ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
15
YOSHLARNI KASBGA YÕNALTIRISHNING PSIXOLOGIK ASOSLARI
Ashuraliyeva Gulnoza Nishanbayevna
Toshkent viloyati Nurafshon shahar
57-maktab psixologi
+99890 -117 -15 93
https://doi.org/10.5281/zenodo.14133317
Annotatsiya:
ushbu maqolada yoshlarni kasbga yo‘naltirishning psixologik asoslari
haqida so‘z yuritilgan.
Kalit so‘zlar:
yoshlar, kasb, psixologik, qiziqishlar, ijtimoiy, qobiliyat, mahorat.
Yoshlarni kasbga yõnaltirish psixologik jihatdan muhim jarayon bo‘lib, u bir qator
omillarga asoslanadi. Ushbu jarayonni samarali tashkil etish uchun quyidagi psixologik
asoslarni hisobga olish lozim:
1.
Shaxsiy qiziqishlar va istaklar:
Yoshlarning o‘z qiziqishlari, qobiliyatlari va istaklarini
aniqlash muhimdir. Bu ularning kelajakdagi kasb tanlashida muhim rol o‘ynaydi.
2.
O‘z-o‘zini anglash:
Yoshlar o‘zlarining kuchli va zaif tomonlarini tushunishlari kerak.
O‘z-o‘zini anglash jarayoni orqali ular o‘zlariga mos kasblarni tanlashda aniqroq qarorlar
qabul qilishlari mumkin.
3.
Ijtimoiy ta'sir:
Oila, do‘stlar va jamiyat yoshlarning kasb tanlashida katta ta'sir
ko‘rsatadi. Ijtimoiy muhit va atrofdagi odamlarning fikrlari yoshlarning qarorlariga ta'sir
qiladi.
4.
Qobiliyat va mahorat:
Yoshlarning qobiliyatlarini rivojlantirish va ularga mos
kasblarni tanlashda yordam berish zarur. Bu, o‘z navbatida, ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini
oshiradi.
5.
Ma'lumot va bilim:
Kasbga yõnaltirish jarayonida yoshlarga turli kasblar haqida
ma'lumot berish muhimdir. Bu, ularning tanlovini kengaytiradi va to‘g‘ri qaror qabul
qilishlariga yordam beradi.
6.
Psixologik tayyorgarlik:
Yoshlarni kasbga tayyorlashda psixologik tayyorgarlik ham
muhim ahamiyatga ega. Stressni boshqarish, muloqot qilish ko‘nikmalari va boshqa psixologik
jihatlar yoshlarni kasbiy faoliyatga tayyorlashda yordam beradi.
7.
Motivatsiya:
Yoshlarni kasbga yõnaltirishda motivatsiya katta rol o‘ynaydi. Ularni
qiziqtiradigan, ilhomlantiradigan va maqsadga erishishga undovchi omillarni aniqlash zarur.
Kasbga yõnaltirish jarayonida ushbu psixologik asoslarni inobatga olish yoshlarning
muvaffaqiyatli kasbiy yo‘lini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.
Umumiy o‘rta ta`lim maktablarni o‘quvchilarning mexnat ta`lim darslarida olgan
bilimlari, shakllangan ko‘nikma va malakalari ularda mexnat qilishga umumiy tayyorgarlikni,
xalq xo‘jaligining aniq bir soxasida qo‘llanishi vazifa qilib qo‘yish lozim. Bundan tashqari,
boshqa fan o‘qtuvchilari xam o‘rganilayotgan mavzu dasturlarini o‘zgartirmasdan, ya`ni
mantiqiy ketma-ketligiga ta`sir qilmasdan, ushbu fan xususiyatlarini xisobga olgan holda
o‘quvchilarni mexnat jarayonlari, mexnat turlari ko‘rinishlari va texnologiyasi bilan
tanishtirib borishlari bozor iqtisodiyoti tamoyillarini, respublikamizning iqtisodiy
potentsialini ochib berishlari lozim. Biz psixologlar umum ta`lim maktablari o‘quvchilari bilan
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
16
kasb tanlashga yo‘llash bo‘yicha ishlar olib borish jarayonida ularni zamonaviy ishlab
chiqarish poletexnik asoslari, fan-texnika taraqqiyoti davrida sanoat va qishloq xo‘jaligining
rivojlanish istiqbollari, ishchi va xizmatchilarning mexnat faoliyati mazmunidagi tegishli
o‘zgarishlar bilan tanishtirish hamda ana shu masalalarni ishlab chiqarish muxitidagi
korxonalar misolida aniqlashtirib berish lozim. Mehnat va kasbiy tayyorgarlik tizimi bevosita
yoshlarning mexnat va kasb tarbiyasini, ta`limini kasbiy axborotlar, kasb tanlash, kasbga
yo‘naltirish ishlarini amalga oshiradigan ulkan ishlardan biri bo‘lib, juda o‘tmish taraqqiyotiga
egadir. Xalqimizning millat, xalq, elat bo‘lib shakllanishini mexnatsiz, kasblarsiz, hunarsiz
tasavvur etib bo‘lmaydi. Odamzod paydo bo‘lishidan boshlab mexnat bilan shug’ullangan,
turmush buyumlari yasagan yumushlar bajargan. Dastlab faqat kun kechirish uchun qilingan
mexnat keyinchalik, kattaroq maqsadni, boylik orttirish uchun amalga oshirilib xatto, 10-
asrlarda yirik xarbiy qo‘shinlarni, millionlab xalqlarni buyumlar, anjomlar bilan ta`minlay
oladigan ishlab chiqarish soxalari darajasigacha taraqqiy etdi. Psixologik ilmiy manbalardan
ma’lumki, sharqning buyuk mutafakkirlari, allomalari deyarli barcha davrlarida o‘z asarlarida,
she`r va g’azallarida, adabiy meroslarida halol mexnatni, kasb-xunar egallash muqaddasligini
va zarurligini ta`kidlab, ulug’lab o‘tganlar. Ulug bobokolonimiz A.Navoiy o‘z g’azallarida
yoshlarni ilm-xunar egallashga chaqiradi.
Ilm kasbini qildi to joni bor,
Hunar o‘rgandi onga ki imkoni bor.
Shu jumladan, kasblar turlarini sinflash bu kasbga yo‘naltirish ishlari uchun
mo‘ljallangan. Bu tasniflashni o‘rganib chiqqan V.E.Govrilov ijobiy tomonlari bilan birga
kamchiliklarini ham ko‘rsatib berdi. Masalan, bir guruhdagi kasblar ishchiga qarama-
qarshi talablarni oldiga qo‘yuvchi komponentlarni o‘z ichiga oladi, bu esa kasbga layoqatlilik
belgilarini aniqlashni qiyinlashtiradi. Tasniflashning yana bir kamchiligi shundaki, kasblar
olami nihoyatda o‘zgaruvchan, shunga ko‘ra kasblarning mehnat mazmuni ham o‘zgaruvchan
xususiyatga ega. Bu esa kasblarni tizimlashga nisbatan noaniqlikni keltirib chiqaradi va
kasbiy tanlovni kasbiy maslahat jarayoniga kirishni qiyinlashtiradi. Ma’lumki, kasbiy
ta’limning barcha kasblar bo‘yicha olib borib bo‘lmaydi va kasbiy faoliyat turlarining
murakkablik darajasi, sharoitlari, vositalari, mazmuni juda farqlanadi. O‘quv kasblarning
ma’lum belgilari, sifatlarini tasniflash va malaka darajalarini aniqlash bo‘yicha ilmiy
asoslangan tanlov lozim. O‘quv kasblar ro‘yxati buning natijasi bo‘lishi kerak va shu asosda
mutaxassislar tayyorlash shakllari aniqlanadi. Bu korxonalardagi qisqa muddatli
tayyorgarlik, kasb maktablarida yoki oliy o‘quv yurtlaridagi o‘qish bo‘lishi mumkin. O‘quv
kasblar ro‘yxatiga shuningdek, kasblarning tarqalganligi og’ir va zararli mehnat
sharoitlari bo‘lgan ishlarga qarshi ko‘rsatmalar, shuningdek yoshdagi cheklashlar ta’sir etadi.
Kasbiy ta’lim uchun o‘quv kasblar ro‘yxatini tanlash doimo dolzarb bo‘ladi va albatta bu
ro‘yxat ilmiy asoslangan guruhlashga ega bo‘lishi kerak hamda kam sonli bo‘lishi lozim.
Malakali ishchilarning tayyorgarligini takomillashtirish maqsadida o‘quv fanlarini
guruhlash masalasi birinchi marta S.Ya.Botishev tomonidan ko‘rib chiqilgan edi. Kasblarning
bo‘linish belgisi sifatida quyidagilar ko‘rib chiqildi:
1)
Mehnatning mexanizasiyalanganlik darajasi.
2)
Talab etiladigan malaka darajasi va xarakteri.
3)
Sarflangan jismoniy va aqliy mehnat nisbati.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
17
Kasbiy ta’lim iqtisodiyotning kasblarga bo‘lgan ehtiyoji va tarqalganligi asosida o‘quv
yurtlarida mutaxassisliklarni tayyorlash uchun mo‘ljallangan kasblarni tasniflashga muhtoj.
Bu borada quyidagicha ish olib borilmoqda, 1987 yilda kasbiy texnologik ta’lim tizimida
ishlarini rivojlantirish uchun navbatdagi kasblar ro‘yxati tasdiqlangan edi. Unga ko‘ra, o‘quv
kasblarining umumiy soni 1123 tagacha qisqartirilgan edi. O‘quv kasblarini loyihalashtirishda
shaxs omili muhim hisoblanadi. Oxirgi yillarda “malaka” tushunchasi ham sezilarli darajada
o‘zgardi. Ishchi malakasiga ma’lum mutaxassislik bo‘yicha bilim, ko‘nikmalardan tashqari
keng kasblar doirasi uchun zarur bo‘lgan muhim kasbiy sifatlar ham kiradi.Muhim kasbiy
sifatlarga mas’uliyat, ishonchlilik, kirishimlilik, hamkorlik qobiliyati, mustaqil qaror
qabul qilish qobiliyati kiradi.
Tashqi kasbiy faoliyat shaxsni o‘rab turgan tashqi muxit va undagi narsa va xodisalarni
o‘zgartirishga qaratilgan faoliyat bo‘lsa, ichki kasbiy faoliyat birinchi navbatda aqliy faoliyat
bo‘lib, u sof kasbiy psixologik jarayonlarning kechishidan kelib chiqadi. Kelib chiqishi nuqtai
nazaridan ichki-aqliy, psixik kasbiy faoliyat tashki predmetli faoliyatdan kelib chiqadi. Dastlab
predmetli tashki faoliyat ro‘y beradi, tajriba orttirib borilgan sari, asta-sekin bu xarakatlar
ichki aqliy jarayonlarga aylanib boradi. Xar qanday sharoitda xam barcha xarakatlar xam ichki
psixologik, xam tashqi-muvofiqlik nuqtai nazaridan ong tomonidan boshqarilib boradi. Xar
qanday faoliyat tarkibida xam aqliy, xam jismoniy-motor xarakatlar mujassam bo‘ladi. Agar
o‘ylayotgan odamni ziyraklik bilan kuzatsangiz, undagi yetakchi kasbiy faoliyat aqliy bo‘lgani
bilan uning peshonalari, ko‘zlari, xattoki, qo‘l xarakatlari juda muxim va jiddiy fikr xususida
bir to‘xtamga kelolmayotganligidan, yoki yangi fikrni topib undan mamnuniyat xis
qilayotganligidan darak beradi. Kasb tanlash faоliyatini оqilоna tashkil etish uchun
mamlakatimiz qaysi sохa mutaхassislariga muхtоjligini nazarda tutish va shunga yarasha
maktab o‘quvchilarini ularning mayli, intilishi, qiziqishi, imkоniyati, aqliy va jismоniy
qоbiliyatlariga qarab,hamda u yoki bu kasbga yarоqliligini aniqlab, so‘ngra kasbga yo‘llash
kеrak. Kasbga yo‘naltirish - bu ilmiy asoslangan va o‘zini kasbini jamiyat ehtiyojlari
sifatida,shuningdek, o‘zini qiziqish va qobiliyatlarini xisobga olib, turg`un kasb tanlash uchun
xayotga kirayotgan yoshlarga yordam beradigan psixolog-pedagog, tibbiyot va davlat
tadbirlari tizimidir.
Yoshlarni kasbga yõnaltirish jarayoni ularning kelajakdagi muvaffaqiyatlarida muhim
rol o'ynaydi. Bu jarayon faqatgina ma'lumot berishdan ko'ra chuqurroq psixologik asoslarga
ega. Quyidagi asosiy psixologik omillarni hisobga olish kerak:
1. Shaxsiy Xususiyatlar
:
•
Qiziqishlar:
Yoshlar o'zlarini qaysi sohalarda baxtli va qiziqarli his qilishlarini aniqlash
muhim.
•
Qobiliyatlar:
Ularning qanday qobiliyatlarga ega ekanligini bilish, ularning potensialini
rivojlantirishga yordam beradi.
•
Shaxsiyat:
Introvert yoki extrovert bo'lish, qaror qabul qilish uslubi, o'ziga ishonch va
motivatsiya darajasi kabi xususiyatlar kasb tanlashda ta'sir ko'rsatadi.
•
Qadriyatlar:
Hayotda nima muhim deb hisoblash, maqsadlari, orzulari va e'tiqodlari kasb
tanlashga ta'sir qiladi.
2
. Psixologik Jarayonlar:
• O'z-o'zini anglash: O'z qiziqishlarini, qobiliyatlarini, shaxsiyatini va qadriyatlarini anglash.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
18
• Ma'lumot izlash: Turli kasblar haqida ma'lumot olish.
• Qaror qabul qilish: Kasb tanlashdagi xavflarni baholash va eng yaxshi variantni tanlash.
• Motivatsiya: Tanlangan kasbga erishish uchun motivatsiyani saqlab turish.
• Boshqarish: Qiyinchiliklarga duch kelganida, qarorlarini qayta ko'rib chiqish va moslashish.
3. Psixologik Ta'sirlar:
• Oila: Oila a'zolarining ta'siri va kutish kasb tanlashda muhim rol o'ynaydi.
• Do'stlar: Do'stlarning fikrlari va ta'siri ham ta'sir qilishi mumkin.
• Jamiyat: Jamiyatning qadriyatlari va me'yorlarni hisobga olish.
• Madaniyat: Madaniyatning kasbga bo'lgan munosabati va ta'siri.
4. Psixologik Yordamlar:
• Kasb yo'nalishi bo'yicha maslahatchi: Yoshlarga o'zlarini anglash, kasblar haqida ma'lumot
olish va qaror qabul qilishda yordam berish.
• Psixologik testlar: Yoshlarning qobiliyatlari, qiziqishlari va shaxsiyati haqida ma'lumot olish
uchun.
• O'quv dasturlari: Kasb yo'nalishi bo'yicha ma'lumot va ko'nikmalar olish uchun.
Yoshlarni kasbga yõnaltirishning psixologik asoslarini yaxshi tushunish ularning
potentsialini to'liq ochishga va o'zlarining orzu qilgan kasblariga erishishga yordam beradi.
O'zlarining qiziqishlarini, qobiliyatlarini va shaxsiyatini anglab yetgan yoshlar o'zlarini baxtli
va muvaffaqiyatli his qilishlari mumkin.
References:
1.
https://www.conferencea.org/index.php/conferences/article/download/2374/2271/2
370
2.
https://scientificacademy.org/index.php/engyaxshi/article/view/755
3.
https://cyberleninka.ru/article/n/yoshlarni-kasbga-yo-naltirishning-psixologik-
xususiyatlari
4.
G’oziev E.G`. Ontogenez psixologiyasi - Toshkent: Noshir , 2010. - 73 b
