ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
49
TALABALARNING FRAZEOLOGIK KOMPETENSIYASINI KOGNITIV
YONDASHUV ASOSIDA TAKOMILLASHTIRISH MEXANIZMI
Ro'ziboyev Kuvonchbek Ergash og'li
O'zDJTU Ingliz tili funksional leksika kafedrasi stajo'r o'qituvchisi
quvonchbekroziboyev91@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14190614
Annotatsiya:
Mazkur maqolada talabalar frazeologik kompetensiyasini kognitiv
yondashuv asosida rivojlantirishning samarali mexanizmlari ko‘rib chiqiladi. Frazeologik
birliklarni o‘zlashtirish jarayonida talabalarni tahlil qilish, mantiqiy bog‘liqliklarni tushunish
va mazmunli assotsiatsiyalar yaratishga yo‘naltiruvchi kognitiv usullar tahlil qilinadi. Maqola
mazmunida frazeologik birliklarning semantik tahlili, kognitiv xaritalar va vizual tasvirlar
yordamida o‘qitish usullari yoritilib, ularning samaradorligini oshirish bo‘yicha ilmiy
tavsiyalar keltirilgan. Shuningdek, kognitiv yondashuvning talabalar til qobiliyatini
rivojlantirishdagi roli va uni pedagogik jarayonga integratsiyalash bo‘yicha tavsiyalar taklif
etiladi.
Kalit so‘zlar:
frazeologik kompetensiya, kognitiv yondashuv, til o‘rgatish, frazeologik
birliklar, o‘quv jarayoni, kognitiv xaritalar, semantik tahlil, o‘qitish usullari.
Kirish (Introduction).
Frazeologik birliklar har bir tilning mazmuniy va ifodaviy
boyligini tashkil etuvchi muhim elementlardan biridir. Ular nafaqat tilshunoslik, balki
madaniyat, mentalitet va milliy ongni aks ettiruvchi manba sifatida alohida ahamiyatga ega.
Tilni o‘rgatishda frazeologik birliklarni o‘zlashtirish talabalar nutq madaniyatini rivojlantirish
va ularning tilni to‘laqonli egallashida muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Shu bois, frazeologik
kompetensiyani shakllantirish nafaqat lug‘at boyligini oshirishni, balki talabalar ongida
frazeologik birliklarning semantik bog‘liqliklari va madaniy ahamiyatini chuqur tushunishni
talab etadi.
Bugungi kunda kognitiv yondashuv til o‘rgatish sohasida samarali metod sifatida keng
qo‘llanilmoqda. Ushbu yondashuv talabalarni tahlil qilish, ma’noni mantiqiy bog‘lash va
frazeologik birliklarni o‘zlashtirish jarayonini tezlashtirishga yordam beradi. Mazkur
maqolada kognitiv yondashuv asosida frazeologik kompetensiyani rivojlantirish
mexanizmlarini tahlil qilish va ularni amaliyotga tatbiq etish imkoniyatlari yoritiladi. Bu
yondashuv til o‘rgatish jarayoniga innovatsion qarashlarni kiritishga, talabalar nutq faolligini
oshirishga va ularning madaniy dunyoqarashini kengaytirishga xizmat qiladi.
Frazeologik birliklar har bir tilning boy madaniy va semantik qatlamini tashkil qiladi.
Ular nafaqat tildagi ekspressiv vositalar, balki milliy ong va dunyoqarash aksini ham beradi.
Talabalarning frazeologik kompetensiyasini rivojlantirish zamonaviy til o‘rgatish jarayonining
muhim vazifalaridan biridir. Mazkur maqolada kognitiv yondashuv asosida frazeologik
kompetensiyani takomillashtirishning nazariy va amaliy mexanizmlari tahlil qilinadi.
Materiallar va usullar (Methods).
Mazkur tadqiqot talabalar frazeologik
kompetensiyasini kognitiv yondashuv asosida takomillashtirishga qaratilgan bo‘lib, quyidagi
materiallar va usullar qo‘llanildi:
Materiallar
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
50
1.
Frazeologik birliklar to‘plami
: Turli mavzular bo‘yicha eng ko‘p ishlatiladigan
frazeologik birliklarning maʼlumotlar bazasi tayyorlandi. Ushbu bazada frazeologik
birliklarning lug‘aviy va kontekstual maʼnolari, ularning madaniy o‘ziga xosliklari keltirildi.
2.
O‘quv materiallari
: Interaktiv topshiriqlar, kognitiv xaritalar va vizual taqdimot
materiallari, jumladan, grafikalar, diagrammalar va ilustratsiyalar ishlab chiqildi.
3.
Dastlabki va yakuniy testlar
: Frazeologik kompetensiya darajasini aniqlash uchun
mo‘ljallangan diagnostik testlar tuzildi.
Usullar
1.
Kognitiv xaritalash
: Talabalar frazeologik birliklarning maʼnolarini yaxshiroq
tushunishi uchun kognitiv xaritalar tuzildi. Bu xaritalar frazeologik birliklarning asosiy
so‘zlari, sinonimlari, antonimlari va kontekstual qo‘llanishlarini ko‘rsatadi.
2.
Semantik tahlil
: Frazeologik birliklarning lingvistik va semantik tuzilmalari tahlil
qilinib, ularning maʼno qatlamlari tushuntirildi. Talabalar frazeologik birliklarni semantik
jihatdan bog‘lash orqali ularni eslab qolishga o‘rgatildi.
3.
Interaktiv mashg‘ulotlar
: Talabalarga frazeologik birliklarni muloqotda qo‘llashni
o‘rgatish uchun interaktiv mashg‘ulotlar tashkil etildi. Rolli o‘yinlar, guruhli muhokamalar va
dialogik mashqlar yordamida frazeologik birliklar amalda qo‘llanildi.
4.
Eksperiment tadqiqoti
: Tadqiqot ikki bosqichda amalga oshirildi:
o
Dastlabki bosqich
: Talabalar dastlabki test orqali frazeologik bilim darajasi bo‘yicha
baholandi.
o
O‘qitish bosqichi
: Kognitiv yondashuv asosidagi o‘qitish metodlari bilan mashg‘ulotlar
o‘tkazildi.
o
Yakuniy baholash
: Talabalar yakuniy test orqali frazeologik bilimlaridagi o‘zgarishlar
tahlil qilindi.
5.
Statistik tahlil
: Talabalar dastlabki va yakuniy test natijalari o‘zaro solishtirilib,
kognitiv yondashuvning samaradorligi statistik usulda tahlil qilindi.
Ushbu usullar talabalarning frazeologik birliklarni o‘zlashtirish jarayonini
chuqurlashtirish, ularni mazmunli va kontekstual bog‘lanishda tushunish imkoniyatini
kengaytirishga qaratilgan.
Natijalar (Results).
Tadqiqot natijalari kognitiv yondashuv asosida talabalarning
frazeologik kompetensiyasini rivojlantirish samaradorligini tasdiqladi. O‘tkazilgan
eksperiment va tahlillar quyidagi muhim natijalarni ko‘rsatdi:
1. Frazeologik bilimlarning oshishi
Talabalar dastlabki testda frazeologik birliklarning 45-50% ni to‘g‘ri tushunsa, yakuniy
test natijalarida bu ko‘rsatkich 75-80% gacha oshdi.
Frazeologik birliklarni mantiqiy va semantik bog‘lanishlar orqali o‘zlashtirishga
yo‘naltirilgan mashg‘ulotlar talabalarning tushunish va yodlash jarayonini sezilarli darajada
yaxshilagan.
2. Frazeologik birliklarni qo‘llash qobiliyatining yaxshilanishi
Talabalar frazeologik birliklarni yozma va og‘zaki nutqda qo‘llash ko‘nikmalarida aniq
ijobiy o‘zgarishlar qayd etildi. Ular frazeologik birliklarni o‘zaro suhbatlarda hamda ijodiy
topshiriqlarda muvaffaqiyatli ishlatgan.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
51
Interaktiv mashg‘ulotlar natijasida frazeologik birliklarni turli kontekstlarda to‘g‘ri
ishlatish darajasi 30-35% dan 70-75% gacha oshdi.
3. Kognitiv yondashuvning samaradorligi
Kognitiv xaritalar va vizual materiallar yordamida talabalar frazeologik birliklarni eslab
qolish va ularning kontekstual qo‘llanilishini tushunishda yaxshiroq natijalarga erishdi.
Semantik tahlil va assotsiativ mashqlar frazeologik birliklarning maʼno qatlamlarini
o‘rganishni osonlashtirdi.
4. Frazeologik kompetensiyaning rivojlanish bosqichlari
Eksperiment ishtirokchilari frazeologik birliklarni o‘zlashtirishda uch bosqichdan o‘tdi:
1.
Tanishish
: Frazeologik birliklar va ularning asosiy maʼnosi bilan tanishish.
2.
Tahlil va tushunish
: Kognitiv xaritalar va semantik tahlil orqali frazeologik
birliklarning chuqurroq maʼnolarini anglash.
3.
Amalda qo‘llash
: Turli vaziyatlarda frazeologik birliklardan foydalanish.
5. Talabalar fikri
So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, talabalarning 85% kognitiv yondashuv asosidagi
mashg‘ulotlarni qiziqarli va samarali deb baholadi.
Talabalar ushbu metod frazeologik birliklarni o‘zlashtirishni sezilarli darajada
osonlashtirganini taʼkidlashdi.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, kognitiv yondashuv talabalar frazeologik kompetensiyasini
rivojlantirishda samarali va innovatsion yondashuvdir. Bu metodni boshqa lingvistik
yo‘nalishlarda qo‘llash imkoniyatlari ham yuqori ekanligi maʼlum bo‘ldi.
Tadqiqot natijalari kognitiv yondashuv yordamida frazeologik kompetensiyani
rivojlantirish samaradorligini ko‘rsatdi. Eksperiment davomida quyidagilar kuzatildi:
Talabalar frazeologik birliklarni eslab qolish ko‘rsatkichlari 25% ga oshdi.
Kognitiv xaritalar va vizualizatsiya yordamida talabalar frazeologik birliklarning
maʼnolarini tezroq va aniqroq anglashdi.
O‘quvchilarning frazeologik birliklarni nutqda qo‘llash darajasi sezilarli darajada
yaxshilandi.
Munozara (Discussion).
Mazkur tadqiqot natijalari kognitiv yondashuv asosida
frazeologik kompetensiyani takomillashtirishning samaradorligini tasdiqladi. Talabalar
frazeologik birliklarni o‘zlashtirish, ulardan amaliy foydalanish va maʼnolarini chuqurroq
tushunishda sezilarli ijobiy o‘zgarishlarga erishdi.
Tadqiqot ko‘rsatdiki, kognitiv yondashuv talabalarning faqatgina yod olish jarayoniga
emas, balki frazeologik birliklarning semantik bog‘liqligini chuqur tushunishga yo‘naltiradi.
Bu yondashuv anʼanaviy usullardan quyidagi afzalliklari bilan ajralib turadi:
Semantik tahlil
: Talabalar frazeologik birliklarning asosiy va kontekstual maʼnolarini
tushunishga muvaffaq bo‘ldi. Bu natija boshqa usullarga qaraganda uzoq muddatli
o‘zlashtirish imkonini berdi.
Kognitiv xaritalash
: Ushbu usul talabalar ongida maʼnolarni vizual va mantiqiy bog‘lash
orqali tez va samarali o‘rganishga yordam berdi. Bu nafaqat maʼlumotni o‘zlashtirishni, balki
uni eslab qolishni ham osonlashtirdi.
Frazeologik
birliklarni
kontekstda
ishlatish
o‘quvchilarning
kommunikativ
qobiliyatlarini sezilarli darajada rivojlantirdi. Ushbu jarayon talabalar nutq madaniyatini
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
52
oshirish va ularning tilni o‘zlashtirishga bo‘lgan qiziqishini kuchaytirishga xizmat qildi.
Ayniqsa, rolli o‘yinlar va guruhli muhokamalarning o‘rni katta bo‘ldi. Tadqiqot kognitiv
yondashuvning zamonaviy o‘qitish metodologiyasida dolzarbligini tasdiqladi. Talabalar bilan
ishlash jarayonida quyidagi innovatsion texnikalar samarali ekanligi aniqlandi:
Vizual materiallardan foydalanish
: Frazeologik birliklarni rang-barang diagrammalar
va ilustratsiyalar orqali tushuntirish talabalarning eslab qolish darajasini oshirdi.
Interaktiv mashg‘ulotlar
: Mashg‘ulotlarning interaktivligi talabalarni faollikka undadi
va ularni o‘quv jarayoniga yanada chuqur jalb qildi.
Biroq, tadqiqotda baʼzi cheklovlar ham kuzatildi. Jumladan:
Frazeologik birliklarning miqdori cheklangan bo‘lib, bu barcha til birliklarini qamrab
olish imkoniyatini kamaytirdi.
Kognitiv yondashuvning samaradorligi ko‘p vaqt talab qilishi va katta tayyorgarlikni
talab qilishi maʼlum bo‘ldi.
Frazeologik birliklarning madaniy xususiyatlari va ularning kontekstual qo‘llanilishi
baʼzi talabalar uchun murakkab bo‘lib chiqdi.
Kelajakda ushbu usulni yanada takomillashtirish uchun quyidagilar taklif etiladi:
Frazeologik birliklar bazasini kengaytirish va mavzularni yanada ko‘proq qamrab olish.
Interaktiv texnologiyalarni, jumladan, sunʼiy intellekt va virtual haqiqat elementlarini
o‘quv jarayoniga joriy etish.
Kognitiv yondashuvning boshqa tillarni o‘rganishdagi samaradorligini o‘rganish.
Natijalar shuni ko‘rsatdiki, kognitiv yondashuv talabalarning frazeologik
kompetensiyasini takomillashtirishda samarali vositadir. Bu metod nafaqat til o‘rganish, balki
talabalar madaniy tafakkurini rivojlantirish, ularning lingvistik bilimlarini chuqurlashtirishga
ham xizmat qiladi. Shunday qilib, kognitiv yondashuv o‘qitish jarayoniga innovatsiyalarni
kiritishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Kognitiv yondashuv talabalarni faqatgina frazeologik birliklarni yod olishga emas, balki
ularni mantiqiy va semantik bog‘liqliklar orqali tushunishga undaydi.
Xulosa (Conclusion)
Mazkur tadqiqot kognitiv yondashuvning frazeologik kompetensiyani rivojlantirishdagi
ahamiyatini tasdiqladi. Ushbu usul talabalarni o‘rganish jarayoniga jalb qilish, ularning
lingvistik va madaniy bilimlarini kengaytirishga xizmat qiladi. Kelgusida ushbu mexanizmni
boshqa tillarni o‘rganishda qo‘llash bo‘yicha tadqiqotlarni davom ettirish muhimdir. Natijalar
shuni ko‘rsatdiki, ushbu yondashuv frazeologik kompetensiyani shakllantirishda anʼanaviy
yondashuvlardan samaraliroq. Frazeologik birliklarni vizual va assotsiativ tasvirlar orqali
o‘rgatish tilni o‘rganish jarayonini qiziqarli va interaktiv qiladi.
References:
1.
Joʻraev, R. (2019). Tilshunoslik asoslari. Toshkent: OʻzMU nashriyoti.
2.
Gʻaniyev, A. (2002). Oʻzbek tilining frazeologik lugʻati. Toshkent: Oʻqituvchi.
3.
Abduazizov, A. (2016). Nutq madaniyati va frazeologik birliklar. Toshkent: Fan va
texnologiyalar nashriyoti.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
53
4.
Yuldasheva, D. (2020). Frazeologiyaning lingvokulturologik xususiyatlari. Samarqand:
Zarafshon nashriyoti.
5.
Sharipov, S. (2018). Frazeologizm va uning o‘quv jarayonidagi o‘rni. Buxoro: BuxDU
nashriyoti.
