ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
130
HAFSNING OSIMDAN QILGAN RIVOYATIDA HAMZA VA “RO” QOIDALARI
Umarova Nilufar Ulug’bek qizi
O’zbekiston xalqaro islom akademiyasi
24.00.02. Qur’onshunoslik. Hadisshunoslik mutaxassisligi stajyor-tadqiqotchisi
tel: 88 008 85 68
https://doi.org/10.5281/zenodo.14498754
Vaqfda sobit bo‘lib, vaslda tushib ketadigan aliflar borasida Hafsning yo‘li.
Vaqfda sobit
bo‘lib, vaslda tushib ketadigan aliflar yettitadir. Ular rasmda sobit bo‘lgan. Mus’hafda uning
belgisi – alif ustiga qo‘yilgan cho‘ziq nol (0)dir. Ular:
1.
Qur’oni karimning barcha joyida kelgan “
اَنأ
” so‘zidagi alif. Masalan, “
رَشَب ْاَنأ آَمَّنإ
” (Kahf 110)
lafzi vaslda “
رَشَب َنأ
” deb, vaqfda esa “
.اَنأ
رَشَب
” deb o‘qiladi. Alifga vaqf qilganda mad tabiiy kabi
cho‘zib to‘xtaladi. Shu tarzda, Qur’ondagi “
اَنأ
” so‘zidagi barcha aliflar shunday o‘qiladi.
2.
“
اَّنِكَل
” so‘zidagi alif. “
ىِ بَر ُاللهَوُه ْاَّنِكَل
” (Kahf 38) lafzi vaslda “
ُاللهَوُه َّنِكَل
” deb, vaqfda esa “
ُاللهَوُه .اَّنِكَل
”
deb o‘qiladi.
3.
“
اَنوُنُّظلا
” so‘zidagi alif. “
ْاَنوُنُّظلا ِللهاِب َنوُنُظَتَو
” (Ahzob 10) lafzi vaslda “
ُّظلا
َكِلاَنُه َنوُن
” deb, vaqfda
esa “
َكِلاَنُه .اَنوُنُّظلا
” deb o‘qiladi.
4.
“
َلوُسَّرلا
” so‘zidagi alif. “
اَنْعَطأ َو
َْلوُسَّرلا
” (Ahzob 66) lafzi vaslda “
َو َلوُسَّرلا
اوُلاَق
” deb, vaqfda esa
“
اوُلاَقَو . َلوُسَّرلا
” deb o‘qiladi.
5.
“
َليِبَّسلا
” so‘zidagi alif. “
اَنَّبَر
َْليِبَّسلا اَنوُّلَضأَف
” (Ahzob 67) lafzi vaslda “
لا
اَنَّبَر َليِبَّس
” deb, vaqfda esa
“
َْليِبَّسلا
اَنَّبَر .
” deb o‘qiladi.
6.
“
َلِس َلَس
” so‘zidagi alif. “
ًل َلْغأ َو ْ َلِس َلَس
” (Inson 4) lafzi vaslda “
ْغأَو َلِس َلَس
ًل َل
” deb o‘qiladi.
Vaqfda esa ikki xil holat kuzatiladi:
– Alif sobit bo‘lib, ikki harakat miqdorida cho‘ziladi va “
َلِس َلَس
” deb o‘qiladi.
– Alif hazf qilinib, sukunli lomga vaqf qilinadi va “
ْلِس َلَس
” deb o‘qiladi
1
.
7.
“
ْاَري ِراَوَق
” so‘zidagi alif. “
ْاَري ِراَوَق ْتَناَك
” (Inson 15. Birinchi o‘rindagisi) lafzi vaslda “
ري ِراَوَق َري ِراَوَق
”
deb, vaqfda esa “
اَري ِراَوَق
” deb o‘qiladi
2
.
Yolg‘iz o‘zi kelgan va boshqasi bilan birga kelgan hamza.
Hafs rivoyatida yolg‘iz va juft
hamza Qur’onning barcha o‘rinlarida tahqiq qilib , ya’ni bildirib o‘qiladi. Faqatgina “Fussilat”
surasi 44-oyatidagi “
ىِمَجْعْاَء
” so‘zidan tashqari. Chunki u tas’hil (hamzani yengil talaffuz qilish)
rivoyat qilingan.
“
ِنْيَرَكَّذلاآَء
” (An’om 143-144), “
ُاللهآَء
” (Naml 59 va Yunus 59), “
َء
َنَئْلآ
” (Yunus 51, 91)
so‘zlarida ikki xil holat bor:
a) Tas’hil yoki alif va hamza orasida o‘qish;
b) Hamzani alifga ibdol qilish. Bunda alifdan so‘ng asliy sukun kelgani uchun, u mad
lozim turidan bo‘ladi va 6 harakat miqdorida cho‘ziladi
3
.
Imola va sakta.
Hafs rivoyatida “
اَهىرْجَم
” (Hud 41) so‘zidagi “ro”ning alifi katta imola
qilinadi. Alif imola qilingani sababidan “ro” tarqiq (ingichka) qilib o‘qiladi. Ushbu rivoyatga
ko‘ra Qur’onning boshqa hech qayerida imola yo‘q.
1
Ali Muhammad Zobba’. Sorihun nass fil kalimat. – Qohira: Al-Maktaba al- azhariyya, 1346-h. – B. 25.
2
Mahmud Ro‘fat ibn Hasan. Al-Favoid al-jaliyya sharhil muqaddima jazariyya. – Qohira: Muassasatu Qurtuba,
2005. – B. 25.
3
Muhammad Nabahon ibn Husayn Misriy. Al-Muzakkara fit tajvid. 2005. – B. 36.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
131
Shuningdek, Hafs rivoyati boshqa qiroatlardan Qur’onning to‘rtta joyida sakta qilishi
bilan ajralib turadi. Bular:
a)
“
اًمِ ي َق
س
اَج َوِع وُهَّل لَعْجَي ْمَلَو
” (Kahf 1-2)dagi “
اَجَو ِع
” so‘zidan so‘ng;
b)
“
اَذَه
س
اَنِدَقْرَّم نِم
” (Yasin 52)dagi “
اَنِدَقْرَّم
” so‘zidan so‘ng;
c)
“
قاَر
س
ْنَم َليِقَو
” (Qiyomat 27)dagi “
ْنَم
” so‘zidan so‘ng;
d)
“
َناَر
س
ْلَب َّلَك
” (Mutoffifin 14)dagi “
ْلَب
” so‘zidan so‘ng
4
.
Shuningdek, “
ُطُسْبَي
” va “
ةَطْسَب
” so‘zlari ikki o‘rinda “sod” bilan yozilib, “sin” bilan talaffuz
etiladi:
a)
“
َنوُعَجْرُت ِهْيَلإَو ُطُصْبَيَو ُضِبْقَي
” (Baqara 245) oyatida “
ُطُسْبَي
” deb o‘qiladi;
b)
“
ًةَطْصَب ِقْلَخلا ىِف ْمُكَدا َزَو
” (A’rof 69) oyatida “
ةَطْسَب
” deb o‘qiladi.
Ammo qolgan o‘rinlarda: “
َنوُرِطْيَصُمْلا ُمُه ْمأ
” (Tur 37) oyatida “sod” bilan yoziladi hamda
“
َنوُرِطْيَسُمْلا
” yoki “
َنوُرِطْيَصُمْلا
” tarzida “sin” va “sod” bilan o‘qiladi.
“
رِطْيَصُمِب مِهْيَلَع َتْسَل
” (G‘oshiya 22) oyatida esa “sod” bilan yoziladi va shunday o‘qiladi.
Vaslali hamzadan oldin kelgan sukunli harfni harakatlantirish.
Hafs rivoyatida vaslali
hamzadan oldin kelgan sukunli harf kasra bilan harakatlantiriladi. Masalan, “
ب ِرْضا ِنأ
” (A’rof
160) so‘zini “
ب ِرْضِنأ
” deb, “
ْجُر ْخا ِتَلاَقَو
” (Yufuf 31) so‘zini “
ْجُر ْخِتَلاَقَو
” deb o‘qiladi
5
.
Shuningdek, vaslali hamzadan oldin kelgan tanvin ham kasra bilan harakatlanadi.
Masalan, “
َنيِلَسْرُمْلا داَع ْتَبَّذَك
” (Shuro 123) oyatini “
َنيِلَسْرُمْلِنُداَع
” deb, “
رْيَخ
ِهِب َّنأَمْطا
” va “
َبَلَقْنا ةَنْتِف
” (Haj
11) oyatini “
ِهِب َّنأَمْطِنُرْيَخ
” va “
َبَلَقْنِنُتَنْتِف
”deb o‘qiladi.
“ro” larda tafxim (yo‘g‘on) va tarqiq (ingichka) holati.
“Ro” ikki xil holatda keladi: biri –
mutatorrif bo‘lmagan, ya’ni so‘zning boshi yoki o‘rtasida keladigan. Ikkinchisi – mutatorrif
bo‘lgan, ya’ni so‘zning oxirida keladigan.
a)
Mutatorrif bo‘lmagan “ro” quyidagi o‘rinlarda tafxim qilinadi:
– fathali bo‘lsa: “
ةَرَجَش ،َبَرَض
” (Ibrohim 24) va “
َجَر ْخأ
” (Naziat 31) kabi.
– zammali bo‘lsa: “
َبْعُّرلا ،ْاوُرَفَك
” (Oli Imron 151) va “
اَنْق ِزُر ،ْاوُق ِزُر
” (Baqara 25) kabi.
– o‘zi sukunli bo‘lib, undan avval fahtali harf kelsa: “
َضْر ْلْاَو
”, “
اَهاَعْرَمَو
”, “
اَهاَسْرأ
” (Naziat 30,
31, 32) kabi.
– o‘zi sukunli bo‘lib, undan avval zammali harf kelsa: “
َن ْوَجْرُم
” (Tavba 106), “
ِلِسْرُي
” (Hud
52), “
َنوُلَسْرُمْلا
” (Yasin 52) kabi.
– oriziy kasradan so‘ng sukunli bo‘lib kelsa: “
ْاوُعَكْرا
” (Baqara 43), “
ىِعِجْرا
” (Balad 28) kabi.
– munfasil kasradan so‘ng sukunli bo‘lib kelsa: “
ىَضَتْرا ىِذَّلا
”, “
ِمأ
اوُباَتْرا
” (Nur 50, 55) kabi.
– bir kalimada oriziy kasradan so‘ng “ro” sukunli bo‘lib, undan keyin iste’lo harfi kelsa:
“
اًداَصْرِإَو
” (Tavba 107), “
ةَقْرِف
” (Tavba 122), “
ساَطْرِق
” (An’om 7), “
اًداَصْرِم
” (Naba’ 21), “
ِبَل
ِداَصْرِمْلا
” (Fajr
14) kabi. Qur’onda bundan boshqa shunga o‘xshash so‘zlar mavjud emas.
“
اًرْبَص ْرِبْصاَف
” (Maorij 5), “
َكَّد َخ ْرِ عَصُت َلَو
” (Luqmon 18), “
َكَم ْوَق ْرِذنأ نأ
” (Nuh 1) kabi so‘zlarda
tarqiq qilinadi. Chunki “ro” bir kalimada, iste’lo harfi esa boshqa kalimada kelgan
6
.
b) mutatorrif bo‘lmagan “ro” quyidagi o‘rinlarda tarqiq qilinadi:
– kasrali bo‘lsa: “
َنيِم ِرْجُم
” (Hud 52) va “
اًق ْز ِر
” (Baqara 255) kabi.
– o‘zi sukunli bo‘lib, asliy kasradan so‘ng kelsa va undan keyin iste’lo harfi bo‘lmasa:
“
َن ْوَعْرِف
” (Baqara 49), “
َس ْوَدْرِفْلا
” (Mu’minun 11), “
ِةَبْر ْلْا ىِل ْوُا
” (Nur 31) kabi.
4
Doniy.At-Tazhib lima tafarroda bihi kulli vahidin minal qurrois sab’i.–Damashq:Doru Naynavo,1426-h. – B.125.
5
Shahobiddin Dimyotiy. Ithaf fuzaloil bashar. – Bayrut: Dorul kutubul ilmiyya, 1992. – J. 1. – B. 132.
6
Shahobiddin Dimyotiy. Ithaf fuzaloil bashar. – Bayrut: Dorul kutubul ilmiyya, 1992. – J. 1. – B. 130.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
132
– “ro”dan so‘ng alif imola bo‘lib kelsa: “
اَهىَرْجَم
” (Hud 41).
c) mutatorrif bo‘lgan “ro” quyidagi o‘rinlarda tafxim qilinadi:
– agar sukunli “ro” fathadan keyin kelsa: “
رَقَتْسُمَف
” (An’om 98), “
ِرَشَبْلِل
” (Muddassir 29) kabi.
Yoki zammadan keyin kelsa: “
ِرُذُّنلاِب
”, “
رُعُسَو
” (Qamar 23, 24).
– agar sukunli “ro” alif (mad) harfidan keyin kelsa: “
ُراَهْنلْا
” (Baqara 25), “
ُراَّنلا
” (G‘ofir 46)
kabi.
– agar sukunli “ro” vov (mad) harfidan keyin kelsa: “
ِروُدُّصلا
” (Oli Imron 119), “
ُروُبُقْلا
”
(Infitor 4) kabi. Yuqoridagilar faqat vaqf holatidadir.
d) mutatorrif bo‘lgan “ro” quyidagi o‘rinlarda tarqiq qilinadi:
– agar sukunli “ro” kasradan keyin kelsa: “
ِذلِل
ِرْك
”, “
رِكَّدُم
”, “
َرِدُق
” (Qamar 12, 15, 17) kabi.
– agar sukunli “ro” ya (mad) harfidan keyin kelsa: “
ريِذَن
”, “
ريِشَب
” (A’rof 188) kabi. Yoki lin
harfidan keyin kelsa: “
َرْي َخ
” (Niso 114), “
َرْيَض
” (Shuaro 50) kabi.
– agar sukunli “ro” sukunli harfdan so‘ng kelsa va bu harf iste’lo harflaridan bo‘lmasa
hamda bularning barchasi bir kalimada bo‘lsa: “
رْكِب
” (Baqara 68), “
ِرْج ِحْلا
” (Hijr 80) kabi.
Yuqoridagilar faqat vaqf holatidadir.
e) Vaslda va vaqfda “ro”ni tafxim va tarqiq qilish joiz bo‘lgan holatlar:
mutatorrif
bo‘lmagan “ro”da ham tafxim, ham tarqiq o‘qish joiz bo‘lgan so‘z “
قْرِف
” (Shuaro 63) bo‘lib,
Qur’onda bundan boshqa uchramaydi. Tafxim qilib o‘qishda o‘zidan keyin kelgan iste’lo harfi
hisobga olinadi. Tarqiq qilishda esa iste’lo harfining vasl holatda kasra bilan zaif bo‘lishi
hisobga olinadi
7
.
Bundan tashqari, quyidagi mutatorrif bo‘lgan “ro”larni vaqf qilishda ham ikki xil vajh
mumkin:
– “
َنيِنِمآ ُ َّاللَّ َءاَش ْنِإ َرْصِم اوُلُخْدا َلاَقَو
” (Yusuf 99) hamda “
آ َّوَبَت ْنَأ
اًتوُيُب َرْصِمِب اَمُكِم ْوَقِل
” (Yunus 87)
oyatlaridagi “
َرْصِم
” so‘zi. Agar tafxim qilinsa, iste’lo harfi sababidan bo‘ladi. Agar tarqiq qilinsa,
iste’lo harfidan oldin kelgan kasra hisobga olingan bo‘ladi. Lekin taxfim qilish asliga to‘g‘riroq.
Vasl holatda esa tafxim qilish vojib bo‘ladi
8
.
– “
ِرْطِقْلا َنْيَع ُهَل اَنْلَسَأَو
” (Saba 12) oyatidagi “
ِرْطِقْلا
” so‘zi. Agar tafxim qilinsa, iste’lo harfi
sababidan bo‘ladi. Agar tarqiq qilinsa, iste’lo harfidan oldin kelgan kasra hisobga olingan
bo‘ladi. Vasl holatida esa tarqiq qilish vojib.
– “
ِرْسَي اَذِإ ِلْيَّللاَو
” (Fajr 4) oyatidagi “
ِرْسَي
” so‘zi. Agar tafxim qilinsa, sukundan oldin fatha
kelgani e’tiboridan bo‘ladi. Agar tarqiq qilinsa, so‘zning asli (
ي ِرْسَي
) e’tiboridan bo‘ladi. Tarqiq
qilish to‘g‘riroq. Vasl holatida esa tarqiq qilish vojib.
– “
َكِلْهَأِب ِرْسَأَف
” (Hud 81), (Hijr 65), “
يِداَبِعِب ِرْسَأَف
” (Duxon 23), “
يِداَبِعِب ِرْسَأ ْنَأ
” (Toha 77)
oyatlaridagi “
ِرْسَأَف
” so‘zi. Agar tafxim qilinsa, sukundan oldin fatha kelgani e’tiboridan bo‘ladi.
Agar tarqiq qilinsa, so‘zning asli (
ي ِرْسَأ
) e’tiboridan bo‘ladi. Tarqiq qilish to‘g‘riroq. Vasl
holatida esa tarqiq qilish vojib
9
.
– “
ِرُذُنَو يِباَذَع َناَك َفْيَكَف
” (Qamar 16) oyatidagi “
ِرُذُنَو
” so‘zi. Agar tafxim qilinsa, qoidaning asli
e’tiboridan bo‘ladi, ya’ni “ro”dan oldin zamma kelgani uchun. Agar tarqiq qilinsa, so‘zning asli
(
ي ِرُذُن
) e’tiboridan bo‘ladi. Tarqiq qilish to‘g‘riroq. Vasl holatida esa tarqiq qilish vojib.
7
Shahobiddin Dimyotiy. Ithaf fuzaloil bashar. – Bayrut: Dorul kutubul ilmiyya, 1992. – J. 1. – B. 132.
8
Abdulfattoh Sayid Ajamiy. Hidoya al-qori ila tajvid kalomul Boriy. – Madina: Dorul fajr al-islomiy,
2005. – B. 133.
9
Shahobiddin Dimyotiy. Ithaf fuzaloil bashar. – Bayrut: Dorul kutubul ilmiyya, 1992. – J. 1. – B. 132.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
133
References:
1.
Ahmad ibn Umar Hamaviy. Al-Qovaid val isharat fi usulil qiroat. – Damashq: Dorul
qalam, 1406-h. – J. 1.
2.
Ahmad Xolid Shukriy. Al-Munir fi ahkamit tajvid. – Omon: Al-Matobi’ al-markaziyya,
2005.
3.
Ali ibn Foris al-Xayyot. At-Tabsira fil qiroat. – Bayrut: Maktabatur rushd, 2007.
4.
Ali Muhammad Zobba’. Al-Izoa fi bayoni usulil qiroat. – Qohira: Al-Maktaba al- azhariyya.
5.
Ali Muhammad Zobba’. Irshodul munir ila maqsudil qosid. – Misr.
6.
Al-Jakniy. Al-Foriq bayna rivayat Hafs va Varsh. – Madina: An-Nahar, 1412-h.
7.
Doniy. At-Taysir fil qioatis sab’i. – Ash-Shariqa: Maktabatus sahoba, 1997.
8.
Doniy. At-Tazhib lima tafarroda bihi kulli vahidin minal qurrois sab’i. – Damashq: Doru
Naynavo, 1426-h.
