ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
57
ЎҚУВЧИЛАРДА КИТОБХОНЛИК МАДАНИЯТИНИ
РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ НЕЙРОПЕДАГОГИК ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ
Холматова Сабохат
Мустақил тадқиқотчи p.f.b.f.d.(PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.14050270
Аннотация.
Мазкур мақолада ўқувчиларда китобхонлик маданиятини
ривожлантиришда нейропедагогик технологиялардан фойдаланишнинг аҳамияти ва
самарадорлиги таҳлил қилинади. Китобхонлик маданияти, инсоннинг билимга ва
маънавий ривожланишга бўлган интилиши сифатида қаралиб, бу жараёнда
нейропедагогик технологияларнинг қўлланилиши таълимда индивидуал ёндашув,
хотира ва диққатни ошириш каби омилларга асослангани таъкидланади. Мақолада
нейропедагогик ёндашувлар ёрдамида китобхонлик маданиятини ривожлантириш
учун визуал ва аудио ёрдамчи воситалар, интерактив муҳокамалар, аудио китоблар, ва
танқидий фикрлаш каби усуллар тавсия этилган. Натижада, китобхонлик маданияти
ўқувчиларнинг интеллектуал ва маънавий ривожланишига ижобий таъсир кўрсатади.
Калит сўзлар:
китобхонлик маданияти, нейропедагогика, когнитив ривожланиш,
таълим технологиялари, танқидий фикрлаш, хотира, интерактив таълим.
Китобхонлик маданияти инсоннинг билимга интилиши, китоб ўқиш орқали
маънавий ва интеллектуал ривожланишга эришиши, фикрлаш қобилиятини ошириш
билан боғлиқ бўлган мос кўникмалар ва одатлар тизимини англатади. Китобхонлик
маданияти нафақат китобларни ўқиш, балки уларни тўғри тушуниш, таҳлил қилиш,
танқидий фикр юритиш ва ўқилган китобнинг мазмунини ҳаётда қўллай билишни ҳам
ўз ичига олади. Замонавий жамиятда бу маданият жуда муҳим, чунки китобхонлик
орқали инсон нафақат билим олади, балки турли соҳалардаги ахборотларни тушунади,
ўзининг шахсий позициясини шакллантиради ва жамиятда билимли, танқидий
фикрловчи шахс сифатида намоён бўлади.
Ахборот технологиялари ривожланаётган шароитда, кўплаб инсонлар ахборотни
тезкор қабул қилиш имкониятига эга бўлса ҳам, китобхонлик маданияти уларда
етарли даражада шаклланмаган. Китоб ўқиш ва уни тушуниш жараёни миянинг
чуқурроқ фикр юритишга қодир бўлган имкониятларини ишга солади, бу эса шахснинг
маънавий ривожланишига, фикрлашни тартибга солишга ва ўзига хос шахсий
қийматларини шакллантиришга хизмат қилади. [1; 45] Шу сабабли, китобхонлик
маданияти нафақат шахсий ривожланиш учун, балки жамиятда билимли ва
маданиятли шахсларни тарбиялаш учун ҳам муҳимдир.
Мақола учун методологик асос бўлган тадқиқотлар қуйидаги олимлар томонидан
амалга оширилган. Улар китобхонлик маданиятини ривожлантириш, нейропедагогика
ва когнитив психология соҳаларидаги тадқиқотлари орқали ушбу мавзуда илмий
асослар яратган.
Л.С.Выготскийнинг "яқин ривожланиш зонаси" концепцияси таълимда шахсга
индивидуал ёндашувни ишлаб чиқишда муҳим ўрин тутади. У когнитив ривожланиш
жараёнида ижтимоий ўзаро алоқаларнинг аҳамиятини ёритади, бу эса китобхонлик
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
58
маданиятини шакллантиришда қўлланиладиган нейропедагогик технологияларга асос
бўлади. [1] Жан Пиаже болаларда когнитив ривожланиш жараёнини тушунтириб,
ўқувчиларнинг билимни турли босқичларда ўзлаштириш хусусиятларини ўрганади.
Унинг иши китобхонлик маданиятини ривожлантиришда ёшга мос методларни ишлаб
чиқишда қўлланилади. [2] Д.О.Хеббнинг "Ҳужайра алоқалари" назарияси нейронлар
орасидаги боғланишларнинг мустаҳкамланиши орқали билимларни узоқ муддатли
хотирада сақлаш жараёнини тушунтиради. Ушбу назария китобхонлик маданиятини
мустаҳкамлаш учун хотира машқлари ишлаб чиқишда муҳим аҳамиятга эга. [3]
Г.Гарднернинг "кўп интеллектлар назарияси" инсоннинг ҳар хил билим олиш
қобилиятларига эътибор қаратишни талаб этади. Унинг иши китобхонликни
ривожлантиришда
индивидуалликни
ҳисобга
олувчи
нейропедагогик
технологияларни ишлаб чиқишга асос бўлади. [4] М.Спитцер нейробиология ва
таълимнинг ўзаро боғлиқлиги ҳақида ёритган. Унинг тадқиқотлари китобхонлик
маданиятига таъсир этувчи нейрофизиологик жараёнларни тушунишга ёрдам беради.
[5] Н.З.Алимова ахборот ва медиа саводхонликни ривожлантириш бўйича
тадқиқотлари орқали ўқувчиларда ахборотни танқидий тушуниш ва қабул қилиш
қобилиятини ошириш усулларини ишлаб чиқади. [6] М.А.Турдиев ахборот
хавфсизлиги ва ахборот саводхонлигини шакллантириш бўйича иш олиб боради.
Унинг иши китобхонлик маданиятини ривожлантиришда танқидий таҳлил ва ахборот
хавфсизлигини таъминлашнинг аҳамиятини тушунтиради. [7] З.И.Каримова таълимда
когнитив ривожланиш ва шахсга мослаштирилган методларни ишлаб чиқиш бўйича
изланишлари орқали китобхонлик маданиятини ривожлантиришда шахсий когнитив
хусусиятларни ҳисобга олишга асосланган ёндашувларни ишлаб чиқади. [8]
Тадқиқотда адекват ҳолатда ўрганишни таъминлашга қаратилган назарий
(қиёсий-таққослаш, моделлаштириш, таҳлилий-синтетик), диагностик (сўровлар, тест,
кузатиш, суҳбат), прогностик (эксперт баҳолаш, мустақил баҳоларни умумлаштириш),
педагогик эксперимент ва математик (маълумотларни статистик қайта ишлаш,
натижаларни график тасвирлаш) методлар мажмуидан фойдаланилди.
Нейропедагогик технологиялар ва уларнинг таълим жараёнидаги
афзалликлари.
Нейропедагогик технологиялар — бу таълим жараёнида инсон
миясининг когнитив ва нейрофизиологик хусусиятларини ҳисобга олишга асосланган
ёндашувлардир. Ушбу технологиялар орқали ўқувчиларнинг маълумотни қабул
қилиш, қайта ишлаш ва хотирада сақлаш қобилиятлари ривожлантирилади, бу эса
уларнинг умумий билим олиш жараёнини янада самарали қилади. Нейропедагогик
усуллар орқали ўқув жараёнида индивидуалликни ҳисобга олиш, визуал ва аудио
воситалардан фойдаланиш, диққат ва хотирани кучайтириш, ўзлаштириш жараёнини
ёқимли ва қизиқарли қилиш каби афзалликлар таъминланади. [6;89] Бу ёндашувлар
китобхонлик маданиятини ривожлантиришда ҳам ўта муҳимдир, чунки улар орқали
ўқувчиларда китобга нисбатан қизиқиш уйғотиш, китоб мазмунини яхшироқ тушуниш
ва узоқ муддатли хотирада сақлаш имконияти яратилади.
Китоб ўқиш жараёнида мия фаолияти ва когнитив жараёнларнинг аҳамияти.
Китоб ўқиш жараёнида инсон миясида бир неча когнитив жараёнлар ишга тушади,
жумладан, диққатни жамлаш, визуал ва аудио маълумотларни қайта ишлаш,
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
59
ассоциацияларни шакллантириш, хотирада сақлаш ва танқидий мулоҳаза юритиш
каби фаолиятлар амалга ошади. Нейропедагогика инсон миясининг ушбу
жараёнлардаги ишлаш хусусиятларини ўрганишга ёрдам беради. Бу усулларни
китобхонлик маданиятини ривожлантиришда қўллаш орқали ўқувчиларда кўпроқ
маълумотни қабул қилиш ва тушуниш, китоб мазмунини чуқурроқ англашга эришиш
мумкин.
Китоб ўқиш жараёнида мия фаолияти тўғрисидаги тадқиқотлардан маълум
бўлишича, матн ўқиш жараёнида турли зоналар фаол бўлиб, китобдаги
маълумотларни тушуниш ва англашда муҳим ўрин тутади. Нейробиолог М.Спитцер
таъкидлаганидек, “Китоб ўқиш жараёни инсон миясининг чуқур фикрлаш
қобилиятини ишга туширади ва ушбу жараён инсоннинг умумий интеллектуал
даражасини оширишга хизмат қилади” [5; 163] Шунингдек, визуал ва аудио
маълумотларни биргаликда қабул қилиш натижасида хотирада узоқроқ муддат
сақланади.
Нейропедагогик
ёндашувлар
орқали
китобхонлик
маданиятини
ривожлантиришнинг назарий асослари.
Нейропедагогик ёндашувлар китобхонлик
маданиятини ривожлантиришда ўқувчиларнинг шахсий когнитив хусусиятларини
ҳисобга олишга қаратилган. Бунда ўқувчиларнинг диққатни жамлаш қобилияти,
хотирада маълумотни сақлаш ва мулоҳаза қилиш қобилиятлари ривожлантирилади.
Выготскийнинг таълимотида таъкидланганидек, “шахснинг ривожланиши унинг яқин
ривожланиш зонасига мувофиқ амалга оширилиши зарур” (Выготский, 1982). Шу
асосда, нейропедагогик технологиялар орқали ўқув жараёнини индивидуаллаштириш
ва ўқувчининг ривожланиш эҳтиёжларига мослаштириш мумкин.
Китобхонлик маданиятини шакллантиришда танқидий фикрлаш ва ахборотни
таҳлил қилиш каби муҳим кўникмаларни ҳам нейропедагогика ёрдамида
ривожлантириш мумкин. Бундай ёндашувлар орқали ўқувчилар китобни ўқиш
жараёнида фаол иштирок этишади, маълумотни таҳлил қилиш, танқидий баҳолаш ва
ўз тушунчаларини шакллантиришга ўрганадилар. Бу эса уларда узоқ муддатли
китобхонлик маданиятини барпо этишга ёрдам беради.
Нейропедагогик технологиялар китобхонлик маданиятини шакллантиришда
ўқувчиларнинг интеллектуал ва маънавий ривожланишига катта таъсир кўрсатади.
Ушбу технологиялар орқали ўқув жараёни ўқувчиларнинг индивидуал когнитив
хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда ташкил этилади, бу эса китоб ўқиш жараёнини
қизиқарли ва самарали қилади. Визуал ва аудио ёрдамчи воситалар, интерактив
платформалар ва муҳокама сессиялари ўқувчиларнинг диққатини ошириш, хотирани
мустаҳкамлаш ва китобга бўлган қизиқишини уйғотишда самарали воситалар
ҳисобланади. Шу билан бирга, нейропедагогик технологиялар танқидий фикрлаш,
таҳлил қилиш ва ахборотни тўғри қабул қилиш кўникмаларини ривожлантиришга
ёрдам беради.
Нейропедагогик технологиялардан фойдаланиш ўқувчиларнинг умумий билим ва
маданиятига ижобий таъсир кўрсатади. Улар орқали ўқувчилар турли хил ахборот
манбаларини танқидий баҳолаш, маънавий қадриятларни тушуниш ва маданиятли
мулоҳаза қилиш каби муҳим кўникмаларга эга бўладилар. Китобхонлик маданияти
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
60
орқали шаклланган билимлар ва кўникмалар жамиятда масъулиятли ва билимли
фуқароларни тарбиялашга хизмат қилади. Нейропедагогик ёндашувлар ўқувчиларга ўз
билимларини чуқурроқ ўзлаштириш ва уларни ҳаётда қўллай билиш кўникмасини ҳам
шакллантиради.
Нейропедагогик технологияларни таълимда кенг қўллаш бўйича тавсиялар:
1.
Таълим
муассасаларида
электрон
ва
интерактив
китобхонлик
платформаларини жорий этиш
: Электрон ва интерактив воситалардан кенг
фойдаланиш орқали ўқувчиларнинг китобхонлик маданияти ва ахборотни қабул
қилиш қобилиятларини ривожлантириш мумкин.
2.
Аудио китоблар ва подкастларнинг қўлланилишини рағбатлантириш
:
Китобхонликни ривожлантиришда аудио воситалардан фойдаланиш визуал ахборотни
қабул қилишда қийинчиликка дуч келувчи ўқувчилар учун фойдали. Бу усул уларнинг
китобхонлик маданиятига нисбатан қизиқишини уйғотади.
3.
Китоб муҳокамалари ва интерактив сессиялар ташкил этиш
: Китобхонликни
ривожлантириш учун мунтазам равишда китоб муҳокамалари, баҳслар ва савол-жавоб
сессиялари ташкил этиш орқали ўқувчиларни ўқув жараёнига фаол жалб қилиш
мумкин. Бу усул ўқувчиларнинг танқидий фикрлашини ривожлантиришга ёрдам
беради.
4.
Мазмунни чуқурроқ тушуниш учун визуал ва аудио ёрдамчиларни таълим
жараёнига киритиш
: Визуал ва аудио материаллардан фойдаланиб ўқувчиларнинг
диққат жамлаш, хотирада сақлаш ва мазмунли тушуниш қобилиятларини
ривожлантириш тавсия этилади.
Умуман, нейропедагогик технологияларни кенг қўллаш орқали ўқувчиларда
китобхонлик маданиятини шакллантириш ва уларнинг умумий билим савиясини
оширишга эришиш мумкин. Бу жараён ўқувчиларни маданиятли, билимли ва
масъулиятли шахслар сифатида тайёрлашга хизмат қилади.
References:
1.
Выготский Л.С.
Мышление и речь
. – Москва: Педагогика, 1982.
2.
Piaget J.
The Psychology of Intelligence
. – London: Routledge, 1950.
3.
Hebb D.O.
The Organization of Behavior: A Neuropsychological Theory
. – New York:
Wiley, 1949.
4.
Gardner H.
Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences
. – New York: Basic
Books, 1983.
5.
Spitzer M.
Lernen: Gehirnforschung und die Schule des Lebens
. – Heidelberg: Spektrum
Akademischer Verlag, 2002.
6.
Алимова Н.З.
Ахборот саводхонлиги: назарий ва амалий асослар
. – Тошкент: Фан ва
технологиялар, 2018.
7.
Турдиев М.А.
Ахборот хавфсизлиги ва ахборот саводхонлиги: таълимдаги
инновацион ёндашувлар
. – Тошкент: Ўзбекистон миллий университети, 2020.
8.
Каримова З.И.
Таълимда когнитив ривожланиш ва шахсга мослаштирилган
ёндашувлар
. – Тошкент: Zebo prints, 2017.
