ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
132
ФИРИБГАРЛИК ЖИНОЯТИНИ ТЕРГОВ ҚИЛИШНИНГ
УМУМИЙ АСОСЛАРИ
Хужамуратов Бекзод Уктамович
Ўзбекистон Республикаси Ҳуқуқни муҳофаза қилиш
Академияси мустақил изланувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.14059931
Аннотация
: ушбу мақолада фирибгарликни тергов қилишнинг дастлабки
босқичи, терговнинг муносиб кетма-кетлиги, асосий вазифалари, жиноятнинг мураккаб
белгилари, тергов амалиётининг таҳлили мушоҳада қилинган.
Аннотация:
в данной статье рассматриваются предварительный этап
расследования мошенничества, достойная последовательность расследования,
основные задачи, сложные признаки преступления, анализ следственной практики.
Abstract:
This article discusses the preliminary stage of fraud investigation, decent
investigation sequence, main tasks, complex signs of a crime, analysis of investigative practice.
Калит сўзлар:
суриштирув, терговчи, тезкор бўлинмалар, тезкор-қидирув
тадбирлари, сўроқ қилиш, криминалистика, воқеа жойини кўздан кечириш,
версияларни илгари суриш, криминалистика экспертизаси.
Ключевые слова:
дознание, следователь, оперативные подразделения,
оперативно-розыскные мероприятия, допрос, криминалистика, осмотр места
происшествия, продвижение версий, криминалистическая экспертиза.
Key words:
inquiry, investigator, operational units, operational-search measures,
interrogation, forensics, inspection of the scene, promotion of versions, forensic examination
Республикамизда мулкнинг хилма-хил шакллари муҳофазасини кучайтириш, мулк
ҳамда мулкий ҳуқуқлар кафолатларини белгилаш, Ўзбекистон Республикаси Жиноят
кодексининг 168-моддаси содир этган шахсларга нисбатан рағбатлантирувчи
қоидаларни ҳуқуқни қўллаш амалиётига татбиқ қилишга алоҳида эътибор
қаратилмоқда.
Фирибгарлик жиноят ишлари кўрилишида суд-ҳуқуқ тизимини янада ислоҳ
қилишнинг устувор йўналишларидан бири сифатида белгиланиб, ушбу соҳани тадқиқ
этиш муҳим аҳамият касб этмоқда.
Судларда фирибгарлик билан боғлиқ жиноят ишлари 2015 йилда –6542 та иш, 8035
нафар шахсга; 2016 йилда–7953 та иш, 9870 нафар шахсга; 2017 йилда –9197 та иш,
11086 нафар шахсга; 2018 йилда –5675 та иш, 7028 нафар шахсга; 2019 йилда –3846 та
иш, 4780 нафар шахсга; 2020 йилда –4328 та иш, 5466 нафар шахсга; 2021 йилда –9355
та иш, 11598 нафар шахсга; 2022 йил 6 ойида –6613 та иш, 8035 нафар шахсга нисбатан
кўрилган.
Шу сабаби фирибгарликни тергов қилишда юзага келадиган ҳуқуқий, назарий ва
амалий муаммоларни ўрганиш, уларнинг пайдо бўлиш сабабларини таҳлил қилиш,
асосий ечимларни аниқлаш ва бутун тергов жараёнининг самарадорлигини оширишга
қаратилган тавсиялар ишлаб чиқиш муҳимдир.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
133
Фирибгарликни аниқлаш ва тергов қилиш учун жиноий ҳаракатлар изларини
шакллантириш ва намоён қилиш механизмини, улар қандай содир этилиши ва жиноий
фаолият иштирокчиларининг хатти-ҳаракатлари тушуниш дастлабки хусусиятдир.
Ушбу турдаги жиноятнинг мураккаб белгиларини билиш терговчига
қуйидагиларни аниқлашга имкон беради:
фирибгарликни аниқлаш ва фош этиш учун ҳаракатлар, воситалар ва усуллардан
фойдаланишнинг асосий зарурати ва мақсадга мувофиқлиги;
тайёрланган, содир этилган ва содир этилган жиноятлар тўғрисидаги фактик
маълумотларни тўплаш, сақлаш ва тизимлаштиришнинг муайян ҳаракатлар,
воситалари ва усулларининг изчиллиги ва устуворлиги;
тезкор-қидирув ва суриштирув тадбирларини амалга оширишнинг техник
воситалари ва тактикасини, уларнинг рухсат бериш имкониятлари тўғрисида тўпланган
ижобий ва салбий тажрибани ҳисобга олган ҳолда мажмуи;
жиноятларни ўз вақтида ва тўлиқ фош этиш ва тергов қилиш мақсадларига
эришиш учун уларни қўллашнинг тизимли хусусияти.
текшириш бўйича тадбирларни янада мақсадли амалга ошириш имконини беради.
Жиноятларни тергов қилиш методологиясини муайян жиноий вазият шароитлари
ва мулкий муносабатларга муайян тажовузни фош этиш ва тергов қилиш ҳолатларига
мувофиқлаштириш ҳам унинг мажбурий элементларига тааллуқлидир. Унинг ушбу
муҳим хусусиятидан тергов ҳолатларини илмий тоифалаштириш ёки таснифлаш, типик
вазиятларни танлашнинг объектив зарурати келиб чиқади.
Фирибгарликнинг криминалистик хусусиятларининг ўзига хос далил
предметини аниқланиши керак бўлган асосий қуйидаги элементларини назарда
тутади:
а) субъект бўйича — жиноятни ким содир этган;
агар у гуруҳ характерига эга бўлса, жиноий гуруҳ аъзоси ким бўлган ва жиноятни
тайёрлаш,
жиноятни содир этиш ва яшириш учун жавобгарлик улар ўртасида қандай
тақсимланган бўлса, гуруҳнинг қайси аъзолари жабрланувчига бевосита ишончга
киритилган;
жиноятчи илгари ўғирлик ёки товламачилик билан шуғулланганми;
б) субъектив томондан-тўғридан-тўғри ният билан ҳаракатлар, жиноий гуруҳнинг
барча аъзоларида ушбу ниятнинг мавжудлиги;
c) объект бўйича-фирибгарлик йўли билан олинган мулкнинг табиати ва ҳажми ёки
мулк ҳуқуқининг мазмуни;
жиноят натижасида етказилган жами зарар миқдори;
д) объектив томондан — фирибгарлик усули, ўтмишда бундай ҳужумларнинг
такрорланиши, улар қандай йўллар билан содир этилганлиги, жиноятчи ўз расмий
позициясидан фойдаланганлиги;
1
1
Ю.К.Саблев. Криминалистические аспекты расследования мошенничества /Ю.К.Саблев//Вестник криминалиста.-2011-№4
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
134
Сохта тажовузларнинг тарқалиши, уларнинг аксарияти томонидан етказилган
катта моддий зарар, фирибгарлар орасида давлат тузилмалари ўртасида коррупцион
алоқаларнинг мавжудлиги уларга қарши курашда криминология воситалари ва
тавсияларидан ва тезкор тергов фаолияти назариясидан кенг фойдаланишни талаб
қилади, фирибгарликни оператив равишда аниқлашнинг аҳамияти муҳим.
Амалиёт шуни кўрсатадики, фирибгарлик ҳаракатлари суриштирув органлари
томонидан тезкор-қидирув фаолияти давомида аниқланади ёки улар фуқароларнинг
баёнотларидан, юридик шахсларнинг хабарларидан маълум бўлади.
Фирибгарликни тергов қилишнинг дастлабки босқичининг мазмуни дастлабки
тергов ҳолатига боғлиқ. Ушбу тоифадаги ҳолатларда ҳуқуқбузарнинг шахси
тўғрисидаги маълумотлар мавжудлигига асосланиб тўртта шундай ҳолат мавжуд.
1) фирибгар маълум, у фирибгарлик ҳаракатлари пайтида ёки уларнинг содир этгандан
кейин дарҳол ҳибсга олинган.
Бундай ҳолларда терговнинг энг муносиб кетма-кетлиги:
гумон қилинувчини шахсий тинтув қилиш ва уни сўроқ қилиш;
тинтув пайтида олиб қўйилган ашёвий далилларни текшириш;
воқеа жойини текшириш;
жабрланувчи ва гувоҳларни сўроқ қилиш.
2) фирибгар маълум, лекин у яширинган.
Ушбу тергов вазиятидаги асосий вазифалардан бири фирибгарни
қидиришдир. Жабрланувчини, гувоҳларни сўроқ қилиш ва ашёвий далилларни
текширишдан ташқари, қуйидагилар амалга оширилади:
ички ишлар бўлинмаларини гумон қилинувчини қидиришга йўналтириш;
тезкор-қидирув фаолиятини ташкил этиш;
гумон қилинувчининг шахсини, унинг яшаш жойларини ўрганиш чораларини
кўриш.
3) фирибгар маълум, аммо унинг ҳаракатлари қонуний битимлар ниқоби остида
яширинган.
Бундай
ҳолат
гумон
қилинувчи
томонидан
амалга
ошириладиган
операцияларнинг табиати ва ҳуқуқий асосларини ўрганиш билан тавсифланади, унга
фирибгарлик битими билан бирга ҳужжатларни олиб қўйиш, унда иштирок этган
мансабдор шахсларни аниқлаш ва сўроқ қилиш ва бундай операцияларни тартибга
солувчи қонун ҳужжатларини ўрганиш киради.
Фирибгарлик фаолиятини яшириш учун фойдаланиладиган юридик шахслар
билан боғлиқ ишлар бундай шахснинг молиявий-хўжалик фаолиятини текширишга
қаратилган тергов ва бошқа ҳаракатларни амалга ошириш билан тавсифланади.
Буларга биринчи навбатда қуйидагилар киради:
- текширилаётган компаниянинг таъсис ва бошқа ҳужжатларини олиб қўйиш ва
текшириш;
- инвентаризация ва аудитларни тайинлаш;
- офис биноларини текшириш ёки қидириш;
- омонатчиларни аниқлаш ва сўроқ қилиш;
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
135
- компаниянинг мол-мулкини, пулларини ва қимматбаҳо буюмларини қидириш;
- унинг банк ҳисобварақларини олиб қўйиш.
4) фирибгар номаълум.
Бундай ҳолда, терговчи қуйидагиларни ташкил қилади:
- субъектив портретни тузиш;
- суд-тиббий ёзувларни текшириш;
- тезкор тергов тадбирларини ўтказиш.
Терговнинг дастлабки босқичида қуйидаги типик умумий версиялар илгари
сурилади:
- фирибгарлик бўйича ариза берувчи томонидан билдирилган ҳолатларда содир бўлган;
- фирибгарлик йўқ эди, лекин бошқа жиноят (товламачилик, талончилик ва ҳоказо.)
таркиби мавжуд;
- қонуний фуқаролик битими (кредит, айирбошлаш, сотиб олиш ва сотиш) мавжуд.
Шунингдек, терговчи томонидан жиноий фирибгар гуруҳнинг тузилиши ва
функциялари, жиноят изларини яшириш ҳаракатлари, гумон қилинувчиларнинг
жойлашуви ва бошқалар тўғрисида шахсий версиялар илгари сурилиши мумкин.
2
Содир этилган жиноятнинг моҳияти тўғрисидаги криминалистика версиялар, энг
эҳтимолий фактик материаллар рўйхатини ва уларни қидириш йўналишларини,
жиноий ҳаракатлар иштирокчиларини аниқлаш ва уларнинг айбини исботлаш
мақсадида амалга оширилади.
Фирибгарлик ҳақидаги даъвони тасдиқлаш ёки рад этиш учун шикоятчи билан
суҳбат ўтказиш ва воқеа жойини текшириш жуда муҳимдир.
Шу билан бир қаторда жиноят содир этилмагани ҳақидаги версия ҳам текшириш
мақсадга мувофиқ бўлади.Ушбу версияни текшириш босқичида жабрланувчининг
аризасини текширадиган орган, у билан суҳбат ўтказаётганда, биринчи навбатда,
фирибгарлик содир этилган жой, вақт ва усул ҳақида у биладиган ҳамма нарсани
аниқлаши керак.
Биринчидан,
фирибгарлик йўли билан ўғирланган мол-мулкнинг хусусиятлари
(унинг тури, мақсади, қиймати, ўзига хос хусусиятлари ва индивидуал белгилари)
аниқланиши, шунингдек аризачида жиноий тажовузнинг предмети бўлиши мумкин
бўлган мол-мулк ва қимматбаҳо нарсалар мавжудлигини текшириш керак. Бунинг учун
аризачининг ўзи нафақат мулкни топшириш ҳолатлари, балки уни сотиб олиш вақти,
белгилари, уни тасарруф этиш режалари ҳақида ҳам батафсил сўроқ қилинади.
Иккинчидан,
жиноят содир этилишидан олдинги ва кейин содир бўлган воқеа
жойидаги вазиятнинг хусусиятлари, шу жумладан жиноят содир этилишидан олдинги
ва жиноят ва жиноятчи билан ҳар қандай алоқаси бўлиши мумкин бўлган воқеалар
ўрганилиши лозим.
2
Гавло В.К. Общие положения криминалистической методики расследования отдельных видов преступлений//Криминалистика:
учебник/под ред. Л.Я. Драпкина, В.Н. Карагодина. - М., 2019.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
136
Учинчидан,
жабрланувчининг, бошқа шахсларнинг, шу жумладан жиноят содир
этиш вақтида гувоҳларнинг жойлашган жойи ва хулқ-атвори, шунингдек, ушбу
шахсларнинг жиноят содир этилгандан кейинги ҳаракатлари аниқланиши керак.
Кейинчалик, жабрланувчининг ҳамкасблари, қариндошлари, танишлари,
шунингдек, аризачи билан воқеа жойида ҳозир бўлган шахслар билан суҳбат
ўтказилганда аризачининг тушунтиришлари текширилади.
Агар бошқа жиноятни яшириш мақсадида жиноят содир этилганида ариза
берувчининг самимийлигига шубҳа туғилса, ўз тасарруфида бўлган бутун даврдаги
хатти-ҳаракати текширилиши керак. Бундай ҳолда, терговчи ариза берувчининг
назоратидан ўғирланган деб топилган мол-мулкни тасарруф этишнинг ҳақиқий
сабабини аниқлаши ва унинг йўқ қилинганлигини, агар йўқ қилинган бўлса, қандай
шароитларда эканлигини аниқлаши керак.
Жабрланувчи билан суҳбатнинг навбатдаги таркибий қисми унинг турмуш тарзи,
касби, қизиқишлари, севимли машғулотлари, қариндошлари, ҳамкасблари, қўшнилари
ва жабрланувчига зарар етказишдан манфаатдор бўлган бошқа шахслар орасидан ёмон
ниятли одамлар бор ёки йўқлигини аниқлашдир.
Ва ниҳоят, жиноятчининг фарқловчи белгилари аниқланади. Шу билан бирга,
жабрланувчи жиноятчи билан қандай учрашгани, ўзини қандай таништиргани, ким деб
ўзини таништиргани, ҳужжатларни тақдим этганми ва қайсиларини, қандай хизматлар
ва қадриятларни таклиф қилгани, қанча суммага, жиноятчи билан танишишда
воситачилар бор-йўқлигига батафсил ойдинлик киритилади.
Жабрланувчига ҳолатга аниқлик киритувчи саволларни бериш муҳимдир. Агар
фирибгарлик гуруҳ характерига эга эканлиги аниқланса, улар қанча жиноятчилар
борлигини, уларнинг ташқи кўринишини, ўзларини қандай чақиришганини, урғу, нутқ
нуқсонлари, жиноятчилар белгиларининг мавжудлигини аниқлаш керак.
Жабрланувчини сўроқ қилишда ишга илова қилиниши мумкин бўлган ашёвий
далилларнинг мавжудлиги ёки йўқлиги факти аниқланиши керак.
Агар жабрланувчининг кўрсатмасидаги маълумотлар тасдиқланса, жиноий иш
қўзғатилади. Шу билан бирга, жиноят содир этилганидан кейин бироз вақт ўтган бўлса,
жиноятчи пайдо бўлиши мумкин бўлган жойларда жабрланувчи билан жиноятчини
қидириш чораларини кўриш лозим.
Шу билан бирга, ички ишлар органларининг тезкор-криминалистика
ҳужжатларига кўра, жиноятчига хос бўлган хусусиятларга эга шахслар тўғрисидаги
маълумотларнинг мавжудлиги текширилади.
Фирибгарлик содир этилган жойни текшириш жиноят ҳолатини баҳолаш ва
синчковлик билан ўрганиш, ҳуқуқбузарнинг бу ҳолат билан қанчалик танишлигини,
уни ким кўриши ва гувоҳ сифатида сўроқ қилиниши мумкинлигини аниқлаш имконини
беради.
Жиноят содир бўлган жойни кўздан кечиришда жиноятчида бўлиши мумкин
бўлган нарсалар, қолдирилган изларни ўрганиш лозим бўлади.
Бундай излар жиноятчи танасининг турли қисмларининг тер ва ёғ излари, сочлари,
эшиклардаги бармоқ излари, жиноят содир бўлган жойдаги жиҳозлар, танадан
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
137
ажратилган
ажралишлар,
кийимининг
микрозарраларидир.
Ушбу
қидирув
жабрланувчининг иштирокида амалга оширилиши керак. Ҳуқуқбузар томонидан
жабрланувчига топширилган буюмлар ва уларнинг қадоқлари ҳам диққат билан
текширилиши керак.
Дастлабки маълумотлар тўпламига эга бўлган ҳолда, сиз ишнинг ўзига хос
ҳолатларини ҳисобга олган ҳолда тергов версияларини илгари суришни бошлашингиз
мумкин.
Фирибгарликни муваффақиятли текширишга тезкор-қидирув усулида тўпланган
ҳужжатлари кўринишидаги материалларнинг мавжудлиги ҳам ёрдам беради. Терговчи
ушбу материаллардан терговда далил сифатида фойдаланиш имкониятига эга бўлиши
учун уларнинг тўлиқлиги, ишончлилиги, ушбу материалларнинг манбасини ҳисобга
олган ҳолда уларга тўғри процессуал баҳо бериши шарт.
Қийинчилик тезкор-қидирув фаолияти ва дастлабки тергов ҳаракатлари
натижаларини қонуний расмийлаштиришдир.
Фирибгарлик ҳолатлари бўйича тергов амалиётининг таҳлили шуни
кўрсатдики, терговнинг дастлабки босқичида қуйидаги типик хатоларга йўл
қўйилади:
ишнинг ҳолатлари етарлича холис, ҳар томонлама ва тўлиқ текширилмаганлиги;
фирибгарнинг ҳаракатларига нотўғри ҳуқуқий баҳо берилганлиги;
далилларни тўплаш ва бирлаштиришда жиноят процессида улардан
фойдаланишнинг имкони йўқлигига олиб келадиган ҳуқуқбузарликлар мавжудлиги;
тергов ҳаракатлари иштирокчиларининг малакасининг етарли эмаслиги.
Тергов ҳолатини амалга оширишни таъминловчи ёрдамчи восита бўлган
версиялар терговни режалаштиришда кенг қўлланилади, тергов қилинаётган жиноий
ҳаракатларнинг эҳтимолий маълумотлари ва мантиқий моделлари сифатида ишлайди.
Улар икки турга бўлинади: умумий версиялар - ўрнатилган объектни бир бутун
сифатида қамраб оладиган тахминлар ва унинг алоҳида элементлари ва ҳолатларини
бирлаштирадиган шахсий версиялар.Тергов версиясида жиноят содир бўлган
воқеанинг ўзига ҳам, жиноят таркибининг мавжудлигини кўрсатадиган турли хил
элементларга (хусусий версиялар) оид аниқланиши керак бўлган фактлар рўйхати
бўлиши керак.
Терговнинг тўлиқлиги ва холислигининг зарурий шарти терговчининг муайян
жиноят иши бўйича тергов олиб боришда иш материаллари асосида илгари сурилган
версияларни тузиш ва текшириш қоидаларига умумий версияларни ҳисобга олган
ҳолда риоя қилишидир.
Иш бўйича текширилаётган ҳар бир ноаниқ ёки шубҳали ҳолатлар бўйича ҳозирда
мумкин бўлган барча версиялар илгари сурилиши ва текширилиши керак. Шу билан
бирга, версиялар юзасида ёлғон бир-бирига устунлик бермаслик ва бошқаларни улар
эҳтимолдан йироқ деб эътиборсиз қолдирмаслик жуда муҳимдир.
Фирибгарликларнинг аксарияти ғайриоддий одамлар томонидан содир
этилганлигини ҳисобга олсак, ҳар бир версия мавжуд бўлиш ҳуқуқига эга, аммо у етарли
даражада исботланган ва синчковлик билан текширилиши керак.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
138
Шуни таъкидлаш керакки, криминалистика версия ўзига хос қуйидаги
хусусиятларга эга:
-криминалистика версиялар илмий фаолият эмас, балки амалий фаолият соҳасида
илгари сурилади;
-криминалистика экспертизаси версияларининг субъектлари - тезкор ходим, терговчи,
прокурор, судья, эксперт;
-терговчи ўз ихтиёрида нисбатан кичик маълумот манбасига эга (ҳақиқийасос);
-версияларни олиш ҳам ишончли фактлардан, ҳам эҳтимолли маълумотлардан, шу
жумладан миш-мишлар ва аноним хабарлар ва бошқалардан келиб чиқади;
-барча мумкин бўлган тахминларни амалга ошириш;
-версиялар бир вақтнинг ўзида қурилади, бу келажакда янги версияларни тарғиб
қилишни истисно қилмайди.
Версияни яратиш жараёни олтита асосий босқични ўз ичига олади:
Биринчи босқич
- бу жиноят ишида тўпланган барча маълумотлар мажмуасини
таҳлил қилиш, синтез қилиш, умумлаштириш, абстракциялаш, аналогия,
моделлаштиришдан фойдаланган ҳолда тадқиқ этиш. Ушбу жараённинг натижаси
жиноят ҳодисаси тўғрисидаги мавжуд маълумотларни уларнинг иш учун аҳамиятига
қараб тартиблаш, аниқ ишончсиз маълумотларни чиқариб ташлаш ва олинган
маълумотларнинг қийматини аниқлашдир.
Иккинчи босқич
- ишда аниқланмаган ҳолатлар доирасини аниқлаш.
Учинчи босқич
- олдинги босқичлар натижаларини бирлаштириш орқали
муаммоли вазиятни аниқлаш.
Тўртинчи босқич
-ишнинг номаълум ҳолатлари билан боғлиқ маълумотлардан
версиянинг ҳақиқий базасини шакллантириш.
Бешинчи босқич
- версиянинг назарий базасини шакллантириш. Ушбу босқичда
терговчи ўзи учун мавжуд бўлган қўшимча маълумот манбаларидан фойдаланади,
хусусан:- терговчининг хотирасида мавжуд бўлган назарий, амалий, касбий ва умумий
билимлари;- махсус адабиётларда мавжуд бўлган бундай ҳодисалар тўғрисидаги
маълумотлар; - бошқа жиноят ишларида мавжуд бўлган маълумотлар, “рад этиш”
материаллари, шунга ўхшаш фактлар ва ҳодисаларга оид тезкор маълумотлар; -
менежерлар ва ҳамкасбларнинг шахсий ва жамоавий тажрибаси; -криминалистика
тавсифлари
маълумотларини
гуруҳлаш
жиноятлар;-
маълумотлар
ва
маълумотномаларда жамланган маълумотлар,қидирув тизимлари ва ҳисоблар.
Шу билан бирга, версияларни текширгандан сўнг ташқи манбалардан олинган
маълумотлар кўпинча далил кучига эга бўлади.
Олтинчи босқич
- версиялаштирилган хулосани шакллантириш.
Шундай қилиб, версияни қуриш мураккаб мантиқий механизм бўлиб, қисман
ўзгартирилган моделлаштириш, дедуксия, индуксия ва аналогия усулларидан иборат.
Шундан сўнг, учта усулдан бирида амалга ошириладиган сурилган версиялар учун
текшириш жараёни амалга оширилади.
1.
Текширилаётган версиядан келиб чиқадиган оқибатларнинг тасдиқланмаслиги
тахмин қилинган фактларнинг аниқланмаслигини англатади. Шу билан бирга, оддий
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
139
тасдиқланмаслик, кутилаётган маълумотни мавжуд шароитларда олишнинг мумкин
эмаслигини ҳам англатиши мумкин, бу нафақат объектив сабаблар - фактларнинг
йўқлиги, балки процессуал, тезкор-қидирув ёки эксперт ҳаракатларининг самарасиз
ўтказилиши билан ҳам боғлиқёки бошқа омиллар.
2.
Мантиқий оқибатларни рад этиш. Бундай ҳолда, версиядан келиб чиқадиган
оқибатларга зид бўлган ҳолатлар илгари сурилади. Бундан ташқари, агар мантиқий
оқибатлар тўғридан-тўғри версия билан боғлиқ бўлса, у ҳолда улар рад этилганда,
версия ҳам рад этилган ҳисобланади. Агар муносабатлар кўп қийматли бўлса, рад
этилган мантиқий оқибатларнинг сони ва мазмунига қараб версиянинг эҳтимоли
камаяди, аммо бундай версияни қатъий рад этилган деб ҳисоблаш мумкин эмас.
3.
Натижаларни тасдиқлаш. Бу мантиқий натижа ва илгари сурилган версия
ўртасидаги боғлиқлик эҳтимолини оширади, аммо бу ҳали исбот эмас. Далил учун
текширув давомида тасдиқланган мантиқий оқибатларга суд процесси натижасида
олинган далилларнинг сони, хилма-хиллиги, ўзига хослиги, ноёблиги ва эҳтимоллик
хусусиятлари каби омиллар таъсир қилади.
Версия ишончли деб ҳисобланади, агар:
текширилаётган жиноят ҳолатига оид барча мумкин бўлган тахминлар илгари
сурилган ва янги, қўшимча маълумотларга асосланиб, тергов жараёнида худди шу
ҳолатга оид бошқа версиялар келиб чиқмаган бўлса;
ушбу ҳолат бўйича илгари сурилган барча версиялар текширилган ва объектив
тасдиқни топганидан ташқари, рад этилган ёки йўқолган бўлса;
тасдиқланган версиядан мантиқий равишда чиқарилган барча оқибатлар ҳар
томонлама текширилган ва тасдиқланганлиги аниқланган, ҳақиқатда топилган бўлса;
тасдиқланган версия ишнинг барча бошқа ҳолатларига тўлиқ мос келган бўлса.
Фирибгарликни тергов қилишда жиноят содир этилган воқеа, уни содир этиш
шакли ва усули, фирибгарликни тайёрлаш усули, гумон қилинувчининг шахси ва унинг
криминоген хусусиятлари, уюшган жиноий гуруҳга алоқадорлиги, жиноят содир
этилганлиги тўғрисида одатий умумий версиялар илгари сурилиши мумкин.
Терговчи илгари сурилган ва текширилганлар орасидан ишончли вариантларни
танлаб олиб, тергов режасини амалга оширишга киришади, унинг асосий босқичлари
тергов текшируви, зарур тезкор-қидирув тадбирлари, тинтувлар, тергов эксперименти,
экспертиза ва текширувларўтказиш, айбланувчини сўроқ қилишдан иборат.
Ҳар бир ҳодисанинг ўзига хос хусусиятлари бор.
Тугалланмаган муваффақиятсиз фирибгарлик ўрнига жиноятчилар томонидан
ташлаб кетилган бошқа буюмлар бўлиши мумкин. Бундай ҳолда, у бармоқ изларини
аниқлаш, шунингдек, унинг дизайн хусусиятлари ва у тайёрланган материаллар ҳақида
тасаввурга эга бўлиш учун текширилади.
Шунингдек, фирибгарлик йўли билан олинган пул маблағларининг келиб тушиши
ва ҳаракатини акс эттирувчи ҳужжатлар, жумладан, шартномалар, турли тўлов
ҳужжатлари, таъсис ҳужжатлари ҳам текширилади.
Жабрланувчилар ва гувоҳлар томонидан тасвирланган номаълум жиноятчининг
ташқи белгилари етарли даражада тўлиқ бўлганда, гумон қилинувчининг композит
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
140
(субъектив) портрети тузилади ва керакли нусхаларда тайёрланади. Бундай портрет
жиноий қидирув бўлими, ЙПҲ ходимларига тегишли кўринишдаги шахсни қидириш
учун тақдим этилади.
Гумонланувчи пайдо бўлиши мумкин бўлган ҳудудда ҳам мақсадли патрул хизмати
ташкил этилади.
Суд-тиббий экспертизаси ҳужжатлари ёрдамида терговчида мавжуд бўлган
изларга қараб, айбланувчининг шахси бармоқ излари ёрдамида аниқланади, у тергов
версиясига кўра, ўзининг ҳақиқий исми, отасининг исми ва фамилиясини яширган
рецидивист фирибгар бўлиши мумкин.
Автоматлаштирилган бармоқ изи қайдномасида бўлган шахснинг жиноят содир
бўлган жойида илгари қасддан жиноят содир этганлиги аниқланганми ёки йўқми,
тегишли жиноят ишлари бўйича уларни содир этган шахслар тўғрисида қандай
маълумотлар мавжудлигини, тергов қилинаётган жиноятга ўхшаш фош этилмаган
фирибгарлик ҳолатлари қайд этилган-этилмаганлиги текширилади ва ижобий ҳолатда
аниқланади.
Фирибгарлик ҳолатлари бўйича криминалистика экспертизалари ўтказишда
қуйидагилар аниқланади:
o
фирибгарлик мақсадида фойдаланилган ҳужжатларни қалбакилаштириш;
o
айрим шахслар томонидан қўлда ёзилган матнлар ва сохта ҳужжатларга имзолар
расмийлаштирилганлиги фактлари;
o
айбланувчининг жиноят содир этилган жойда қолдирган излари ёки бирор
нарсанинг шахси, шунингдек фирибгар томонидан фойдаланилган аниқ компьютер ва
босма қурилманинг шахси
3
.
Бунга тайёргарлик кўришда, фирибгарликда гумон қилинаётган шахснинг
ҳолатини диққат билан баҳолаш ва иложи бўлса, унинг шахсини ўрганиш керак, чунки
далиллар қандай тақдим этилиши кўп жиҳатдан унинг ҳажми ва ишончлилигига,
шунингдек сўроқ қилинаётган шахснинг шахсиятига боғлиқ.
Шундай қилиб, фирибгарликни тергов қилишнинг асосий методологияси иш
бўйича тўпланган далиллар гумонланувчини айбдор ёки жиноятда иштирок этувчи
иштирокчилардан бири сифатида аниқланмагунча, ишончсизларини босқичма-босқич
чиқариб ташлаган ҳолда версияларни илгари суриш ва текширишдан иборат. Бу эса
терговни тўлиқ ва аниқ бажарилишида, айбланувчиларга жазо муқаррарлигини
таъминлашда асос бўлади.
References:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодекси. - Т.: Адолат, 2018.
2.
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-процессуал кодекси.-Т. Адолат, 2019.
3
В.П., Кузмичев В.С., Лукянчиков Э.Д. Ички ишлар органлари томонидан жиноятларни очишда кутилмаган ҳолатдан фойдаланиш
тактикаси. б-8-9, М., 1990 йил
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
141
3.
Ўзбекистон
Республикаси
Олий
суд
Пленумининг
2023
йил
23 июндаги 17-сонли “Фирибгарликка оид ишлар бўйича суд амалиёти тўғрисида”ги
қарори.
4.
Ўзбекистон Республикаси “Тезкор-қидирув фаолияти тўғрисида”ги Қонун. 2012
йил ЎРҚ-344-сон.
5.
Ю.К.Саблев. Криминалистические аспекты расследования мошенничества.
Вестник криминалиста. 2011-№4.
6.
Гавло В.К. Общие положения криминалистической методики расследования
отдельных видов преступлений//Криминалистика: учебник/под ред. Л.Я. Драпкина,
В.Н. Карагодина. - М., 2019.
7.
Бахин В.П., Кузмичев В.С., Лукянчиков Э.Д. / Криминалистика масалалари, б-8-9, М.,
1990 йил
