ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
25
HUJAYRA ORGANOIDLARI – RIBOSOMA, GOLJI APPARATI VA LIZOSOMA
TUZILISHI
Kozimov Jahongirbek Farxodjon o’g’li
Muxtorov Murodjon Ilg’orbek o’g’li
ADPI Biologiya yo’nalishi 101-guruh talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.14274654
Annotatsiya:
Ushbu maqola hujayra ichidagi organoidlarning tuzilishi: ribosoma, golji
apparati va lizosomaning ichki va tashqi tuzilmalari haqida, hujayra ichida oqsillarni sintez
qilish, moddalarni qayta ishlash va eskirgan organoidlarni utilizatsiya qilish jarayoniga boʻlgan
hissalari haqida maʼlumot berilgan. Ushbu organoidlarning bir-birini toʻldirishi va hujayraning
toʻgʻri ishlashini taʼminlashi yoritilgan
Annotation:
This article provides information on the structure of intracellular organelles:
internal and external structures of the ribosome, Golgi apparatus, and lysosome, and their
contribution to the process of protein synthesis, processing, and disposal of worn-out
organelles within the cell. How these organelles complement each other and ensure the proper
functioning of the cell is highlighted
Аннотация
: В статье представлена информация о строении внутриклеточных
органелл: внутренней и внешней структуре рибосомы, аппарата Гольджи и лизосомы, а
также их вкладе в процесс синтеза, переработки и утилизации изношенных органелл
внутри клетки. Освещено, как эти органеллы дополняют друг друга и обеспечивают
правильное функционирование клетки.
Kalit so’zlar:
Hujayra, lizosoma, golji aparati, ribosoma, RNK, eukariot, membrana,
vakuola, uglevod, lipid, entoplazmatik to’r, katta kichik subbirlik, oqsil.
Key words
: Cell, lysosome, Golgi apparatus, ribosome, RNA, eukaryote, membrane,
vacuole, carbohydrate, lipid, endoplasmic reticulum, large and small subunit, protein.
Ключевые слова:
Клетка, лизосома, аппарат Гольджи, рибосома, РНК, эукариот,
мембрана, вакуоль, углевод, липид, эндоплазматическая сеть, большая и малая
субъединица, белок.
Hujayra organoidlari hujayraning muhim qismlari bo‘lib, ular hujayraning hayotiy
faoliyatini ta’minlaydi. Quyida ribosoma, Golji apparati va lizosoma haqida kengroq ma’lumot
berilgan. 1. Ribosomalar hujayraning eng kichik organoidlaridan biri bo‘lib, ular oqsil va
ribosomal RNK (rRNK) molekulalaridan tashkil topgan. Ribosomalar membranasiz tuzilmalar
bo‘lib, ikki subbirlikdan iborat: kichik va katta subbirlik. Eukaryotik hujayralardagi
ribosomalar 80S o‘lchamga ega bo‘lib (40S va 60S subbirliklar), prokariotlarda esa 70S
o‘lchamda (30S va 50S subbirliklar) bo‘ladi. Sitoplazmada erkin holatda yoki endoplazmatik
to‘rning yuzasiga birikkan holda mavjud. Ribosomalar oqsillarni sintez qiladi. Messenger RNK
(mRNK) tomonidan olib kelingan genetik axborotni o‘qib, aminokislotalar zanjirini yig‘adi. Bu
jarayon translatsiya deb ataladi. 2.Golji apparati membranali yassi kisachalar, shuningdek,
ulardan ajralib chiqadigan pufakchalar va vakuolalardan iborat. Bu organoid odatda hujayra
yadrosi yaqinida joylashadi. Oqsillar va lipidlarni qayta ishlash, ularni modifikatsiya qilish va
ularga mo‘ljallangan manzilga yetkazuvchi "yorliq" qo‘yish. Glikozilatsiya (oqsillarga uglevod
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
26
qo‘shish) jarayonida ishtirok etadi. Lipidlar va oqsillarni hujayra membranasiga yoki sekretsiya
qilish uchun tashqi muhitga yetkazadi. Lizosoma fermentlari kabi moddalarni shakllantirishda
ishtirok etadi. 3. Lizosomalar bir qavatli membrana bilan o‘ralgan sharsimon pufakchalar bo‘lib,
ularning ichida turli xil gidrolitik fermentlar mavjud. Ushbu fermentlar kislotali muhitda (pH ≈
5) faol bo‘ladi. Vazifasi: Hujayraning “hazm qilish tizimi” sifatida ishlaydi [1,2].
Lizosomalar yordamida hujayra resurslarini qayta ishlash amalga oshadi. Bu
organoidlarning o‘zaro bog‘liqligi: Ribosomalar oqsil sintezini amalga oshiradi, bu oqsillar esa
Golji apparati orqali modifikatsiya qilinadi va kerakli joylarga yo‘naltiriladi. Golji apparati
lizosomal fermentlarni ishlab chiqarishda ishtirok etadi, bu fermentlar esa lizosomalarda
to‘planib, hazm qilish jarayonlarida ishlatiladi.1. Ribosoma – oqsil fabrikasi.Ribosomalar
hujayraning barcha funksiyalarini bajarish uchun zarur bo‘lgan oqsillarni sintez qiladi.
Translatsiya jarayoni: 1. Ribosoma mRNK molekulasiga birikadi. 2. mRNKda saqlangan genetik
kodni o‘qib, unga muvofiq aminokislotalarni ketma-ketlikda ulaydi. 3. Transfer RNK (tRNK)
aminokislotalarni ribosomaga olib keladi. 4. Hosil bo‘lgan oqsil molekulasi polipeptid sifatida
shakllanadi va keyinchalik o‘zining maxsus shakliga yig‘iladi. Eukariot ribosomalar: Erkin
ribosomalar: Sitoplazmada erkin joylashgan bo‘lib, hujayra ichidagi ehtiyojlar uchun oqsil
sintez qiladi. Bog‘langan ribosomalar: Endoplazmatik to‘r yuzasida joylashib, hujayra
membranasi yoki sekretsiya uchun mo‘ljallangan oqsillarni sintez qiladi. 2. Golji apparati –
transport va qayta ishlovchi markazi. Golji apparati hujayraning “logistika va qayta ishlash”
markazi sifatida ishlaydi. Endoplazmatik to‘rdan oqsillar Golji apparatiga vezikula shaklida
keladi. Golji apparatida bu oqsillar modifikatsiyaga uchraydi: ularga uglevod, lipid yoki fosfat
guruhlari qo‘shilishi mumkin. Modifikatsiyadan so‘ng oqsillar maxsus vezikulalar orqali o‘z
manzillariga yetkaziladi. Golji apparatining mahsulotlari: Lizosomalar fermentlari. Sekretsiya
qilinuvchi oqsillar (masalan, gormonlar yoki antitelalar). Plazmatik membrana tarkibiy
qismlari. Golji apparati oqsillarni va lipidlarni qadoqlab, hujayraning ichki yoki tashqi
ehtiyojlari uchun yetkazadi. 3. Lizosoma – tozalovchi tizim (davomi). Lizosomalar hujayradagi
keraksiz yoki zararli moddalarni parchalab, hujayra ichida tartibni saqlaydi. 1. Avtofagiya:
Lizosomalar yaroqsiz yoki eskirgan organoidlarni hazm qilib, ularning tarkibiy qismlarini qayta
ishlaydi. Bu jarayon hujayra energetikasini ta’minlashga yordam beradi. 2. Heterofagiya:
Hujayra tashqarisidan endositoz orqali kiritilgan moddalarni (masalan, bakteriyalar yoki katta
organik molekulalar) parchalash. Bu immunitet tizimi hujayralari uchun ayniqsa muhimdir. 3.
Madaniy sharoitlarni boshqarish: Hujayra ichida pH darajasini saqlashda qatnashadi, chunki
uning fermentlari kislotali muhitda faol. 4. Apoptoz (programmalangan hujayra o‘limi):
Lizosomalar o‘z fermentlarini chiqarib, hujayraning o‘z-o‘zidan parchalanishini boshlashi
mumkin. Lizosomalar gidrolitik fermentlar, masalan, lipazalar, proteazalar, nukleazalar va
glikozidazalar bilan boy. Bu fermentlar organik moddalarni monomer molekulalargacha
parchalash imkonini beradi. Bu uch organoid bir-birini to‘ldirib ishlaydi: Ribosoma oqsil sintez
qiladi. Golji apparati bu oqsillarni qayta ishlaydi, shakllantiradi va kerakli joylarga yetkazadi
(masalan, lizosomaga fermentlarni yetkazib beradi). Lizosoma hujayra uchun keraksiz bo‘lgan
moddalarni parchalashda va foydali moddalarga aylantirishda ishlatiladi. 1. Endoplazmatik to‘r
(ET): Ribosomalar ET yuzasida joylashib, sintez qilingan oqsillarni Golji apparatiga yuboradi. 2.
Mitoxondriya: Lizosoma tomonidan qayta ishlangan moddalar mitoxondriya uchun energiya
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
27
manbai sifatida ishlatilishi mumkin. 3. Sitoplazma: Parchalangan moddalar sitoplazmada
hujayraning boshqa ehtiyojlariga sarflanadi. Organizm uchun hujayra organoidlarining
umumiy ahamiyati. Hujayraning asosiy organoidlari (ribosoma, Golji apparati va lizosoma)
birgalikda hujayra ichidagi hayotiy jarayonlarni ta’minlaydi. Ularning o‘zaro bog‘liqligi hujayra
ichidagi tartib va energiya balansini saqlash uchun muhimdir 4. Ribosoma – hayotiy oqsillarni
ishlab chiqaruvchi zavod. Ribosomaning asosiy vazifasi oqsil sintezidir [2,3].
Oqsillar barcha tirik organizmlarning hayot faoliyati uchun juda muhim. Enzimlar:
Biokimyoviy reaksiyalarni katalizlaydi. Mushaklar, teri, suyaklar va hujayraning o‘zi uchun
asosiy material. Gemoglobin kabi molekulalar kislorodni tashiydi. Antitelalar immun tizimining
asosiy qismlaridan biri. Organizmda ribosomalar faol ishlamasa, oqsil ishlab chiqarilishi
to‘xtaydi, bu esa hayot jarayonlarining buzilishiga olib keladi. 5. Golji apparati – hujayraning
logistika markazi. Golji apparati hujayra ichida turli xil materiallarni to‘g‘ri joylarga yetkazadi.
Moddalarni tashqi muhitga chiqarib, organizmning ehtiyojlarini ta’minlaydi (masalan, insulin
sekretsiyasi). Hujayra membranasi uchun yangi materiallarni ishlab chiqarib, hujayra
tuzilishini mustahkamlaydi. Lizosomalar uchun fermentlarni ishlab chiqarib, hujayra ichki
tozaligini ta’minlaydi. Golji apparati faoliyatidagi buzilish oqibatida oqsillar noto‘g‘ri
manzillarga borishi yoki o‘z funksiyalarini bajarmasligi mumkin. Bu ba’zi genetik kasalliklar
(masalan, silikoz yoki kistik fibroz) sababchisidir. 6. Lizosoma – hujayraning tozalovchi va
qayta ishlovchi tizimi. Lizosomalar hujayradagi keraksiz moddalarni yo‘q qilish orqali hujayra
ichki muhitini tartibga soladi. Organizm miqyosidagi ahamiyati: Lizosomalar immun tizimining
ajralmas qismidir, chunki ular bakteriyalarni va zararli moddalarni parchalashda yordam
beradi [1,4].
Lizosomalar energiya manbai sifatida ishlatiladigan moddalarni qayta ishlash orqali
organizmning umumiy metabolizmini qo‘llab-quvvatlaydi. Buzilish holatlari: Agar lizosoma
fermentlari yetishmasa, hujayrada to‘planadigan chiqindilarni yo‘q qilish qiyinlashadi. Bu Tay-
Saks va Pompe kasalligi kabi lizosomal saqlash kasalliklarini keltirib chiqaradi. Hujayraning bir
butun tizim sifatida ishlashi. Hujayraning barcha organoidlari bir-biriga bog‘liq. Bu bog‘liqlik
tufayli organizm o‘zining murakkab hayotiy jarayonlarini boshqaradi. Quyida organoidlar
o‘rtasidagi muhim o‘zaro aloqalarni ko‘rib chiqamiz: Ribosoma → Endoplazmatik to‘r → Golji
apparati: Oqsil sintezi ribosomada boshlanib, endoplazmatik to‘rda davom ettiriladi va keyin
Golji apparatida qayta ishlanadi. Golji apparati lizosoma fermentlarini ishlab chiqaradi va
ularga maxsus pufakchalar orqali yetkazadi. Lizosomalar tomonidan parchalangan moddalar
sitoplazmaga yuborilib, mitoxondriyada energiya ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. Hujayra
organoidlarining buzilishi natijasida yuzaga keladigan kasalliklar. Hujayra organoidlari o‘z
funksiyasini bajara olmasa, bu turli kasalliklarning rivojlanishiga olib keladi. 1. Ribosoma
buzilishi: Oqsillar yetishmovchiligi. To‘qima va organlarning regeneratsiyasi sekinlashadi. 2.
Golji apparati buzilishi: Sekretsiya jarayoni buziladi, bu esa gormonlar yetishmovchiligiga olib
keladi. 3. Lizosoma buzilishi: Moddalar to‘planib, hujayra toksin bo‘lib qoladi. Lizosoma saqlash
kasalliklari rivojlanadi. Ribosoma, Golji apparati va lizosoma hujayraning normal faoliyati
uchun zarur bo'lgan asosiy organoidlardir. Ular o'zaro uyg'unlikda ishlaydi va oqsil sintezi,
modifikatsiya, transport, hamda hazm qilish jarayonlarini ta'minlaydi. Ushbu organoidlarning
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
28
tuzilishi va funksiyasini chuqur o'rganish biologiya va tibbiyot sohasidagi muhim masalalardan
biridir [1,3,4].
References:
1.
Badalxodjayev I, Madumarov. T “Sitologiya”. And., 2013.
2.
Mustafayev S.M. “Sitologiya” Toshkent. Idris abdurauf. 2020.
3.
Tursunov E. “Sitologiya va umumiy gistologiya”. Toshkent. Turon – iqbol 2020.
4.
Nazarova F.SH, DJumanova N.E. “Sitologiya asoslari”. Samarqand. Artex. 2024.
