ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
54
CHAVOQ BALIQ (RITILIS RITILUS) NING UMUMIY TASNIFI, KO’PAYISHI,
TURLARI VA AHAMIYATI
Homidova Zilola Yunusovna
Navoiy Davlat Universiteti doktoranti
Profi University “Ta’lim faoliyati va tillar” fakulteti dekani
https://doi.org/10.5281/zenodo.14190652
Annotatsiya:
Ushbu maqolada chavoq baliq (Ritilis ritilus)ning umumiy morfo-biologik
belgilari, yashash joyi va turmush tarzi, oziqlanishi, ko’payish jarayoni va unga yaqin turlar
haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Аннотация:
В статье представлены сведения об общей морфобиологической
характеристике плотвы (Ritilis rtilus), среде обитания и образе жизни, питании,
процессе размножения и родственных видах
.
Abstract:
The article presents information about the general morphobiological
characteristics of roach (Ritilis ritilus), habitat and lifestyle, nutrition, reproduction process
and related species.
Kalit so’zlar:
Chavoq baliq (Ritilis ritilus), farengeal, pH 5.5, fitofil, Orol chavoq balig’i
(Ritilis rutilus aralensis), Kaspiy chavoq baliq (Ritilis rutilus caspicus).
Ключевые слова:
Плотва (Ritilis rutilus), глоточная, рН 5,5, фитофильная,
островная плотва (Ritilis rutilus aralensis), каспийская плотва (Ritilis rutilus caspicus).
Key words:
Roach (Ritilis rutilus), pharyngeal, pH 5.5, phytophilic, island roach (Ritilis
rutilus aralensis), Caspian roach (Ritilis rutilus caspicus).
O‘zbеkiston Rеspublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017 уil 18 оktуabrdagi “Chorvachilik
va baliqchilik tarmoqlarining ozuqa bazasini mustahkamlash chora-tadbirlari to`g`risida”gi
VM-845-son qaroriga inoan baliq va baliq mahsulotlari inson organizmi uchun muhim
ahamiyatga ega ozuqa turlaridan biri hisoblanadi. Uni tabiiy suv havzalaridan ovlash, uy va
dala sharoitida yetishtirish ham mumkin. Baliq va baliq mahsulotlari kimyoviy tarkibi, ta’mi
jihatidan mol go’shtidan qolishmaydi, ammo hazm bo’lishi jihatidan undan ancha ustun
turadi. Yangi baliq go’shtida 15- 22 % oqsil, 0,2 dan 30,8% gacha yog’ va oz miqdorda
uglevodlar bor. Asosiy baliq oqsili ixtulin va kallogendan iborat. Ixtulin o’rni almashinib
bo’lmaydigan aminokislotalardan iborat bo’lib, odam uchun zarur bo’lgan qimmatli oqsil
hisoblanadi.
Umumiy tasnifi
: CHORDATA TURI-CHORDATA
Vertebrata (Craniata) kichik turi-umurtqali hayvonlar (kranial)
Gnathostomata Superclass-og'iz bo'shlig'i
Teleostomi Bonaparte, 1836 yil-yuqori baliqlar
Actinopterygii Klein klassi, 1885 yil-nurli qush
Neopterygii kichik klassi-yangi tukli baliqlar
Teleostei bo'limi-suyakli baliqlar
Euteleostei bo'limi - haqiqiy suyakli baliqlar
Ostariophysi – suyak pufakchali superorder
Otophysi Seriyasi
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
55
Cypriniformes tartibi-cypriniformes
Cyprinidae Fleming oilasi, 1822 yil-Cyprinidae
Leuciscinae Bonaparte kichik oilasi, 1837 yeltsovlar
Rutilus Rafinesque jinsi, 1820-roachlar
Rutilus rutilus (Linnaeus, 1758) – oddiy Roach
Chavoq baliq (Ritilis ritilus), sazan oilasining bir turi bo'lib, kichik o'lchamli, 30-50 sm
oralig’idagi, og’irligi 2kg ga yetadigan, taxminan 15-20 yil yashaydigan baliq turi hisoblanadi.
Tashqi tuzilishi tanasi cho'zilgan, tekis, go'yoki siqilganga o’xshaydir, uning rangi baliqning
yashash joyi va yoshiga qarab o'zgaradi. Yon tomoni och kumushrang, qorni oq, orqa tomoni
ko'k va yashil ranglar bilan farqlanadi. Yashash joyiga qarab, tananing uzunligi kattaroq yoki
kichik bo'lishi mumkin. Kichik suv havzalarida yashovchi baliqlarning tanasi shilimshiq
modda bilan qoplanganligini ko’rishimiz mumkin Chavoq baliq (Ritilis ritilus)lar o'z
qarindoshlaridan ma'lum xususiyatlar bilan tubdan farqlanadi. Avvalo, baliqda jag'ning ikkala
tomonida joylashgan faringeal tishlari mavjudligini ko’rishimiz mumkin. Tana katta
tangachalar bilan qoplangan, ularning lateral chizig'ida 45 tagacha bo'lak mavjud. Baliqning
og'zi tumshug'ining pastki qismida, orqa qanoti esa to'g'ridan-to'g'ri qorin qanotlari ustida
joylashgan. Tabiatda biz sariq qanotli turlarini, shuningdek, ko'zlarning rangi, orqa va yon
tomonlari qizil rangga ega bo'lgan chavoq baliqni uchratishimiz mumkin.
Oziqlanishi
:Chavoq baliq (Ritilis ritilus) vaqti-vaqti bilan suv yuzasiga chiqib o'zining
sevimli taomi – hasharotlar bilan oziqlanadi, bundan tashqari u hasharotlarning lichinkalari
va qurtlarini, suv o'tlarini, mollyuskalarni, turli xil baliqlarning tuxumlari bilan ham
oziqlanadi . Chavoq baliq (Ritilis ritilus) lichinkalik davridan tashqari yil davomida to'xtovsiz
oziqlanadi. Chavoq baliq (Ritilis ritilus)ni ovlashda, qurtlar, oddiy uy chivinlari va boshqa turli
xil hasharotlardan foydalaniladi. Bug'doy yoki jo'xori donalari, non bo’laklari ham ularning
sevimli ozuqasi hisoblanadi.
Ko'payishi.
O’rtacha 3-5 yoshida chavoq baliq jinsiy etuklikka erishadi. Urug'lanishning
boshlanishi yashash joyining haroratiga bog'liq. Suv qanchalik issiq bo'lsa, urug'lanish davri
shunchalik erta boshlanadi, ya’ni apreldan boshlanib iyungacha davom etadi. Suvning pH
qiymati 5,5 dan past bo'lsa , chavoq baliq muvaffaqiyatli ko'paya olmaydi.Urug'lanish davrida
chavoq baliq kamdan-kam hollarda daryolar bo'ylab ko'chib o'tadi va doimiy joyda qolishni
afzal ko'radi. U fitofil yani suv o'simliklarining zich chakalakzorlariga tuxum qo'yadi va suv
o’simliklariga yopishgan tuxumlarini erkakalari tomonidan bir martalik urug’lantiriladi.
Tuxumlarning diametri taxminan 1,5 mmga yetadi. Tuxumlarining soni taxminan 2,5-100
mingtaga yaqin. Tuxumlarning rivojlanishi 9-14 kun davom etadi. Tuxumdan chiqqan
lichinkalarning o’rtacha uzunligi esa 5,2-6,6 mmga yaqin bo’ladi. Ular tezlik bilan kichik
umurtqasizlar bilan oziqlanishga o'tishadi.
Turlari
: Bugungi kunda chavoq baliqning taxminan 17 turi ma'lum bo'lib, ular asosan
chuchuk va chuchuk bo’lmagan suvlarda yashaydi. Ularga quyidagilar kiradi: oddiy chavoq
baliq (Ritilis ritilus), Orol chavoq balig’i( Ritilis rutilus aralensis ), Kaspiy chavoq baliq ( Ritilis
rutilus caspicus ).
Rutilus
aralensis
-Орол қизилкўзи-Tanasining uzunligi 30-36sm ga,og’irli esa 1kg ga
yetadi.O’zbekistonning barcha past tekislik suv havzalarida uchraydi.Asosan suv o’tlari va
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
56
mayda suv hayvonlari bilan oziqlanadi.2-3 yoshda jinsiy voyaga yetadi va mart-aprel oylarida
70-100 mingtagacha uvildiriq qo’yadi.Bu baliq Orol dengizi endemigi hisoblanadi va bu tur
ovlanadigan baliqlar turiga kiradi.
Chavoq baliq (Ritilis ritilus)ning ahamiyati
. Ushbu baliq turi past kaloriyaga egaligi
bilan boshqa baliqlardan ajralib turadi va shu bilan bir qatorda parhez mahsuloti hisoblanadi.
Ushbu baliqning ozuqaviy qiymati 89 kkaldan oshmaydi. Bu esa o'z vaznini kuzatadigan
insonlar uchun muhimdir. Bundan tashqari, yosh baliqlar oson hazm bo'ladigan
aminokislotalarga va qimmatli oqsillarga boy bo’lib bu keksa yoshli va kichik yoshdagi
bolajonlar uchun eng muhim ovqat ratsioni hisoblanadi.
References:
1.
O‘zbеkiston Rеspublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017 уil 18 оktуabrdagi “Chorvachilik
va baliqchilik tarmoqlarining ozuqa bazasini mustahkamlash chora-tadbirlari to`g`risida”gi
VM-845-son qarori.
2.
Saydulla Dadayev, Qalandar Saparov. Zoologiya (Xordalilar 2-qism). Cho’lpon nomidagi
nashriyot. Toshkent-2011.
3.
П. И. Жуков: «Рыбы: Популярный энциклопедический справочник». Минск, 1989.
4.
В. С. Пенязь, Т. М. Шевцова, Т. И. Нехаева: «Биология рыб водоемов Белорусского
Полесья». Минск,
5.
1973. Коттелат М. и Дж. Фрейхоф: «Справочник европейских пресноводных рыб».
Берлин, 2007.
6.
Mavlyanov O. M, Toshmanov N. J, Sanayeva L.Sh. Zoologiya. Toshkent -2013.
7.
S.P.Naumov. Umurtqali hayvonlar zoologiyasi. Toshkent-1995.
8.
M.N.Ibodova. Zoologiya .Nodirabegim nashriyoti Toshkent-2021y
