ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
117
8-SINFLARDA "QON AYLANISHNING AHAMIYATI YURAKNING TUZILISHI"
MAVZUSINI OQITISHDA INFERFAOL METODLAR VA TA'LIM
TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH
Nishonboyeva Shoxista
Kayumova Odina
Andijon davlat pedagogika instituti
Biologiya yo`nalishi talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.14258153
Annotatsiya:
Mazkur maqolada 8-sinflar uchun "Qon aylanishning ahamiyati va
yurakning tuzilishi" mavzusini o‘qitishda interfaol usullar va ta’lim texnologiyalaridan
foydalanish muhimligi yoritilgan. Qon aylanish tizimi mavzusi biologiyaning asosiy
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, uni interfaol metodlar yordamida o‘rgatish o‘quvchilar bilimini
mustahkamlashda va mavzuni chuqurroq o‘zlashtirishda katta rol o‘ynaydi.
Kalit so’zlar
: qon aylanish tizimi, yurak tuzilishi, interfaol metodlar, ta’lim
texnologiyalari, biologiya darsi, o‘quvchilar faolligi, aqliy hujum, klasterlash, multimediya
resurslari, ROL jadvali, tahlil qilish.
Kirish.
Qon aylanish tizimi va yurakning tuzilishi inson organizmining hayotiy
jarayonlarini ta'minlovchi asosiy biologik jarayonlardan biridir. 8-sinf o‘quvchilari uchun
ushbu mavzuni o‘rganish nafaqat nazariy bilimlarni egallash, balki o‘z sog‘lig‘ini asrash va
organizmning ishlashini anglash uchun muhim ahamiyatga ega. Mazkur mavzu o‘zida ilmiy
tushunchalar, murakkab anatomik va fiziologik jarayonlarni qamrab olgani bois, uni
o‘quvchilarga sodda, tushunarli va qiziqarli shaklda yetkazish o‘qituvchidan ijodkorlik va
zamonaviy metodlardan foydalanishni talab etadi.[1]
Interfaol metodlar va ta’lim texnologiyalari ta’lim jarayonini samarali tashkil qilish,
o‘quvchilarni faollashtirish va ularning mavzuga bo‘lgan qiziqishini oshirishda muhim o‘rin
tutadi. Bu usullar o‘quvchilarni darsning faol ishtirokchisi sifatida shakllantirib, mavzuni
mustaqil o‘rganishga undaydi, fikrlash va tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Ushbu
maqolada "Qon aylanishning ahamiyati va yurakning tuzilishi" mavzusini samarali o‘qitishda
foydalaniladigan interfaol metodlar va zamonaviy ta’lim texnologiyalarining ahamiyati
yoritiladi.[2]
Qon aylanish tizimi inson organizmining barcha hujayralariga oziq moddalar, kislorod
va boshqa muhim elementlarni yetkazib berish, shuningdek, metabolizm natijasida hosil
bo‘ladigan chiqindilarni chiqarib yuborish uchun javobgardir. Tizimning asosiy funksiyalari:
Transport funksiyasi:
Kislorod va karbonat angidridni tashish.
Oziq moddalar, gormonlar va boshqa zarur elementlarni yetkazib berish.
Himoya funksiyasi:
Immunitetni ta’minlash, infektsiyalarga qarshi kurashuvchi leykotsitlar va
antitanachalarni tarqatish.
Termoregulyatsiya:
Tana haroratini boshqarish va uni me’yorda saqlash.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
118
Homeostazni ta’minlash:
Tananing ichki muhitini barqaror ushlab turish.
Qon aylanish tizimi to‘g‘ri ishlamasa, organlar va to‘qimalarda kislorod yetishmovchiligi
(gipoksiya) yuzaga keladi, bu esa sog‘liq muammolariga olib keladi.
“Qon aylanishning ahamiyati va yurakning tuzilishi” mavzusini interfaol metodlar
yordamida o‘qitish natijadorlikni oshirishda muhim ahamiyatga ega. An’anaviy dars
usullarida o‘quvchilar asosan tinglovchi sifatida qatnashadi, bu esa ularda passiv ishtirokni
yuzaga keltiradi. Interfaol yondashuv esa o‘quvchilarning bilim olish jarayonida faol ishtirok
etishini ta’minlaydi va ularning mavzuga nisbatan qiziqishini oshiradi.
Quyida o‘rganilgan usullarning dars jarayonidagi ahamiyati yoritiladi:[3]
1.
"Aqliy hujum"
usuli orqali o‘quvchilarni mavzu bo‘yicha mavjud bilimlarini
faollashtirishga yo‘naltirish. Masalan, "Nima uchun yurakni sog‘lom saqlash muhim?" kabi
savollarga javob topish orqali ular yangi mavzuga kirishadilar.
2.
"Klasterlash"
texnologiyasi mavzuni tushunishni osonlashtiradi. Masalan, yurak
tuzilishini klasterlarda: bo‘lmachalar, klapanlar va qon tomirlariga ajratib tahlil qilish ularga
aniqroq tasavvurlar beradi.
3.
ROL jadvali (R — bilganlari, O — o‘rganmoqchi bo‘lganlari, L — o‘rganganlari)
texnikasi dars oldidan va keyin o‘quvchilarning bilim darajasini kuzatishga imkon beradi. Bu
texnika o‘quvchilarning o‘z bilimlarini baholashda yordam beradi.
4.
Multimedia va vizual resurslar
yordamida mavzu yanada jonli va qiziqarli bo‘ladi.
Yurakning 3D modellari va animatsiyalarini qo‘llash o‘quvchilarga murakkab jarayonlarni
tasavvur qilishni osonlashtiradi.
5.
Amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish
maqsadida o‘quvchilar bilan yurakning ishlash
jarayoni bo‘yicha tajribalar o‘tkazish. Masalan, pulsni o‘lchash va uning faoliyatni kuzatish
o‘quvchilarni qiziqtiradi.
Interfaol metodlar va ta’lim texnologiyalaridan foydalanishning natijalari quyidagicha
bo‘ldi:[4]
O‘quvchilarning darsdagi faolligi oshdi. Ular mavzuga doir savollarga mustaqil javob
izlay boshladi va jamoaviy ishlashga odatlandi.
O‘quvchilarda mavzuga nisbatan qiziqish ortdi. Multimediyadan foydalanish va guruhli
faoliyat ularni dars jarayoniga chuqurroq jalb qildi.
Qon aylanish tizimi va yurakning tuzilishini o‘zlashtirishda aniqlik va tushunarlilik
sezilarli darajada oshdi.
Fikrni tahlil qilish, mavzuni tushunish va o‘z fikrini ifodalash ko‘nikmalari rivojlandi.
Shunday qilib, "Qon aylanishning ahamiyati va yurakning tuzilishi" mavzusini interfaol
usullar va zamonaviy texnologiyalar yordamida o‘qitish o‘quvchilarning bilimlarini
chuqurlashtirishga va ta’lim jarayonini yanada samarali tashkil qilishga imkon berdi.
"Qon aylanishning ahamiyati va yurakning tuzilishi" mavzusini o‘qitishda interfaol
metodlar va zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan foydalanish ta’lim jarayonini samarali
tashkil qilish uchun muhim vositalardan biri ekanligini isbotlaydi. Bu yondashuv nafaqat
mavzuni sodda va tushunarli shaklda o‘rgatishga yordam beradi, balki o‘quvchilarda mustaqil
fikrlash, tahlil qilish va muloqot ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi.[5]
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
119
Xulosa.
Interfaol metodlardan foydalanish o‘quvchilarni dars jarayonining faol
ishtirokchisiga aylantiradi, bu esa ularning qiziqishi va bilimlarni mustahkamlashiga olib
keladi. Klasterlash, aqliy hujum, ROL jadvali kabi usullar orqali mavzuni tizimli va ijodkorlik
bilan o‘rgatish imkoniyati yaratildi. Multimediyadan foydalanish esa murakkab jarayonlarni
ko‘rgazmali va qiziqarli shaklda tushuntirishni ta’minladi.
Ushbu yondashuv dars natijadorligini sezilarli darajada oshirib, o‘quvchilarning bilim
olishga bo‘lgan motivatsiyasini kuchaytirdi. Shunday qilib, mavzuni interfaol metodlar bilan
o‘qitish biologiya fanini qiziqarli va samarali o‘rgatishda muhim ahamiyatga ega ekanligi
ko‘rsatildi. Bu tajribani boshqa mavzularga tatbiq qilish ham o‘qitish sifatini oshirishga xizmat
qiladi.
References:
1.
G‘anieva, N. (2020). Biologiya ta’limida interfaol metodlardan foydalanish usullari.
Toshkent: "Ta’lim nashriyoti".
2.
Hasanov, R. (2018). Yurak va qon aylanish tizimi: Nazariya va amaliyot. Samarqand.
3.
Xoliqov, T. (2019). Zamonaviy ta’lim texnologiyalari: Interfaol yondashuvlar. Toshkent.
4.
O‘zbekiston Respublikasi umumiy o‘rta ta’lim dasturi (2022). Biologiya fani bo‘yicha
o‘quv dasturi.
5.
Mayer, R. E. (2009). Multimedia Learning. Cambridge University Press.
