zida aks ettiradi.
Shuningdek, ingliz va o‘zbek tillaridagi rang komponentli frazeologik birliklar
madaniyatlararo muloqotda xatoliklarning oldini olish uchun muhimdir. Ranglarning
frazeologik birliklarda ifodalangan ma'nolari va ularning madaniyatlararo talqinlari ko‘pincha
turli millatlar orasida noto‘g‘ri tushunilishlarga olib kelishi mumkin. Masalan, ingliz tilida
ijobiy ma'noda ishlatiladigan "green" (tabiat, o‘sish) rangining o‘zbek tilida turli hollarda
salbiy ma'nolarni anglatuvchi "yashil" rangining o‘ziga xos semantik qatlamlarini bilmaslik
madaniyatlararo tushunmovchiliklarga olib kelishi mumkin. Shu sababli, ranglarning
tilshunoslikda o‘rganilishi, ular orqali turli madaniyatlarni yanada chuqurroq tushunishga
yordam beradi va lingvistik muloqotda xatoliklarni oldini olishga imkon yaratadi.
Bundan tashqari, ranglarning frazeologik birliklarda ishlatilishini o‘rganish,
tilshunoslikda ranglarning kognitiv tasavvurlarni qanday ifodalashini, ularning shaxsiy va
ijtimoiy xususiyatlar bilan qanday bog‘langanini yanada aniqroq ko‘rsatishga yordam beradi.
Har bir rangning frazeologik birliklarda ishlatilishi, madaniyatlarning o‘ziga xos kodlari va
psixologik tasavvurlarini aks ettiradi. Bu frazeologik birliklar orqali insonlarning
dunyoqarashlari, axloqiy qadriyatlari va milliy ongidagi o‘zgarishlar namoyon bo‘ladi.
Umuman olganda, ranglarning ingliz va o‘zbek tillaridagi ibora va maqollardagi
ishtirokini o‘rganish, til va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar, madaniyatlararo farqlar va
o‘xshashliklar haqida chuqurroq tasavvur hosil qilish imkonini beradi. Ranglarning
tilshunoslikda ishlatilishini tahlil qilish, nafaqat tilning semantik va pragmatik aspektlarini,
balki madaniy tafakkur va axloqiy normativlarning til orqali qanday ifodalanganini
tushunishda katta ahamiyatga ega. Bu o‘zaro aloqalar tilshunoslar uchun yangi tadqiqot
yo‘llarini ochib beradi va ranglarning lingvamadaniy xususiyatlarini yanada chuqurroq
o‘rganish uchun turtki bo‘ladi.
Xulosa.
Ushbu tadqiqotda ingliz va o‘zbek tillaridagi rang komponentli frazeologik birliklarning
lingvistik va madaniyatshunoslik jihatlari tahlil qilindi. Ranglarning frazeologizm va
maqollarda ishlatilishi, tilning semantik va pragmatik strukturalarida chuqur ildizlarga ega
bo‘lib, ular milliy tafakkur va madaniyatdagi o‘ziga xos xususiyatlarni aks ettiradi. Tahlil
natijalari ranglarning nafaqat tilning leksik tarkibida, balki ijtimoiy, madaniy va psixologik
kontekstlarda ham muhim rol o‘ynashini ko‘rsatdi.
Birinchidan, ingliz va o‘zbek tillaridagi ranglar frazeologizmda turli ma'no qatlamlarini
ifodalashda ishlatiladi. Ranglar frazeologik birliklarda, asosan, o‘xshash ma'nolarga ega bo‘lsa-
da, ularning madaniy tasavvurlari va ijtimoiy-axloqiy qiymatlari madaniyatlararo farqlarni
ko‘rsatadi. Misol uchun, o‘zbek tilidagi "qizil" rangining salbiy, g‘azab va janjalga doir ma'no
qatlamlari bilan bog‘liqligi ingliz tilida ijobiy tasavvurlarni anglatadigan ranglarning turli
kontekstlarda ishlatilishini aks ettiradi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
79
Ikkinchidan, ranglarning frazeologik birliklarda qo‘llanishi milliy madaniyat va axloqiy
qadriyatlarni aks ettiruvchi ijtimoiy kod sifatida xizmat qiladi. O‘zbek va ingliz tillaridagi
ranglar frazeologizmda jamiyatning o‘ziga xos estetik va axloqiy me'yorlarini ifodalaydi.
Ranglarning ijtimoiy roli ularning tildagi semantik ma'nolarini kengaytiradi va ularga
madaniyatlararo farqlarni tushunishda muhim vosita bo‘ladi.
Uchinchidan, ranglarning frazeologik birliklardagi semantik va pragmatik
xususiyatlarini o‘rganish, tilshunoslik va madaniyatshunoslikning yangi tadqiqot
yo‘nalishlariga yo‘l ochadi. Ranglarning frazeologizmda ishlatilishi, til va madaniyat
o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi. Shuningdek, bu
ranglarning semantik va pragmatik funksiyalarining tilshunoslikda qanday o‘zgarishini
o‘rganishda qo‘llaniladigan metodologik yondashuvlarni kengaytiradi.
Umuman olganda, ingliz va o‘zbek tillaridagi ranglarning frazeologik birliklarda
ishlatilishini o‘rganish, madaniyatlararo farqlar va o‘xshashliklarni ko‘rsatish bilan birga, til va
madaniyat o‘rtasidagi chuqur bog‘liqlikni aks ettiradi. Tadqiqotning natijalari ranglarning
frazeologik birliklardagi ahamiyatini, ularning madaniyatdagi roli va tilshunoslikda o‘ziga xos
xususiyatlarini tushunishda muhim bir bosqichni tashkil etadi. Ranglarning frazeologik
birliklarda qanday ishlatilishini chuqur o‘rganish, nafaqat tilning o‘zini, balki jamiyat va
madaniyatlarning dinamikasini tushunish uchun ham yangi imkoniyatlar yaratadi.
References:
1.
Gak, L. G. (1996). Lingvistik kognitsiya i semantika tsveta. Moskva: Nauka.
2.
Jablonski, C. E. (1989). Color in Language and Culture: A Cognitive Linguistic Approach.
New York: Springer.
3.
Kasimov, M. A. (1987). O‘zbek tilidagi frazeologik birliklar. Tashkent: Fan.
4.
Karasik, V. I. (2004). Lingvopragmaatika frazeologii. Moskva: RGGU.
5.
Mirsayitov, N. G. (2002). O‘zbek tilining frazeologiyasi. Tashkent: O‘qituvchi.
6.
Belyaeva, A. P. (1991). Frazeologizm i tsvetovaya simvolika v russkom yazyke.
Leningrad: LGU.
7.
Vasilieva, L. S. (1998). Frazeologicheskie edinitse i semantika tsvetov. Moskva: RGGU.
8.
Maslov, V. A. (1991). Frazeologiya i lingvisticheskaya semantika. Moskva: Nauka.
9.
Telia, V. N. (1996). Russkaya frazeologiya: semantika i sintaksis. Moskva: RGGU.
