ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
113
SIYOSIY NUTQLARNING LINGVOMADANIY TADQIQI
To’ramirzayev Bexzod Shermirza o’g’li
TURАN INTERNАTIОNАL UNIVERSITY
M.LIN-23-AU
2 – kurs magistr
https://doi.org/10.5281/zenodo.14058795
Annotatsiya:
Ushbu maqolada siyosiy nutqlarni lingvistik va madaniy jihatdan tadqiq
qilish yoritilgan bo‘lib, unda siyosiy nutqlarning milliy madaniyat, qadriyatlar va madaniy
kodlar bilan bog‘liqligi o‘rganilgan. Siyosiy nutqlar milliy va xalqaro darajadagi g‘oya va
maqsadlarni ommaga yetkazishda kuchli vosita sanaladi. Shuningdek, ular milliy
identifikatsiya va ijtimoiy birdamlikni shakllantirishda ham muhim ahamiyatga ega. Maqola
davomida madaniy kodlarning siyosiy kommunikatsiyadagi o‘rni, turli madaniy qatlamlarning
ahamiyati hamda ular orqali siyosiy maqsadlarga erishish yo‘llari chuqur tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
siyosiy nutq, lingvistik madaniyat, diskurs, madaniy kodlar, an’anaviy til
me’yorlari, siyosiy kommunikatsiya, pragmatika.
Аннотация:
В данной статье освещено лингвистическое и культурное
исследование политических речей, изучена их связь с национальной культурой,
ценностями и культурными кодами. Политические речи являются мощным
инструментом для донесения идей и целей на национальном и международном
уровнях. Кроме того, они играют важную роль в формировании национальной
идентичности и социальной сплоченности. В статье подробно анализируется значение
культурных кодов в политической коммуникации, значение различных культурных
пластов и пути достижения политических целей через них.
Ключевые слова:
политическая речь, лингвистическая культура, дискурс,
культурные коды, традиционные языковые нормы, политическая коммуникация,
прагматика.
Abstract:
This article explores the linguistic and cultural analysis of political speeches,
examining their connection to national culture, values, and cultural codes. Political speeches
serve as a powerful tool for conveying ideas and goals on both national and international
levels. Additionally, they play an essential role in shaping national identity and social
cohesion. The article provides an in-depth analysis of the role of cultural codes in political
communication, the significance of various cultural layers, and ways to achieve political
objectives through them.
Keywords:
political speech, linguistic culture, discourse, cultural codes, traditional
language norms, political communication, pragmatics.
Kirish.
Siyosiy nutq, tarixan, jamiyatda ijtimoiy o‘zgarishlarga ta’sir o‘tkazish, xalqni
motivatsiya qilish va ma’lum bir ideologiya, maqsadni targ‘ib qilish vositasi sifatida xizmat
qilgan
1
(Chilton, 2004; Fairclough, 2013). Siyosiy rahbarlar va arboblar tomonidan
ifodalangan siyosiy nutqlar keng aholi qatlamlariga ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, o‘zida milliy
qadriyatlar, madaniy kodlar va tarixiy an’analarni mujassam etgan siyosiy nutqlar xalq
1
Chilton, P. (2004).
Analysing Political Discourse: Theory and Practice
.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
114
orasida ijobiy qabul qilinadi va uzoq muddatga ta’sir kuchiga ega bo‘ladi
2
(Aliyev, 2019;
Soliyeva, 2022).
Shu sababli, siyosiy nutqlarni lingvistik va madaniy tadqiq qilish nafaqat siyosiy
kommunikatsiya samaradorligini oshirishda, balki milliy madaniyatni saqlashda ham muhim
rol o‘ynaydi
3
(Van Dijk, 2008). Ushbu maqolada siyosiy nutqlarning lingvomadaniy
xususiyatlari, madaniy kodlari va til vositalari ko‘rib chiqiladi.
Lingvistik Madaniyatning Ta'rifi va Uning Turlari
Lingvistik madaniyat til va madaniyatning o‘zaro aloqasi natijasida vujudga keluvchi
hodisadir. U jamiyatda aloqa qilish vositalarining milliy, tarixiy va madaniy xususiyatlarini
o‘zida ifoda etadi
4
(Baymuradov, 2020; Saifnazarov, 2021). Lingvistik madaniyatni quyidagi
turlarga ajratish mumkin:
Milliy lingvistik madaniyat: Milliy qadriyatlar va an’anaviy ifoda usullari orqali tilning
madaniy va lingvistik me’yorlari o‘z ifodasini topadi. Bunday madaniyat xalqona iboralar,
maqollar va hikmatli so‘zlar bilan boyitilgan bo‘lib, jamiyatning o‘ziga xos til madaniyatini aks
ettiradi
5
(Karimov,2021; Nurmatov)
1.
Siyosiy lingvistik madaniyat: Bu turdagi madaniyat jamiyatdagi siyosiy qadriyatlar va
ideologiyani ifodalovchi lingvistik me’yorlarni o‘z ichiga oladi. Bunda siyosiy atamalar,
shiorlar, ko‘tarinki ohangdagi bayonotlar va ramziy timsollar orqali davlat rahbarlari va
siyosiy arboblar o‘z fikrlarini yetkazadi.
2.
Kross-madaniy lingvistik madaniyat: Bu madaniyat turli millatlar va xalqlar o‘rtasidagi
aloqalar natijasida shakllanadi. Xalqaro siyosiy nutqlarda turli madaniy kodlar va kross-
madaniy ifoda usullari qo‘llaniladi, bu esa siyosiy maydonda yanada ko‘proq ta’sir kuchiga ega
bo‘lishga imkon beradi
6
(Hasanov, 2018; Leeuwen, 2008).
Siyosiy Nutqlarda Lingvistik Madaniyat Elementlari
Siyosiy nutqlar milliy qadriyatlar va madaniyatni shakllantiruvchi asosiy vositalardan
biridir. Nutqda ishlatiladigan lingvistik elementlar va madaniy kodlar jamiyatdagi axloqiy,
estetik tamoyillarni ifodalaydi va siyosiy rahbarlarning g‘oyaviy maqsadlariga xizmat qiladi
7
(Lakoff, 2009). Siyosiy nutqlarda, odatda, quyidagi lingvistik va madaniy elementlardan
foydalaniladi:
Xalqona iboralar va maqollar: Milliy qadriyatlarni ifodalovchi maqollar va xalqona
iboralar siyosiy nutqning ommalashuviga yordam beradi
8
(Bayramova, 2020). Masalan,
o‘zbek tilida “yagona xalqmiz” kabi ifoda xalqni birlashtirish va umumiy maqsadni ifodalashga
xizmat qiladi
9
(Charteris-Black, 2011).
2
Aliyev, T. (2019).
Siyosiy nutqlarda pragmatik yondashuv
. Soliyeva, A. (2022).
Siyosiy nutqlarning lingvistik
tahlili: Yangi yondashuvlar
3
Van Dijk, T. A. (2008).
Discourse and Context: A Sociocognitive Approach
. SAGE Publications.
4
Baymuradov, M. (2020).
Siyosiy nutq va madaniyat
.
5
Karimov, A. (2021).
Siyosiy nutq va madaniyat,
Nurmatov, M. (2021).
O‘zbek tilidagi siyosiy diskurslar: Tahlil va
yondashuvlar
.
6
Hasanov, I. (2018).
Siyosiy diskurs va uning madaniy o‘lchamlari
. Leeuwen, T. (2008).
Discourse and Practice:
New Tools for Critical Discourse Analysis
. SAGE Publications.
7
Lakoff, G. (2009).
The Political Mind: A Cognitive Scientist's Guide to Your Brain and Its Politics
. Penguin Books.
8
Baymuradov, M. (2020).
Siyosiy nutq va madaniyat
.
9
Charteris-Black, J. (2011).
Political Discourse Analysis: A Methodology for Advanced Students
.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
115
Madaniy timsollar: Turli milliy timsollar – tarixiy shaxslar, xalq qahramonlari va tarixiy
voqealar – siyosiy nutqlarda ommaning e’tiborini jalb qilish va ularni qadriyatlarga
asoslangan birlashuvga undash uchun ishlatiladi
10
(Wodak, 2011; Chilton, 2004).
Tarixiy va diniy manbalar: Milliy qadriyatlarni yuksaltirish va ideologik maqsadlarni
qo‘llab-quvvatlash uchun tarixiy voqealar yoki diniy qadriyatlarga murojaat qilish siyosiy
nutqlarda keng qo‘llaniladi (Nurmatov, 2021).
Siyosiy Diskursda Madaniy Kodlar
Madaniy kodlar – bu jamiyatdagi milliy va ma’naviy qadriyatlarni ifodalovchi lingvistik
belgilar tizimi bo‘lib, siyosiy nutqlarda axloqiy, estetik va ideologik tamoyillarni ifodalashga
xizmat qiladi
11
(Van Dijk, 2008; Leeuwen, 2008). Siyosiy rahbarlar nutqlarda madaniy
kodlarni qo‘llab, xalqni milliy qadriyatlarga hurmat ko‘rsatishga undaydi. Bu kodlar orqali
siyosiy nutq tinglovchilar tomonidan yaxshiroq qabul qilinadi va ma’noli tushuncha sifatida
yetkaziladi.
Misol uchun, “milliy birlashuv” yoki “vatan ravnaqi” kabi iboralar o‘zida milliy birdamlik
va ijtimoiy birdamlikni ifodalash imkonini beradi
12
(Baymuradov, 2020). Bu esa nutqni
tinglovchilarga yanada yaqinlashtiradi va ijobiy qabul qilinishiga xizmat qiladi.
Xulosa
Siyosiy nutqlarning lingvomadaniy tadqiqi siyosiy kommunikatsiyani samarali tashkil
etishda va jamiyatda milliy qadriyatlarni mustahkamlashda muhim omil hisoblanadi
13
(Saifnazarov, 2021). Nutqlarda lingvistik madaniyat elementlarini qo‘llash siyosiy liderlarga
xalqni birlashtirish va o‘z maqsadlarini keng ommaga yetkazish imkoniyatini beradi
14
(Fairclough va Wodak, 1997). Milliy qadriyatlarga asoslangan siyosiy nutqlar orqali
jamiyatni ma’naviy jihatdan boyitish, ijtimoiy birlashuvni ta’minlash va madaniy merosni
saqlash imkoniyati yuzaga keladi
15
(Hasanov, 2018).
References:
1.
Aliyev, T. (2019). “Siyosiy nutqlarning lingvistik va pragmatik tahlili.”
Siyosiy lingvistika
jurnali
.
2.
Bayramova, L. (2020). “Siyosiy nutqlarda madaniy kodlar va ularning kommunikativ
roli.”
Til va madaniyat
.
3.
Charteris-Black, J. (2011).
Political Discourse Analysis: A Methodology for Advanced
Students
.
4.
Chilton, P. (2004).
Analysing Political Discourse: Theory and Practice
.
5.
Fairclough, N. (2013).
Critical Discourse Analysis: The Critical Study of Language
.
6.
Fairclough, N., & Wodak, R. (1997).
Critical Discourse Analysis
.
10
Wodak, R. (2011).
The Discourse of Politics in Action
. SAGE Publications. Chilton, P. (2004).
Analysing Political
Discourse: Theory and Practice
.
11
Van Dijk, T. A. (2008).
Discourse and Context: A Sociocognitive Approach
. SAGE Publications. Leeuwen, T.
(2008).
Discourse and Practice: New Tools for Critical Discourse Analysis
. SAGE Publications.
12
Baymuradov, M. (2020).
Siyosiy nutq va madaniyat
.
13
Saifnazarov, S. (2021).
Siyosiy nutqlarda pragmatik yondashuvlar:
14
Fairclough, N. (2013).
Critical Discourse Analysis: The Critical Study of Language
.
15
Hasanov, I. (2018).
Siyosiy diskurs va uning madaniy o‘lchamlari
.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
116
7.
Hasanov, I. (2018).
Siyosiy diskurs va uning madaniy o‘lchamlari
.
8.
Lakoff, G. (2009).
The Political Mind: A Cognitive Scientist's Guide to Your Brain and Its
Politics
. Penguin Books.
9.
Leeuwen, T. (2008).
Discourse and Practice: New Tools for Critical Discourse Analysis
.
SAGE Publications.
10.
Saifnazarov, S. (2021).
Siyosiy nutqlarda pragmatik yondashuvlar.
11.
Soliyeva, A. (2022).
Siyosiy nutqlarning lingvistik tahlili: Yangi yondashuvlar
12.
Van Dijk, T. A. (2008).
Discourse and Context: A Sociocognitive Approach
. SAGE
Publications.
13.
Wodak, R. (2011).
The Discourse of Politics in Action
. SAGE Publications.
