ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
32
TIL HAQIDA QADIMGI QARASHLAR
Turaeva Umida Shukhratovna
PhD at Termiz University of Economics and Service
https://doi.org/10.5281/zenodo.14292463
Annotatsiya:
Ushbu maqola qadimgi yunon va rim tilshunoslik nazariyalarining asosiy
tamoyillari va yutuqlarini o'rganadi. Maqolada antik davr tilshunoslarining tilning tabiati,
tilning kelib chiqishi, tilning tuzilishi va uning jamiyatdagi roli haqidagi qarashlari tahlil
qilinadi. Bundan tashqari, maqolada antik tilshunoslik nazariyalarining keyingi tilshunoslik
rivojiga ta'siri va zamonaviy tilshunoslik bilan bog'liqligi ko'rib chiqiladi. Maqola antik va
klassik tilshunoslikning merosini chuqur tushunishga va uning hozirgi zamon tilshunosligiga
qo'shgan hissasi bilan tanishishga yordam beradi.
Kalit so'zlar:
Antik tilshunoslik, klassik tilshunoslik, til nazariyasi, yunon tilshunosligi,
rim tilshunosligi, tilning tabiati, tilning tuzilishi.
Tilshunoslik fani o‘zining bugungi taraqqiyoti davrigacha erishgan ulkan yutuqlarda
xorijiy mamlakatlar olimlarining ham salmoqli ulushlari bor, albatta. Ayniqsa, amerikalik
strukturalistlarning, xususan, deskriptiv tilshunoslik namoyandalarining, Qozon, Moskva
tilshunoslik maktabi a’zolarining, V.Gumboldt, А.Shleyxer, Potebnyaning bu sohadagi
xizmatlari tahsinga sazovordir.
Til – ijtimoiy hodisa bo‘lib, uning mohiyatini chuqurroq anglash uchun “til” va “ijtimoiy”
tushunchalarini alohida tahlil qilish zarur. Til bevosita kuzatilmaydigan, balki jamiyat a'zolari
ongidagi tayyor, umumiy va majburiy bo‘lgan fikrlash va ifodalash vositasi hisoblanadi. U fikr
shakllanishi va ifodalanishiga xizmat qiluvchi til birliklari va ularning o‘zaro munosabatlari
haqidagi umumiy tasavvurlar majmuidan iborat. Tilning mohiyati esa shundan iboratki, u
ma'lum bir jamiyat uchun zarur bo‘lgan, yashirin imkoniyatlarga ega bo‘lgan, umumiy va
muhim ahamiyatga ega tizimdir.
“Ijtimoiy” atamasi arab tilidan olingan bo‘lib, inson jamiyati, uning hayoti va
qonuniyatlariga oid ma'noni anglatadi. Inson jamiyati til bilan uzviy bog'liqdir, chunki til
insonlar o‘rtasidagi muloqotning asosiy vositasidir. Til jamiyat a'zolarining o‘zaro
munosabatlarini tartibga soluvchi, jamiyatning rivojlanishiga xizmat qiluvchi muhim omildir.
Tilning ko‘p qirrali va murakkabligi tufayli uning mohiyati va xususiyatlari haqida turli
xil tushunchalar va nazariyalar paydo bo‘lgan. Masalan, XIX asr o‘rtalarida tabiiy fanlarning
rivojlanishi, xususan, Charlz Darvinning evolyutsion ta'limoti ta'siri ostida ba'zi tilshunos
olimlar tilni tirik organizm deb qarashni boshladilar. “Naturalistik oqim” deb nom olgan va
mashhur nemis olimi Avgust Shleyxer (1821-1868) bilan bog'liq bo‘lgan bu yo‘nalish vakillari
tilning tirik organizmga o‘xshashligini isbotlashga harakat qildilar. Bu esa tilning
rivojlanishini, o‘zgarishini va turli tillar o‘rtasidagi munosabatlarni tushunishga yangicha
yondashuvlarni keltirib chiqardi. Tilning ijtimoiy tabiati haqidagi tushunchalarni chuqurroq
o‘rganish esa ushbu murakkab tizimning insoniyat tarixi va madaniyatidagi ahamiyatini
yanada aniqroq ochib beradi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
33
Avgust Shleyxer o‘zining "Darvin nazariyasi va tilshunoslik" (1863) nomli asarida
Darvinning evolyutsion nazariyasini tilga qo‘llash zarurligini ilgari surgan. Shleyxer va uning
izdoshi M. Myullerning fikricha, tilning paydo bo‘lishi, rivojlanishi va yo‘qolib ketishi tabiiy
qonunlarga bo‘ysunadi. Ularning ta'kidlashicha, til inson bilan birga tug'iladi va insonning
o‘limi bilan birga yo‘qoladi. Bu fikrlash uslubi tilga biologik tizim sifatida qarashni anglatadi.
Ya'ni, tillarning paydo bo‘lishi, o‘sishi, rivojlanishi va nobud bo‘lishi tirik organizmlarga xos
bo‘lgan jarayonlarga o‘xshash deb qaraladi. Shleyxer va Myuller kabi olimlarning bu
qarashlari ularni "naturalistik oqim" vakillari sifatida ta'riflashga asos bo‘lgan. Ularning
fikrlari tilshunoslikda yangi, evolyutsion yondashuvlarni joriy etishga hissa qo‘shgan bo‘lsada,
tilning faqatgina biologik jihatlariga e'tibor qaratib, uning muhim ijtimoiy va madaniy
komponentlarini inobatga olmasligi bilan tanqid qilingan. Ularning nazariyasi tilning
rivojlanishini tushunishdagi muhim bosqichlardan biri bo‘lsa-da, keyinchalik tilning ijtimoiy-
madaniy jihatlarini ham hisobga oluvchi murakkabroq nazariyalar paydo bo‘lgan.
Tilshunoslik ko`p qirrali, boshqa fanlar bilan o`zaro uzviy aloqada bo`lgan, amaliy va
nazariy jihatdan analiz qilish xususiyatga ega fan xisoblanib, bunda tilshunoslikning
fundamental masalalari, tilning paydo bo`lishi omillari, til va jamiyat, til va nutq kabi
masalalar tadqiq etiladi. Bunga asosiy sabab sifatida til jamiyat uchun xizmat qilishi,
jamiyatning har bir a`zosi muloqotini til orqali ifoda etishi, insonning ma`naviy va marifiy
shakllanishi, kamol topishi, rivojlanishida asosiy omil ekanligini alohida e`tirof etish joiz. Shu
bilan bir qatorda, til va nutq inson tafakkuri, ma`naviyati va madaniyati, urf odatlari bilan
chambarchas bog`liq vosita ham hisoblanadi. Shu boisdan, tilshunoslik umumiy va xususiy
xarakterga ega fanlar qatoriga kiradi. Tilshunoslik termini bilan bir qatorda ilmiy
adabiyotlarda
lingvistika (fran. linguistique lot. lingua - til
) termini ham qo‘llanilib kelinmoqda.
Tilshunoslik - tilning ijtimoiy tabiati, vazifasi, ichki tuzilishi, tillarning ish ko‘rish (faoliyat)
qonunlari va tarixiy taraqqiyotini o‘rganuvchi fan
1
. Bundan kelib chiqadiki, tilshunoslik inson
tilini o‘rganadigan mustaqil fan hisoblanadi.
Hozirgi kunga kelib fanda tilshunoslikning umumiy tilshunoslik, xususiy tilshunoslik,
nazariy tilshunoslik, amaliy tilshunoslik kabi bir qator ko`rinishlari keng tarqalgan.
Tilshunoslik fanining tarmoqlari haqida shuni alohida ta`kidlash joizki, kishilarning eng
muhim aloqa vositasi bo‘lgan tilni tilshunoslik fani o‘rganadi. Uning uchta asosiy yo`nalishlari
mavjud:
1.
Ekstralingvistika
(
ekstra – tashqi, lingvistika – tilga xos
) tildan tashqarida, ammo
bevosita til bilan bog`liq bo‘lgan xususiyatlarni o‘rganadi. ekstralingvistika quyidagi
tarmoqlarga ajraladi:
A.
Sotsiolingvistika
.
B.
Metalingvistika
.
2.
Intralingvistika
. Bunda tilning ichki tizimi, uning birliklari va kategoriyalari, tilning
fonologik, leksikologik va grammatik qurilishi o‘rganiladi.
3.
Komparativistika
. Bunda tillar qiyosiy tarzda o‘rganiladi. Bu soha uchga bo‘linadi:
A.
Qiyosiy tilshunoslik
. Bu soha o‘z navbatida qiyosiy-tarixiy va chog`ishtirma tilshunoslik
kabi kichik guruhlarga bo‘linadi. Qiyosiy-tarixiy tilshunoslikda asosan qarindosh
1
Jamolxonov Н.А. Hozirgi o'zbek adabiy tili. —Т.: Talqin, 2005.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
34
tillardoirasida tadqiqotlar amalga oshirilsa, chog‘ishtirma tilshunoslik turli tizimdagi tillarni
o`zaro chog'ishtirib, ularning o‘xshash va noo‘xshash tomonlarini aniqlash kabi masalalar
tadqiqi bilan shug`ullanadi.
B.
Areal
(
lot areal - maydon) tilshunoslik
. Tilning tarqalish doirasi, dunyodagi tillarning
xaritasi, turli mamlakatlarning til tomonidan tavsifi, ayrim tillar va til guruhlari, sheva,
lahjalarning tarqalish doirasini o‘rganadi.
C.
Tipologik tilshunoslik
. Tipologiya tillarning qurilishidagi umumiy, universal holatlarni
tekshiradi.
Qadimiy tillarning ilk sivilizatsiyasi davrida sezilarli darajada shakllangan,
umumlashgan, eng qadimiy madaniy-ma’naviy yodgorliklar yaratilganligi bilan ahamiyatga
molik. Bu tillar o`z navbatida, keyingi davrlarda yanada takomillashgan bir qator tillar
yaralishida asosiy omil sifatida xizmat qilgan. Kishilik jamiyati umumiy rivoji jarayonida ham
qadimiy tillarning o`rni beqiyosdir. Shuningdek, qadimgi tillar ma’lum davr mobaynida
umumistemolda mavjud bo`lgan bo`lsada, vaqt o`tgan sari ular aloqa-munosabat vositasi
sifatida iste’moldan chiqa boshlagan, o‘lik tilga aylangan. Lotin tilini bu jarayonga yorqin
namuna sifatida e`tirof etish mumkin, chunki hozirgi kunda lotin tili o`lik tillar sirasiga kiradi,
umumiste`molda qatnashmaydi.
Antik va klassik davr tilshunoslik nazariyalarini o'rganish, til haqidagi qadimgi yunon va
rim olimlarining chuqur fikrlarini ochib beradi. Ularning tilning kelib chiqishi, tabiati, tuzilishi
va jamiyatdagi roli haqidagi nazariyalari, tilshunoslikning rivojlanishida muhim bosqich
bo'lib, hozirgi zamon tilshunosligiga ham ta'sir ko'rsatadi. Garchi ularning usullari va
imkoniyatlari cheklangan bo'lsa-da, ularning kuzatishlari va xulosalari zamonaviy tilshunoslik
uchun qimmatli manba hisoblanadi. Bu maqolada keltirilgan tadqiqotlar antik va klassik davr
tilshunoslik merosining ahamiyatini va zamonaviy tilshunoslikdagi o'rni to'g'risida tasavvur
beradi. Kelajakdagi izlanishlar bu sohadagi yangi kashfiyotlar va zamonaviy lingvistik
nazariyalar bilan antik va klassik yondashuvlarni taqqoslash imkoniyatlarini ochib berishi
mumkin.
References:
1.
Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. – Toshkent, 2010.
2.
Реформатский А.А. Введение в языковедение. — М.: Аспект пресс, 2003. 14.
SodiqovА, АbduаzizovА, Irisqulov М. Tilshunoslikkа kirish. -Т., 1981.
3.
Nе’matov H., Shirinova N. Tilshunoslikning falsafiy masalalari. –Buxoro: Universitet,
2005.
4.
Mаhmudov N. M а’rifаt mаnzillаri. — Т.: M а’nаviyаt, 1999. Менглиев Б. Ўзбек
тилининг структур синтаксиси. – Қарши: Насаф, 2003.
