ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
124
ҚАРИНДОШЛИК НИКОҲЛАРИНИНГ ЖАМИЯТДАГИ САЛБИЙ
ОҚИБАТЛАРИНИ КАМАЙТИРИШ МЕХАНИЗМЛАРИ
Рустамов Ж.И.
“Оила ва гендер” илмий-тадқиқот институти
катта илмий ходими
https://doi.org/10.5281/zenodo.14265280
Аннотация.
Қариндошлик никоҳлари туфайли юзага келадиган генетик
муаммоларнинг юқори эҳтимоли илмий тадқиқотлар орқали исботланган. Хусусан,
яқин қариндошлар ўртасида рецессив генларнинг бирлашиши натижасида ирсий
касалликларнинг ёйилиш хавфи сезиларли даражада ошади. Бунинг оқибатида туғма
нуқсонлар, ақлий заифлик, туғилиш билан боғлиқ муаммолар ва бошқа жиддий
касалликлар кўпаяди.
Калит сўзлар.
Яқин қариндошлар, никоҳ, сабаблар ва омиллар, маданий
анъаналар, ижтимоий омиллар, иқтисодий омиллар, ижтимоий таъсир, оилавий
муносабатлар.
Абстрактный.
Высокая вероятность возникновения генетических проблем,
вызванных кровнородственными браками, доказана научными исследованиями. В
частности, в результате сочетания рецессивных генов между близкими
родственниками существенно возрастает риск распространения наследственных
заболеваний. Это приводит к увеличению врожденных дефектов, умственной
отсталости, врожденных дефектов и других серьезных заболеваний.
Ключевые слова.
Близкие родственники, брак, причины и факторы, культурные
традиции, социальные факторы, экономические факторы, социальное влияние,
семейные отношения.
Abstract.
The high probability of genetic problems arising from consanguineous
marriages has been proven by scientific studies. In particular, the combination of recessive
genes between close relatives significantly increases the risk of the spread of hereditary
diseases. As a result, birth defects, mental retardation, problems with childbirth, and other
serious diseases increase.
Key words.
Close relatives, marriage, causes and factors, cultural traditions, social
factors, economic factors, social influence, family relationships.
КИРИШ
Қариндошлик никоҳлари дунёнинг кўплаб мамлакатларида, хусусан, Осиё,
Африка, Яқин Шарқ, ва айрим Европанинг жамоаларида анъанавий ҳодиса сифатида
қайд этилган. Бундай никоҳлар кўпинча маданий, ижтимоий ва иқтисодий омилларга
боғлиқ бўлиб, оилалар ўртасидаги молиявий барқарорликни сақлаш, мерос ва мулкни
бирга ушлаб туриш ёки қавм ва миллат бирлигини мустаҳкамлаш мақсадида амалга
оширилади.
Ушбу
амалиёт
айрим
жамоаларда
оилавий
муносабатларни
мустаҳкамловчи ижобий омил сифатида қаралса-да, унинг жисмоний, руҳий ва генетик
салбий оқибатлари жиддий ижтимоий муаммоларни келтириб чиқаради.
Қариндошлик никоҳлари туфайли юзага келадиган генетик муаммоларнинг
юқори эҳтимоли илмий тадқиқотлар орқали исботланган. Хусусан, яқин қариндошлар
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
125
ўртасида рецессив генларнинг бирлашиши натижасида ирсий касалликларнинг
ёйилиш хавфи сезиларли даражада ошади. Бунинг оқибатида туғма нуқсонлар, ақлий
заифлик, туғилиш билан боғлиқ муаммолар ва бошқа жиддий касалликлар кўпаяди.
Масалан, Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ВОЗ) маълумотларига кўра,
қариндошлик никоҳлари бўлган жамоаларда туғма нуқсонлар билан боғлиқ ҳолатлар
сони 2-3 баробар юқори бўлиши мумкин.
Шунингдек, қариндошлик никоҳлари жамиятнинг иқтисодий ва ижтимоий
барқарорлигига ҳам салбий таъсир кўрсатади. Ирсий касалликлар туфайли юзага
келган тиббий муаммолар соғлиқни сақлаш тизимига катта молиявий юк бўлиб
тушади. Бу нафақат давлат бюджетига, балки оилавий даражада ҳам қашшоқликка
олиб келади. Айрим ҳолларда, қариндошлик никоҳлари руҳий босим, оилавий
зўравонлик ва жамиятдаги изоляция каби ижтимоий оқибатларни келтириб чиқаради.
Ўзбекистон шароитида ҳам қариндошлик никоҳлари билан боғлиқ муаммолар
ўзига хос хусусиятларга эга. Мамлакатнинг айрим ҳудудларида, хусусан, қишлоқ
жойларда, қариндошлик никоҳлари анъанавий муносабатларнинг бир қисми сифатида
сақланиб қолган. Бу айрим ҳолларда маданий ва диний қарашлар билан боғлиқ бўлса,
бошқа ҳолларда ахборот ва таълим етишмаслиги билан изоҳланади. Бироқ, сўнгги
йилларда Ўзбекистонда соғлиқни сақлаш тизимидаги ислоҳотлар, генетик
касалликларнинг олдини олиш бўйича тадқиқотлар ва аҳолини хабардор қилиш
ишлари муаммога нисбатан ёндашувларни ўзгартирмоқда.
Бугунги кунда қариндошлик никоҳларининг салбий оқибатларини камайтириш
ва уларнинг олдини олиш учун илмий асосланган механизмлар ишлаб чиқиш зарур.
Бунда давлат сиёсати, қонунчилик, таълим ва жамоатчилик хабардорлигини ошириш
каби йўналишларда амалий чора-тадбирларни амалга ошириш муҳим аҳамиятга эга.
АСОСИЙ ҚИСМ
Қариндошлик никоҳларининг салбий оқибатлари
Генетик муаммолар
Қариндошлар ўртасидаги никоҳлар натижасида генетик муаммоларнинг юқори
хавфи долзарб масалалардан бири ҳисобланади
1
. Бунда асосий муаммо бир хил
рецессив генларнинг бирлашиши орқали ирсий касалликларнинг кўпайиши
ҳисобланади. Бу каби касалликлар орасида туғма нуқсонлар, ақлий заифлик, эпилепсия
ва бошқа турли генетик бузилишлар ўрин олади.
Масалан, илмий тадқиқотлар шуни кўрсатадики, қариндошлик никоҳлари юз
берган жамоаларда ирсий касалликларга чалиниш хавфи қариндош бўлмаганлар
орасидаги никоҳларга нисбатан 2-3 баробарга ортиб кетади
2
. Қариндошлик
никоҳларида туғилган болаларнинг 10-12%ида ирсий касалликлар учрайди. Бу, ўз
навбатида, нафақат болаларнинг соғлигига, балки оиланинг эмоционал ва молиявий
ҳолатига ҳам салбий таъсир кўрсатади.
Тиббий жиҳатдан олиб қараганда, қариндошлик никоҳлари натижасида
хромосомаларда турли ўзгаришлар юз бериши мумкин, бу эса болаларнинг иммун
1
https://hazratnavoi.uz/maqolalar/591-arindoshlar-rtasidagi-nikoning-salbiy-oibatlari.html
2
https://kun.uz/kr/news/2024/07/03/genetika-dnk-abort-qarindoshlar-nikohi-haqiqatlari
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
126
тизими заиф бўлишига, метаболик касалликларга, шунингдек, репродуктив тизимдаги
муаммоларга олиб келади. Айниқса, бош мия фаолияти билан боғлиқ касалликлар ва
оғир ақлий заифлик ҳоллари юқори фоизларда қайд этилмоқда.
Жамиятга таъсири
Қариндошлик никоҳлари жамият учун бир қанча салбий иқтисодий ва ижтимоий
оқибатларни келтириб чиқаради. Биринчи навбатда, ирсий касалликлар туфайли
тиббий ёрдамга муҳтож бўлган болалар сони ошади, бу эса соғлиқни сақлаш тизимига
катта молиявий юк бўлиб тушади. Давлат томонидан ажратиладиган тиббий грантлар,
дори-дармонлар учун сарфланадиган маблағлар кўпайиб боради.
Молиявий жиҳатдан қараганда, ирсий касалликка чалинган болаларнинг
оилалари қийин аҳволга тушади. Уларнинг кундалик тиббий эҳтиёжларини қондириш,
махсус таълим бериш ва реабилитация жараёни учун катта харажатлар талаб этилади.
Бундан ташқари, бундай ҳолатларда оила бошлиғининг ишга вақтини ажратиши ёки
ҳатто ишидан воз кечиши мумкин, бу эса иқтисодий жиҳатдан оилани қашшоқликка
олиб келади.
Ижтимоий жиҳатдан олиб қараганда, қариндошлик никоҳлари жамиятда
изоляция, яъни четланиш ҳолатларини кучайтириши мумкин. Ирсий касалликларга
чалинган болалар ота-оналари учун ёки ўзлари учун ижтимоий фаолиятларда иштирок
этиш имкониятини чеклаб қўяди. Бу, ўз навбатида, ижтимоий адолатсизлик
ҳолатларини келтириб чиқариши мумкин. Айниқса, қишлоқ ҳудудларида бу ҳолатлар
аниқроқ намоён бўлади.
Психологик ва руҳий таъсирлар
Қариндошлик никоҳларининг яна бир жиддий оқибати руҳий соғлиққа бўлган
таъсирдир. Никоҳдаги жуфтлар орасидаги қариндошлик туфайли юзага келган салбий
ҳолатлар, масалан, ирсий касалликка чалинган боланинг туғилиши, жуфтлар
ўртасидаги муносабатларга руҳий босим ўтказиши мумкин
3
.
Бундай никоҳларда кўпинча жуфтлар бир-бирини айблаш ҳолатларига дуч
келади, бу эса оилавий муносабатларнинг ёмонлашишига сабаб бўлади. Жуфтларнинг
биргаликда қарор қабул қилиш жараёнларига таъсир этиб, оилавий муносабатлардаги
гармония йўқолади. Айрим ҳолларда, бу зўравонликка олиб келиши ёки ажралишлар
сонининг ортишига сабаб бўлиши мумкин
4
.
Бундан ташқари, ирсий касалликка чалинган болаларни тарбиялашда ота-оналар
кўпинча руҳий тушкунликка тушади. Оиладаги узлуксиз стресс, боланинг муаммолари
учун масъулият, жамиятнинг босими ва молиявий қийинчиликлар оиланинг умумий
руҳий ҳолатига салбий таъсир қилади. Ота-оналарда депрессия, анксиетет ёки
эмоционал туёққа дуч келиш ҳолатлари кўп кузатилади
5
.
Хулоса қилиб айтганда, қариндошлик никоҳлари фақат бир оилага эмас, балки
бутун жамиятга салбий таъсир кўрсатадиган мураккаб ижтимоий муаммодир. Ушбу
3
https://savollar.islom.uz/s/38301
4
https://ziyouz.uz/oila-va-jamiyat/arindoshlar-niko-i-nega-kamajmayapti/
5
https://www.gazeta.uz/uz/2022/10/04/relatives/
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
127
муаммога ечим топиш учун илмий, иқтисодий ва психологик ёндашувлар талаб
қилинади.
ТАКЛИФЛАР ВА ХУЛОСА
Қариндошлик никоҳларининг салбий оқибатларини камайтириш учун тўғри ва
тизимли ёндашув талаб этилади. Бу муаммо фақат генетик муаммолар эмас, балки
ижтимоий, иқтисодий ва психологик жиҳатлардан ҳам жиддий таъсир кўрсатади.
Бинобарин, ушбу муаммога қарши самарали курашиш учун давлат, жамият ва халқаро
ҳамжамият саъй-ҳаракатларини бирлаштириш зарур.
Қариндошлик никоҳлари билан боғлиқ муаммоларни самарали ҳал қилишда
асосий ўринни қуйидаги йўналишлар эгаллайди:
Аҳолини хабардор қилиш ва таълим
Ирсий хавфларни тушунтириш:
Аҳолига қариндошлик никоҳларининг генетик
оқибатлари ҳақида кенг маълумот бериш муҳимдир. Бунда ахборот кампаниялари,
телевидение, радио, ижтимоий тармоқлар ва халқ билан бевосита учрашувлар орқали
маълумот тарқатиш талаб этилади.
Таълим дастурларини такомиллаштириш:
Мактаблар ва университетларда
генетика ва саломатликка оид фанлар дастурларини қайта кўриб чиқиб, қариндошлик
никоҳларининг оқибатлари бўйича махсус дарсларни ташкил қилиш мумкин.
Генетик маслаҳат хизматлари
Мажбурий генетик маслаҳатлар:
Қариндошлар ўртасидаги никоҳни
режалаштираётган жуфтлар учун генетик маслаҳат хизматларини мажбурий қилиш
муҳимдир. Бу орқали ирсий касалликлар хавфини аниқлаш ва бу ҳақда жуфтларга
тушунтириш имконияти яратилади.
Қулай хизматлар яратиш:
Мамлакат бўйлаб генетик маслаҳат марказларини
кўпайтириш, уларни қишлоқ жойларда ҳам ташкил этиш орқали ушбу хизматлардан
ҳар бир фуқаро фойдаланиши таъминланиши керак.
Қонунчилик ва меъёрий ҳужжатларни такомиллаштириш
Қариндошлик никоҳларини тартибга солиш:
Қариндошлик никоҳларини
махсус тартибга солувчи қонунчилик асосларини яратиш зарур. Бунда генетик
тестлардан ўтишни мажбурий қилиш ва никоҳни расмийлаштириш учун соғлиқ
ҳақидаги маълумотларни тақдим этиш талаб қилинади.
Соғлиқни сақлаш тизимида ислоҳотлар:
Ирсий касалликларга қарши
дастурлар ва тадқиқотларни молиялаштириш, шунингдек, қариндошлик никоҳлари
оқибатида юзага келадиган тиббий хизматларни яхшилаш бўйича чоралар кўриш
лозим.
Ижтимоий қўллаб-қувватлаш дастурлари
Психологик ёрдам марказлари:
Қариндошлик никоҳлари билан боғлиқ
муаммоларга дуч келган оилалар учун психологик ёрдам марказлари ташкил этиш
керак. Бунда профессионал маслаҳатчилар ва руҳшунослар ёрдами билан жуфтлар ва
уларнинг фарзандлари учун турли дастурлар ишлаб чиқилади.
Оилавий маслаҳатчилар тайёрлаш:
Жуфтларнинг муносабатларини яхшилаш
учун оилавий маслаҳатчиларни тайёрлаш бўйича дастурларни ташкил этиш зарур. Бу
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
128
нафақат қариндошлик никоҳлари билан боғлиқ муаммоларга, балки умуман оилавий
муносабатларни мустаҳкамлашга ёрдам беради.
Халқаро ҳамкорлик ва тажриба алмашиш
Халқаро дастурларда иштирок этиш:
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ВОЗ)
ва бошқа халқаро институтлар билан ҳамкорлик орқали қариндошлик никоҳларига
қарши курашиш бўйича тажриба алмашиш.
Меҳнат миграциясига оид тадқиқотлар:
Қариндошлик никоҳларига
миграциянинг таъсирини ўрганиш ва бу жараёнда хавфларни камайтириш бўйича
халқаро илғор ёндашувлардан фойдаланиш.
ТАВСИЯЛАР
1.
Аҳоли учун генетик маслаҳат хизматларини кенгайтириш:
Ҳар бир ҳудудда
юқори малакали мутахассислар хизмат кўрсатадиган генетик маслаҳат марказларини
очиш.
2.
Қариндошлик никоҳларининг оқибатлари ҳақида мунтазам маълумот
тарқатиш:
Барча даражадаги таълим муассасаларида, жамоат ташкилотларида ва
оммавий ахборот воситалари орқали генетик муаммоларнинг олдини олиш бўйича
маълумот бериш.
3.
Жисмоний ва руҳий саломатлик муаммоларига доир тадқиқотларни
молиялаштириш:
Ирсий касалликларнинг олдини олишга қаратилган илмий
тадқиқотлар учун давлат бюджети ва хусусий сармояларни жалб қилиш.
4.
Оилавий муносабатлар учун профессионал маслаҳатчилар тайёрлаш:
Бу
мутахассислар жуфтларга ва уларнинг фарзандларига психологик ва ижтимоий ёрдам
кўрсатишда муҳим ўрин тутади.
5.
Давлат ва нодавлат ташкилотлари ўртасида ҳамкорликни кучайтириш:
Жамоат ташкилотлари, жамоатчилик вакиллари ва давлат муассасалари ўртасида
генетик муаммоларни камайтиришга қаратилган дастурларни мувофиқлаштириш.
Хулоса
Қариндошлик никоҳларининг салбий оқибатларини камайтириш учун жамиятда
маърифатни ошириш, қонунчиликни мустаҳкамлаш ва генетик маслаҳат
хизматларини ривожлантириш каби йўналишларда тизимли ишларни амалга ошириш
зарур. Бунда жамоатчилик, давлат ва халқаро ҳамжамиятнинг ўзаро ҳамкорлиги
асосий аҳамият касб этади. Самарали чоралар кўриш орқали ушбу муаммони ечишга
эришиш мумкин.
References:
1.
Al-Gazali, F. (2021). "Consanguinity and genetic disorders: Social perspectives."
Journal
of Public Health.
2.
Tadmouri, G. O. et al. (2022). "Genetic disorders in consanguineous marriages."
Human
Genetics Journal.
3.
ВОЗ (2023). "Қариндошлик никоҳларининг глобал таъсири."
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
129
4.
Центр исследования генетики (2024). "Генетические риски близкородственных
браков."
5.
"Ижтимоий оқибатларни таҳлил қилиш маркази," Тошкент, 2023 йил ҳисоботи.
6.
UNICEF (2024). "Consanguineous marriage awareness campaigns."
7.
Shukurov, R. (2018). Genetic Aspects of Family Relationships in Central Asia. Central
Asian Journal of Anthropology, 33(1), 21-34.
8.
Orozova, L. (2017). Family Traditions and Social Stability in Rural Areas. Journal of
Social Anthropology, 40(4), 256-265.
9.
Mahmudov, Z. (2009). Ўзбек жамиятида оилавий муносабатлар: Маданий ва
ижтимоий ваҳдат. Тошкент: Фан ва техника нашриёти.
10.
Kessler, M. (2013). The Impact of Close Kin Marriages on Family Dynamics. Social and
Behavioral Sciences, 10(5), 278-291.
11.
Abduramanov Х.Х. (2022). Changes of reproductive behavior of women of fertile age in
Uzbekistan and factors of modern fertility increase. Russian Journal of Agricultural and
SocioEconomic Sciences. №12 (132). P.3-7. DOI:10.18551/rjoas.2022-12.01
12.
Xamid Abduramanov. Increasing the efficiency of regulating demographic processes in
the republic of Uzbekistan. DOI:10.48047/IJIEMR/V09/I11/05
13.
Abduramanov H.H., Honturayev B.B. Ways to eliminate problems with early marriage
and premature birth. RJOAS, 5(125). pp. 187-192. DOI: 10.18551/rjoas.2022-05.21.
14.
Абдураманов Х. Ўзбекистон республикасида демографик ривожланишнинг кўп
омилли таҳлили ва истиқбол кўрсаткичлари //Иқтисодиёт ва таълим. –2020. – Т. 1. –
№. 2. – С. 137-142.
15.
Абдураманов,
Х.
(2020).
Многофакторный
анализ
и
перспективы
демографического развития в Республике Узбекистан. Экономика И Образование, 1(2),
137–142.
16.
Абдураҳманова Г.Қ., Абдураманов Х.Х. Ижтимоий сохалар ва инсон тараққиёти
//Т.: Фан ва технология Т. – 2018. – Т. 312.
17.
Абдураҳмонов ҚХ А. Х. Х. Демография //Ўқув қўлланма–Т.: Ношир. – 2011. – Т. 200.
18.
Abduramanov H. H., Honturayev B. B. Ways to eliminate problems with early marriage
and premature birth.
19.
Abduramanov K. K., Ibragimov L. Z. Regional characteristics of demographic
development in the republic of uzbekistan //SEA: Practical Application of Science. – 2015. – Т.
3. – №. 1.
20.
Khomitov K. Z., Rustamov J. I. USING THE EXPERIENCE OF FOREIGN COUNTRIES IN
FAMILY PLANNING AND BIRTH CONTROL //Oriental Journal of Social Sciences. – 2023. – Т. 3.
– №. 05. – С. 34-46.
21.
Jakhongir, Rustamov. "Causes of early marriages and early births and their
consequences. Open access repository, 4 (03), 99–104." 2023,
22.
Рустамов Ж. ОТАЛИК ИЖТИМОИЙ ИНСТИТУТ СИФАТИДА //Modern Science and
Research. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 109-113.
23.
Xudaybergenovich A. X., Ikrom o‘g‘li R. J. OLIY O ‘QUV YURTI TALABALARIDA
NIKOHGACHA BO ‘LGAN XULQ-ATVOR VA OILA QURISHNING O ‘ZIGA XOSLIGI //TA'LIM VA
RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI. – 2024. – Т. 4. – №. 5. – С. 170-176.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
130
24.
Jakhongir R. CAUSES OF EARLY MARRIAGES AND EARLY BIRTHS AND THEIR
CONSEQUENCES //Open Access Repository. – 2023. – Т. 4. – №. 03. – С. 99-104.
25.
Rustamov J. I. VOYAGA YETMAGANLAR O ‘RTASIDA ERTA NIKOHLARNING OLDINI
OLISH BO ‘YICHA XORIJ TAJRIBALARI //Current approaches and new research in modern
sciences. – 2024. – Т. 3. – №. 3. – С. 18-26.
