ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
55
O‘ZBEKISTONDA AYOLLARNI MEHNAT BOZORLARIGA JALB QILISH OLIB
BORILAYOTGAN SIYOSATLAR TAHLILI
Oxunova Oygul Usmonjon qizi
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, tayanch doktoranti
e-mail: oxunova.o93@gmail.com
ORCID:0000-0001-8226-1041
Tel:+998911298811
https://doi.org/10.5281/zenodo.14326117
Annotatsiya:
Ushbu tadqiqotning maqsadi O‘zbekiston iqtisodiyoti rivojlanishining to‘liq
potensialiga erishish uchun ayollarni iqtisodiy faoliyatga jalb qilishda ta’limning o‘rni va
ahamiyatini tahlil qilishdir. Tadqiqotda ayollar va erkaklar o‘rtasidagi gender tengsizligi
masalalari, ishga joylashish imkoniyatlari va ta’lim sohasidagi mavjud bo‘shliqlar o‘rganiladi.
Tadqiqot, 2017-yildan boshlab O‘zbekiston ta’lim tizimidagi islohotlar, ayniqsa bolalar
bog‘chalarining va oliy ta’lim muassasalarining kengayishi, shuningdek, ayollarni ishga
joylashtirishda ta’limning ta’sirini aniqlashga qaratilgan. Tadqiqotda, shuningdek, genderga
asoslangan mehnat bozori tengsizliklarining yengib o‘tish va iqtisodiy o‘sishga erishish uchun
zarur bo‘lgan yuqori ustuvor maqsadlar ham ko‘rsatilgan.
Kalit so‘zlar:
O‘zbekiston, gender tengsizlik, ta’lim islohotlari, ayollar, ishga joylashish,
iqtisodiy o‘sish, mehnat bozori, gender tengligi.
Kirish
O‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy transformatsiyasi jamiyatda tenglikni ta'minlashga,
shu jumladan gender tenglikni oshirishga qaratilgan islohotlarni amalga oshirishni davom
ettirmoqda. Gender tengligi sohasidagi mavjud muammolar, ayniqsa, ayollarni mehnat
bozorida faolligini oshirishni ta’minlashda hamon jiddiy to‘siqlar yaratmoqda. O‘zbekistonning
iqtisodiy salohiyatidan 29 foizga ko‘proq daromad olish mumkin bo‘lgan bo‘lar edi, agar ayollar
erkaklar bilan teng darajada mehnat bozoriga jalb etilganida. Ayollarning ish haqi erkaklarga
nisbatan tenglashsa, bu 700 mingdan ortiq kishini qashshoqlikdan chiqarishga yordam berar
edi. Biroq, hozirgi kunda O‘zbekistonda gender tengligining to‘liq amalga oshirilmasligi
mamlakatning iqtisodiy o‘sish potentsialini cheklamoqda.
O‘zbekistonning 2022-yilgi Global Gender Development Index (GDI) reytingida 189
mamlakat ichida 106-o‘rinni egallashini ko‘rsatadi. Bu indeksta faqat hayot davomiyligi
bo‘yicha ayollar erkaklardan yuqori natija ko‘rsatgan. 2023-yilda O‘zbekistonning Women,
Business, and the Law (WBL) indeksi esa faqat 70,6 foizni tashkil qilib, Markaziy Osiyo
mamlakatlari orasida eng past ko‘rsatkichlarni qayd etgan. Biroq, oxirgi yillarda o‘tkazilgan
qonuniy islohotlar, xususan, genderga asoslangan zo‘ravonlikka qarshi kurashish va mehnat
huquqlari sohasidagi yaxshilanishlar, kelgusida gender tengligini oshirishga katta ta’sir
ko‘rsatishi kutilmoqda.
Bu ilmiy ishda O‘zbekistonda ayollar va erkaklar orasidagi ishga joylashishdagi farqni
kamaytirish uchun ta'limning o‘rni va ahamiyati o‘rganiladi. O‘quv tizimi sohasidagi islohotlar,
jumladan, maktabgacha ta'lim va oliy ta'limda erishilgan yutuqlar, ayollarni ish bilan ta'minlash
va iqtisodiy faoliyatga jalb qilishda katta rol o‘ynaydi. Biroq, ayollar va erkaklar o‘rtasidagi
mehnat bozori tengsizliklarini bartaraf etish uchun zarur bo‘lgan islohotlar hali to‘liq amalga
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
56
oshirilmagan. Ushbu ilmiy ishda O‘zbekistonda ayollarni ta’lim bilan ta'minlash, ularning
mehnat bozoridagi imkoniyatlarini oshirish hamda gender bo‘yicha o‘zgarishlarni ta’minlash
uchun amalga oshirilishi kerak bo‘lgan yuqori darajadagi maqsadlar aniqlanadi.
Adabiyotlar Sharhi
O'zbekistonda ayollarning mehnat bozoridagi ishtirokini oshirishga qaratilgan siyosatlar
so'nggi yillarda muhim o'zgarishlar ko'rsatdi. O'zbekiston BMTning 2022-yilgi Gender
Rivojlanish Indeksida 106-o'rinni egalladi va erkaklar va ayollar o'rtasidagi farqni kamaytirish
bo'yicha aniq yutuqlarga erishdi. Ammo, haligacha ayollarga nisbatan diskriminatsiya, gender
stereotiplari va oilaviy vazifalar ularning mehnat bozorida ishtirokini cheklaydi. 2017-yildan
boshlab davlat tomonidan amalga oshirilgan ta'lim islohotlari, jumladan, dastlabki bolalar
ta'limining kengaytirilishi va oliy ta'limda gender tengligini oshirishga qaratilgan dasturlar,
ayollarning iqtisodiy faoliyatga kirishlarini rag'batlantirishga yordam berdi. Shunga qaramay,
ayollarning mehnat bozori ishtirokini cheklovchi muammolar davom etmoqda.
Metodologiya
Ushbu tadqiqotda ikkita asosiy tadqiqot usuli qo'llaniladi: miqdoriy va sifatli tahlil.
Ma'lumotlar yig'ishning birinchi bosqichi sifatida, O'zbekiston statistika agentligi va xalqaro
mehnat tashkiloti (XMT)dan olingan ikkilamchi ma'lumotlar tahlil qilinadi. Bu ma'lumotlar
ayollar va erkaklar o'rtasidagi ish bilan ta'minlash darajasi, ta'lim darajalari va gender
farqlarini o'rganishga yordam beradi.
Natijalar va tahlillar
O‘zbekiston iqtisodiyoti va jamiyatida gender tenglikni ta’minlashda hali hal qilinishi
kerak bo‘lgan bir qancha muammolar mavjud. Xususan, ishchi kuchida genderga asoslangan
tengsizliklarning o‘ta aniq ko‘rinishlari mavjud. 2017 yilda ayollar va erkaklar o‘rtasidagi
mehnat bozori tengsizliklari aniq sezilarli bo‘ldi: ayollarning ishga kirish darajasi 50 foizdan 45
foizga kamaydi, yosh ayollar o‘rtasidagi ta’lim va ishga joylashish imkoniyatlari esa ancha kam.
15-25 yoshdagi erkaklar o‘rtasida ish va ta’limdan chetda bo‘lganlar (NEET) ulushi 8,8 foizni
tashkil etgan bo‘lsa, ayollar orasida bu raqam 42 foizni tashkil etdi. Ayollar mehnat bozoriga
kirishda ko‘p hollarda ijtimoiy stereotiplar va genderga asoslangan diskriminatsiya bilan duch
keladilar. Bularning barchasi ayollarni jamiyatda, iqtisodiyotda va mehnat bozorida o‘z o‘rnini
topishda to‘siq bo‘lib xizmat qilmoqda.
Bundan tashqari, so‘nggi yillarda mehnat bozori va tadbirkorlik faoliyatiga ayollarni jalb
qilishda ijobiy o‘zgarishlar kuzatilmoqda. O‘zbekistonda 2017 yildan boshlab ta’lim tizimida
amalga oshirilgan islohotlar, xususan, bolalar bog‘chalarining ko‘paytirilishi, ayollarni ishga
jalb qilishda sezilarli o‘sishga olib keldi. 2023 yilda, yangi joriy etilgan bolalar bog‘chalari orqali,
kamida 72,000 nafar ayol ishga joylashgan.
Ammo, ayni paytda, o‘qish va ishga joylashishda gender tengligi hali ham saqlanib
qolmoqda. O‘zbekistonda ayollar mehnat bozorida ko‘proq to‘siqlarga duch kelishmoqda va
ular ko‘p hollarda erkaklarga qaraganda pastroq maosh olishadi. Hukumat statistikasiga ko‘ra,
2022 yilda ayollar erkaklarga nisbatan 34 foiz kam maosh olishdi, bu global o‘rtacha 20 foizdan
ancha yuqori. Bu holatni bartaraf etish uchun genderga oid ijtimoiy stereotiplarni o‘zgartirish
va ayollar uchun qo‘shimcha ish imkoniyatlarini yaratish zarur.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
57
Bundan tashqari, ta’lim tizimida amalga oshirilgan islohotlar orqali ayollar uchun ta’lim
olish imkoniyatlari kengaygan bo‘lsa-da, ish joylarida ularning ishtirok etish darajasi past.
STEM sohalarida, masalan, 2022 yilda ayollar faqat 36,1 foizni tashkil etdi, bu esa ularning
ta’limdagi roli va imkoniyatlarini to‘liq aks ettirmaydi.
Shu bilan birga, ayollarning ishga joylashishidagi o‘ta kamchiliklar va genderga
asoslangan imtiyozlar ish beruvchilar va jamiyatdagi boshqa segmentlar tomonidan qo‘llab-
quvvatlanayotgan ko‘plab stereotiplarga asoslanadi. Ayollar ko‘pincha o‘zlarining ishlariga
nisbatan diskriminatsiyaga duch keladilar va ko‘p hollarda ular o‘z kasblarida o‘rganilmagan
yoki noxush sharoitda ishlashga majbur bo‘ladilar. Bu esa, albatta, ularga iqtisodiy o‘sishga
hissa qo‘shishda to‘siqlar yaratadi.
Tadqiqotning natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda gender tenglikni ta’minlashda
davom etayotgan islohotlar va strategiyalar juda muhim rol o‘ynaydi. Yaxshi tashkil etilgan
ta’lim va mehnat bozoriga kirish imkoniyatlari ayollarning iqtisodiy faoliyatga qo‘shilishini
ta’minlashda davom etadi. Shunga qaramay, ayollar o‘rtasidagi gender tengsizliklarini bartaraf
etish uchun ijtimoiy stereotiplarni o‘zgartirish, islohotlarni yanada chuqurlashtirish va
ayollarni mehnat bozoriga kengroq jalb qilish zarur.
Xulosa
O'zbekistonda ayollarni mehnat bozorlariga jalb qilish uchun ko'plab yutuqlarga
erishilganiga qaramay, gender tengligini ta'minlash va ayollarning ishga kirish imkoniyatlarini
kengaytirish bo'yicha haligacha muammolar mavjud. Ta'lim tizimida amalga oshirilgan
islohotlar, ayniqsa, ayollarning oliy ta'limga kirish imkoniyatlarini kengaytirganligi, ayollarning
mehnat bozorida ishtirokini oshirishga yordam berdi. Biroq, gender stereotiplari, oilaviy
vazifalar va ayollarga nisbatan diskriminatsiya hali ham mavjud. Shuning uchun, ayollarning
mehnat bozoridagi ishtirokini oshirish uchun, gender tengligini ta'minlashga qaratilgan
siyosatlar va amaliyotlar yanada kuchaytirilishi kerak. Tadqiqot, bu sohada olib borilayotgan
islohotlarning samarasini baholashda va ayollarning mehnat bozoridagi ishtirokini oshirishga
yo'naltirilgan yangi siyosatlar ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega.
References:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni. (2020). "Ayollarni ijtimoiy himoya
qilish va ularning iqtisodiy faoliyatini qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida". Tashkent,
O‘zbekiston.
2.
World Bank. (2023). O‘zbekistonda ayollarni ish bilan ta’minlash va gender tenglikni
rivojlantirish: iqtisodiy o‘sish uchun imkoniyatlar. Tashkent, O‘zbekiston.
3.
Muradova, G., & Seitz, H. (2022). O‘zbekistonda gender tengsizlik va uning mehnat
bozoridagi ta’siri. O‘zbekiston Milliy Universiteti, Tashkent.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika qo‘mitasi. (2023). "O‘zbekiston mehnat bozoridagi
gender tafovutlari va ayollar ishtiroki: statistika tahlili". Tashkent, O‘zbekiston.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy himoya qilish vazirligi. (2021).
Ayollarni mehnat bozorlariga jalb qilish bo‘yicha amalga oshirilgan chora-tadbirlar. Tashkent,
O‘zbekiston.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
58
6.
UNDP. (2022). "Ayollarni iqtisodiy rivojlanishga jalb qilish: O‘zbekistondagi gender
siyosati va uning samaralari". Tashkent, O‘zbekiston.
7.
Seitz, H. (2023). "Ayollarni ish bilan ta’minlash: o‘rganish va gender mehnat bozoridagi
muammolar". International Labour Organization (ILO), Tashkent.
8.
World Economic Forum. (2022). "Gender Development Index: O‘zbekiston va Markaziy
Osiyo mamlakatlari tahlili". Davos, Shveytsariya.
9.
Sattorova, S. (2021). "O‘zbekistonda ayollarni ishga jalb qilish va gender tenglikni
rivojlantirish bo‘yicha siyosatlarning tahlili". Toshkent, O‘zbekiston.
10.
International Labour Organization (ILO). (2022). "Gender tengligi va mehnat bozoridagi
ayollar ishtiroki: O‘zbekiston tajribasi". Tashkent, O‘zbekiston.
