TO`GARAK MASHG`ULOTLARIDA O`QUVCHILAR BILIMINI RIVOJLANTIRISH YO`LLARI

ILM-FAN VA INNOVATSIYA

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/si

37

TO`GARAK MASHG`ULOTLARIDA O`QUVCHILAR BILIMINI RIVOJLANTIRISH

YO`LLARI

Ahatova Durdona Saidovna

Buxoro davlat pedagogika instituti Aniq va tabiiy fanlarni o‘qitish metodikasi

(geografiya) magistratura mutaxassisligi 2-bosqich magistranti

https://doi.org/10.5281/zenodo.14286696

Geografiya to‘garagi — bu geografiya faniga qiziqqan o‘quvchilarni birlashtirgan va

ularga geografik bilimlarni chuqurlashtirishga, amaliy ko‘nikmalarni shakllantirishga, dunyo
va uning tabiiy, iqtisodiy, ijtimoiy jihatlarini o‘rganishga qaratilgan didaktik va ilmiy-uslubiy
faoliyatdir. Geografiya to‘garagi o‘quvchilarda geografiyaga nisbatan qiziqish uyg‘otish,
ularning dunyoqarashini kengaytirish, tabiat va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni
tushunishiga yordam beradi.

Geografiya to‘garagining mazmuni va mohiyati:

1.

Geografik bilimlarni chuqurlashtirish:

Geografiya to‘garagida o‘quvchilar

geografiyaning turli sohalarini o‘rganadilar: tabiat geografiyasi, iqtisodiy geografiya, ijtimoiy
geografiya, siyosiy geografiya va boshqalar. Bu orqali o‘quvchilar tabiat va jamiyat o‘rtasidagi
o‘zaro bog‘liqlikni yaxshiroq tushunadilar.
2.

Tabiat va jamiyatni o‘rganish:

Geografiya to‘garagi o‘quvchilarga tabiiy va ijtimoiy

jarayonlarni tahlil qilish imkonini beradi. Bu, o‘z navbatida, ekologiya, iqlim, resurslar,
iqtisodiy faoliyatlar, aholi va migratsiya kabi mavzularni o‘z ichiga oladi.
3.

Amaliy faoliyatlar:

O‘quvchilar geografiya to‘garagida turli amaliy mashg‘ulotlarda,

masalan, xaritalar bilan ishlash, joylarni aniqlash, statistika tahlillari, tabiat va ijtimoiy
hodisalarni kuzatish kabi ishlarni bajaradilar.
4.

Ilmiy tadqiqot va kuzatuvlar:

O‘quvchilar to‘garakda ilmiy ishlar olib borish, geografik

tadqiqotlar qilish, ma'lumotlar yig‘ish va tahlil qilish ko‘nikmalarini egallashadi. Bu jarayon
o‘quvchilarda ilmiy tafakkur va tahlil qobiliyatlarini rivojlantiradi.
5.

Ekologik ongni shakllantirish:

Geografiya to‘garagi o‘quvchilarda ekologik

madaniyatni rivojlantirish, tabiat resurslarining barqaror foydalanilishi, global iqlim
o‘zgarishlari va ularning ta’siri kabi masalalarda ongni oshirishga yordam beradi.
6.

Xalqaro hamkorlik va madaniyatlararo tushunish:

Geografiya to‘garagi o‘quvchilarni

xalqaro geografik masalalar, boshqa mamlakatlar va ularning tabiiy, ijtimoiy xususiyatlari
bilan tanishtirishga, madaniyatlararo tushunishni rivojlantirishga yordam beradi.

To'garak mashg'ulotlarida o'quvchilarning bilimini rivojlantirish bir qancha samarali

usullarni o'z ichiga oladi. Bu yo'llar o'quvchilarning faolligini oshirish, ularning qiziqishini
uyg'otish va o'rganishga bo'lgan ishtiyoqini kuchaytirish uchun muhimdir. Quyida ba'zi
samarali yo'llarni keltiraman:
1.

Interfaol metodlarni qo'llash.

To'garak mashg'ulotlari o'quvchilarga nafaqat nazariy

bilimlarni o'rgatish, balki amaliy ko'nikmalarni ham rivojlantirishga yordam beradi. Masalan:

Guruh bo‘yicha ishlar

: O'quvchilarni kichik guruhlarga bo'lib, ular birgalikda muammolarni

hal qilishlari uchun topshiriqlar bering. Bu ularning jamoada ishlash qobiliyatini va fikr
almashishni rivojlantiradi.

Debatlar va muhokamalar

: O'quvchilarni o'z fikrlarini erkin ifoda

etishlariga imkon yaratish, ayni paytda turli nuqtai nazarlarni tinglash va bahslashish orqali

ILM-FAN VA INNOVATSIYA

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/si

38

bilimni chuqurlashtiradi.

Case study (holat tahlili)

: Real hayotdagi vaziyatlarga oid

masalalarni muhokama qilish, o'quvchilarga amaliy bilimlarni olishga yordam beradi.
2.

Innovatsion texnologiyalarni joriy etish. Onlayn resurslar va dasturlar

: Masalan,

interaktiv ta'lim platformalari, simulyatorlar, videolar va boshqa multimediya vositalari orqali
o'quvchilarning bilimini yanada samarali rivojlantirish mumkin.

Virtual va kengaytirilgan

haqiqat (VR/AR)

: To'garak mashg'ulotlariga yangi texnologiyalarni kiritish o'quvchilarni

qiziqtiradi va o'qish jarayonini yanada interfaol qiladi.
3.

Tajribalar va amaliy mashg'ulotlar.

Amaliy mashg'ulotlar

: O'quvchilarga nazariy

bilimlarni amalda qo'llash imkonini berish, masalan, eksperimentlar o‘tkazish, loyihalar
yaratish yoki turli kasbiy faoliyatlarga bag‘ishlangan mashg‘ulotlar orqali bilimlarini
mustahkamlash.

Sohada ishlash

: O'quvchilarni turli sohalardagi mutaxassislar bilan

tanishtirish, ularni amaliyotga jalb etish, masalan, muzeylar, ilmiy markazlar yoki sanoat
korxonalariga ekskursiyalar tashkil etish.
4.

Qiziqarli va ijodiy mashg'ulotlar.

Ijodiy loyiha ishlari

: O'quvchilarga o'zlarining ijodiy

g'oyalarini amalga oshirish imkoniyatini berish, ularni fanlararo integratsiya qilgan
loyihalarda ishtirok etishga rag'batlantirish.

O'yinlar va simulyatsiyalar

: Ta'lim o'yinlari,

rolli o'yinlar yoki boshqa interaktiv o'yinlar orqali o'quvchilarning mantiqiy fikrlash va
kreativlik ko'nikmalarini rivojlantirish.
5.

Kreativ fikrlash va tahliliy yondashuvni rivojlantirish.

Tahliliy vazifalar

: O'quvchilarga

muayyan vaziyatlarni tahlil qilish, mantiqiy xulosalar chiqarish va o'z fikrlarini asoslashni
o'rgatish.

Muammolar va dilemalar

: O'quvchilarga murakkab savollarni taqdim etish, ular

esa o'z yechimlarini izlashga majbur bo'lishadi, bu esa ularning ijodiy fikrlash qobiliyatini
rivojlantiradi.
6.

Individual va jamoaviy baholash tizimi.

Shaxsiy rivojlanish

: O'quvchilarni o'zlari

o'rgangan bilimlar bo'yicha shaxsiy baholash va tahlil qilishga undash. O'quvchilarni o'zlari
o'rganadigan

mavzularda

mustaqil

fikr

bildirishga

rag'batlantirish.

Jamoaviy

muvaffaqiyatlar

: O'quvchilarning birgalikda ishlash orqali muvaffaqiyatlarga erishishini

ta'minlash, bu ularning jamoa bilan ishlash ko'nikmalarini rivojlantiradi.
7.

O'quvchilarni qiziqtiruvchi mavzularni tanlash. O'quvchilarning qiziqishlari va

ehtiyojlarini hisobga olib, to'garak mashg'ulotlarini tashkil etish. Qiziqarli va zamonaviy
mavzular, yangi ilmiy kashfiyotlar yoki amaliyotga moslashtirilgan mavzular orqali ularning
motivatsiyasini oshirish.
8.

Tarbiyaviy yondashuv - To'garak mashg'ulotlarida o'quvchilarga nafaqat ilmiy bilimlar,

balki jamiyatda muvaffaqiyatli bo'lish uchun zarur bo'lgan axloqiy va insoniy qadriyatlarni
ham o'rgatish. Bu o'quvchilarning ijtimoiy va shaxsiy rivojlanishiga yordam beradi.
9.

Motivatsiyani oshirish. O'quvchilarni rag'batlantirish va ularning erishgan yutuqlarini

taqdirlash, ularni mukofotlash tizimi o'quvchilarning ishtiyoqini oshiradi. Bundan tashqari,
individual va guruh yutuqlarini baholash orqali o'quvchilarni rag'batlantirish ham samarali
bo'ladi.

Xulosa.

Bu usullar o'quvchilarning bilimlarini yanada mustahkamlashga, ularni yanada

faol va qiziqarli o'rganishga undashga yordam beradi. To'garak mashg'ulotlari, ayniqsa,
qiziqarli va motivatsion tarzda o'tkazilganda, o'quvchilarning akademik va shaxsiy
rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatishi mumkin.

ILM-FAN VA INNOVATSIYA

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/si

39

References:

1.

Muhammadovich, M. A., & Zakirovna, H. N. (2021). Agglomeration Processes in Modern

Urban Planning (On the Example of Bukhara Agglomeration). European Journal of Life Safety
and Stability (2660-9630), 10, 9-12.
2.

Muhamadovich, M. A. (2021). DEVELOPMENT OF MIDDLE CITIES IN ZARAFSHAN

REGION. EPRA International Journal of Research & Development (IJRD), 6(12), 1-1.
3.

Mavlonov, A., & Jalilova, C. (2020). Geographical aspects of use of recreation resources

for tourism (on the example of Bukhara region). InterConf.
4.

Muhammadovich, M. A., & Zarifovna, J. C. (2020). GEOGRAPHICAL ASPECTS OF USE OF

RECREATION RESOURCES FOR TOURISM (ON THE EXAMPLE OF BUKHARA REGION).
EDITOR COORDINATOR, 1081.
5.

Muhammadovich, M. A., & Zakirovna, H. N. (2021). Agglomeration Processes in Modern

Urban Planning (On the Example of Bukhara Agglomeration). European Journal of Life Safety
and Stability (2660-9630), 10, 9-12.
6.

Muhamadovich, M. A., Elmurodovna, M. I., & Davronovna, K. D. (2020). The Desert

Tourism And Opportunities For Its Development (On The Example Of Bukhara Region). The
American Journal of Interdisciplinary Innovations and Research, 2(12), 68-73.
7.

Салиев, А., Курбанов, П., & Мавлонов, А. (2008). Городское расселение в пустынях

Узбекистана. ÇÖLLERI ÖZLEŞDIRMEGIŇ PROBLEMALARY ПРОБЛЕМЫ ОСВОЕНИЯ
ПУСТЫНЬ PROBLEMS OF DESERT DEVELOPMENT, 21.
8.

Мавлонов, А. М. Бухоро агломерациясининг шаклланиши ва ривожланиши.

Ўзбекистон География жамияти ахбороти, 23(23), 174.
9.

Мавлонов, А. М., Нематов, А. Н., & Қаландарова, Д. Д. Бухоро вилоятининг чўл

ҳудудларидаги аҳоли манзилгоҳлари ривожланишининг айрим жиҳатлари. Ўзбекистон
География жамияти ахбороти, 57(1), 2020-107.
10.

Мухамадович, М. А. (2019). Развитие средних городов в Республике Узбекистан.

Материалы Географического общества Узбекистана, 79-83.
11.

Мухамадович, М. А. Бухоро вилояти шаҳарларининг классификацияси. Ўзбекистон

География жамияти ахбороти, 26(26), 2005-70.
12.

Салиев, А. С., Мухамедов, А., & Мавлонов, А. М. (2004). Проблемы

совершенствования регионального расселения в Узбекистане. In Материалы
региональной научно-практической конференции «Туризм и наука.
13.

Мавлонов, А. М., & Жалилова, Ч. З. (2019). Опустынивание и развитие городов.".

Проблемы опустынивания: динамика, оценка, решение" материалы международной.
14.

Мухамадович, М. А. (2019). Македониялик Александр бунёд этган шахарлар

географияси. Известия географического общества Узбекистана, 55(1).
15.

Мавлонов, А. М. (2007). Бухоро вилояти шаҳарларида аҳолини тоза ичимлик суви

билан таъминлашнинг баъзи бир муаммолари. Ўзбекистон География жамияти
ахбороти, 28, 28.
16.

Saidova, D. (2022). Boshlang ‘ich sinflarda “Yosh tabiatshunos” to ‘garagini tashkil

etishning ilmiy-amaliy ahamiyarti. Pedagogs jurnali, 1(1), 440-442.

ILM-FAN VA INNOVATSIYA

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/si

40

17.

Мавлонов, А. М., & Жалилова, Ч. З. (2022). Чўл ҳудудларининг рекреацион-

туристик салоҳияти ва уни ривожлантириш имкониятлари (Бухоро вилояти
мисолида). Science and Education, 3(6), 107-113.
18.

Мавлонов, А. М., & Жалилова, Ч. З. (2022). Чегарадош ҳудудларда зиёрат

туризмини ривожлантириш истиқболлари (Ўзбекистон ва Туркманистон чегарадош
ҳудудлари мисолида). Science and Education, 3(6), 101-106.
19.

Мавлонов, А. М. Тошов Худойназар Рамазонович. Аму-Бухоро машина канали

зонаси рекреацион худуд сифатида. Географические проблемы и возможности
развития туризма и рекреации, (2019).
20.

Mavlonov, A. M., Jalilova, C. Z., & Fazliddinova, K. M. (2023). FEATURES OF THE

EMERGENCE AND DEVELOPMENT OF CITIES IN DESERT CONDITIONS. Journal of Geography
and Natural Resources, 3(01), 16-21.
21.

Мавлонов, А. М. (2022). АМУ-БУХОРО МАШИНА КАНАЛИНИНГ ТУРИСТИК-

РЕКРЕАЦИОН ИМКОНИЯТЛАРИ. Экономика и социум, (12-1 (103)), 702-706.
22.

Мавлонов, А. М., Жалилова, Ч. З., & Усмонов, А. У. (2022). ЧЎЛ ТУРИЗМИНИ

ТАШКИЛ ЭТИШНИНГ АЙРИМ ЖИҲАТЛАРИ (ГАЗЛИ-ЦВЕТУШИЙ-ЖОНГЕЛДИ-ЧУРУҚ-
ГАЗЛИ ҲАЛҚАСИ МИСОЛИДА). Экономика и социум, (12-1 (103)), 707-712.
23.

Mavlonov, A. (2022). VOBKENT TUMANI YANGI SHAHARCHALARINING SHAKLLANISHI

VA RIVOJLANISHI. Buxoro davlat universitetining Pedagogika instituti jurnali, 2(2).
24.

Мавлонов, А. М., & Ҳаётова, Н. (2022). Барқарор шаҳар муҳитини

шакллантиришнинг айрим жиҳатлари. Science and Education, 3(11), 366-371.
25.

Mavlonov, A., & Jalilova, C. (2020). Geographical aspects of use of recreation resources

for tourism (on the example of Bukhara region). InterConf.
26.

Muhammadovich, M. A., & Zarifovna, J. C. (2020). GEOGRAPHICAL ASPECTS OF USE OF

RECREATION RESOURCES FOR TOURISM (ON THE EXAMPLE OF BUKHARA REGION).
EDITOR COORDINATOR, 1081.