ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
122
TUBAN O’SIMLIKLAR VA ULARNING KLASSIFIKATSIYASI
Muxtorova Muxlisa Baxromjon qizi
Ne’matova Marhabo Xabibullo qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.14471433
Abstract:
This article is dedicated to studying the morphological characteristics,
diversity, and role of lower plants in ecosystems. It highlights their contribution to water
purification, climate regulation, and erosion prevention, as well as their applications in
medicine, agriculture, and industry. The importance of lower plants in ensuring ecological
stability is particularly emphasized.
Аннотация:
Эта статья посвящена изучению морфологических особенностей,
разнообразия и роли низших растений в экосистемах. В ней освещается их вклад в
очистку воды, регулирование климата и предотвращение эрозии, а также применение в
медицине, сельском хозяйстве и промышленности. Особое внимание уделено значению
низших растений для обеспечения экологической стабильности.
Кеуwords:
Lower plants, morphology, diversity, classification, ecosystems, water
purification, climate regulation, erosion prevention, medicine, agriculture, industry, ecological
stability
Ключевые слова:
Низшие растения, морфология, разнообразие, классификация,
экосистемы, очистка воды, регулирование климата, предотвращение эрозии, медицина,
сельское хозяйство, промышленность, экологическая стабильность.
Tuban o‘simliklar — ko‘pincha suvli yoki nam muhitda yashaydigan, yer yuzasiga
chiqmaydigan yoki u bilan muloqot qilishda qiyinchilikka duch keladigan o‘simliklardir. Bu
o‘simliklar ekologik sharoitlarga moslashib, turli klassifikatsiyalarga bo‘linadi. Quyida tuban
o‘simliklarning asosiy turkumlari va ularning latince nomlari keltirilgan. 1. Moxlar Bryophytes:
Ushbu o‘simliklar yer yuzasida suvni saqlash va o‘zlariga mo‘ljallangan nam muhitda o‘sishga
moslashgan. Ular rivojlanishining birinchi bosqichlarida ildiz, barg va poyaning aniq
farqlanishiga ega emas. Misol: Bryum (Bryum spp.), Sphagnum (Sphagnum spp.) 2.
Qamishsimon o‘simliklar (Pteridophyta) Ferns: Qamishsimon o‘simliklar ildiz va barglarga ega,
ammo ular urug‘liklar emas, balki sporalar orqali ko‘payadi. Ko‘plab turli xil qamishsimon
o‘simliklar mavjud. Misol: Pteridium (Pteridium aquilinum), Polypodium (Polypodium spp.) 3.
Suv o‘simliklari Hydrophytes: Suvda yoki nam joylarda yashovchi o‘simliklar bo‘lib, ular
ko‘pincha suvda suzuvchi yoki yuviladigan barglarga ega. Misol: Nymphaea (Nymphaea spp.),
Lotus (Lotus spp.), Hydrilla (Hydrilla verticillata). 4. Gidrofitlar Gynophytes: Ushbu o‘simliklar
suv muhitiga yaxshi moslashgan va odatda kuchli o‘zgaruvchan muhitda hayot kechirishga
qodir. Misol: Vallisneria (Vallisneria spp.), Elodea (Elodea spp.) 5. Suv botqoq o‘simliklari
Halophytes: Tuzli yoki sho‘r muhitlarda o‘sadigan o‘simliklar. Bu o‘simliklar tuzni ko‘tarish va
atrof-muhitning yuqori tuzli sharoitlariga moslashgan. Misol: Salicornia (Salicornia spp.),
Atriplex (Atriplex spp.) 6. Chorvador o‘simliklar Lichens: Likenlar o‘simlik va mikroblarning
simbioz holatida birlashishidan hosil bo‘ladi. Ular o‘zlarining turli ekologik sharoitlarda
o‘sishiga qaramay, qisqa vaqt ichida yuqori darajada ko‘payadi. Misol: Cladonia (Cladonia spp.),
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
123
Usnea (Usnea spp.) 7. Tirik o‘simliklar (Bryophytes): Ushbu o‘simliklar oddiy va kichik
tuzilishga ega bo‘lib, ular suvni o‘zida saqlash orqali muhitga moslashadilar. Misol: Marchantia
(Marchantia spp.), Riccia (Riccia spp.).
Tuban o‘simliklar turli ekologik sharoitlarga moslashib, atrof-muhitni ta'sir qilishda katta
rol o‘ynaydi. Ular asosan suvli va nam hududlarda, ya'ni ko‘l, daryo, botqoq, marsh va boshqa
nam muhitlarda yashaydi. Quyida tuban o‘simliklarning ekologik roli va ularning turlari haqida
qo‘shimcha ma'lumotlar keltirilgan. 8. Tropik va subtropik o‘simliklar (Mangroves) Mangroves:
Bu o‘simliklar tropik va subtropik hududlarda, ayniqsa, dengiz sohilidagi botqoqliklarda o‘sadi.
Ular sho‘r suv muhitiga moslashgan bo‘lib, daryo va dengiz suvi bilan aralashgan hududlarda
yashashga qodir. Mangrov o‘simliklari ko‘pincha ekologik muhitni barqarorlashtirish va
suvlarni tozalashda muhim ahamiyatga ega. Misol: Avicennia marina (Avicennia marina),
Rhizophora (Rhizophora spp.) 9. Torfin o‘simliklar (Sphagnum moss). Sphagnum: Torfin
o‘simliklari asosan botqoq va torfli yerlar, shuningdek, suvli hududlarda uchraydi. Ular
namlikni saqlash va torf hosil qilishda yordam beradi. Sphagnum o‘simliklari ekologik
jarayonlarni boshqarish va o‘simliklarning suv resurslarini samarali taqsimlashga yordam
beradi. Misol: Sphagnum (Sphagnum spp.) 10. Bog‘dorchilikda tuban o‘simliklar. Aquatic Plants
in Agriculture: Suvli o‘simliklar agrar tizimlarda ham ishlatiladi. Ular qishloq xo‘jaligida suvni
tozalash, bog‘lar va irrigatsiya tizimlarini yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, ular
hayvonlar uchun ozuqa manbai ham bo‘lishi mumkin. Misol: Lemna (Lemna spp.), Water
Hyacinth (Eichhornia crassipes) 11. Barg va ildiz o‘simliklari. Aquatic Root Plants: Suvda
yashovchi o‘simliklar, ularning ildizlari va barglari suzuvchi va suvni tozalashda yordam beradi.
Ular suv ostida o‘skan holda, suvning tozalanishiga va uglerod almashish jarayonlarini
rag‘batlantirishga xizmat qiladi. Misol: Ceratophyllum (Ceratophyllum spp.), Potamogeton
(Potamogeton spp.) Tuban o‘simliklarning ekologik roli. 1. Suvni tozalash va filtrlash: Tuban
o‘simliklar, ayniqsa, suv o‘simliklari va mangrov o‘simliklari, suvning tozalanishiga va
filtrlanishiga yordam beradi. Sphagnum kabi torfin o‘simliklari, nam joylarda va botqoqliklarda
suvni tozalash va organik moddalarni ajratish jarayonida ishtirok etadi. Shuningdek, mangrov
o‘simliklari dengiz suvi va daryolarni tozalashda muhim rol o‘ynaydi. 2. Biologik xilma-xillikni
ta'minlash: Tuban o‘simliklar ko‘plab hayvonlar uchun yashash joyi va oziq manbai bo‘ladi.
Masalan, mangrov o‘simliklari yirik hayvonlar, masalan, baliqlar va qushlar uchun muhim
yashash muhitini ta’minlaydi. Ular ekosistemada o‘simlik va hayvonlar o‘rtasida o‘zaro
aloqalarni rivojlantirishga yordam beradi. 3. Iqlimni tartibga solish: Tuban o‘simliklar, xususan,
mangrov o‘simliklari va Sphagnum o‘simliklari global iqlimni tartibga solishda ishtirok etadi.
Mangrovlar karbonat angidridni saqlash va iqlimni sovutishda yordam beradi, shu bilan birga
global isishning oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Sphagnum o‘simliklari esa torf ishlab
chiqarib, karbonat angidridni yer ostida saqlaydi. 4. Erozionni oldini olish: Mangrov o‘simliklari
va boshqa suvli o‘simliklar sohil va daryo qirg‘oqlarini himoya qiladi, erozionning oldini olishga
yordam beradi. Bu o‘simliklar ildizlari suv ostidagi tuproqni ushlab turadi va sohilni erozion
jarayonlardan himoya qiladi.
Tuban o‘simliklarning ekologik tizim va insoniyat hayotiga ta'siri keng qamrovli bo‘lib,
ular bilan bog‘liq tadqiqotlar va amaliy foydalanish sohalari tobora kengayib bormoqda. Quyida
ularning iqtisodiyot, sog‘liqni saqlash, va ilmiy izlanishlardagi ahamiyati haqida qo‘shimcha
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
124
ma’lumotlar keltirilgan. Tuban o‘simliklarning amaliy ahamiyati: 1. Tibbiyotda qo‘llanilishi.
Tuban o‘simliklardan olingan moddalar turli kasalliklarni davolashda ishlatiladi. Masalan:
Likenlar (Lichens) antibakterial va antifungal xususiyatga ega moddalarni ajratadi. Cladonia
rangiferina kabi likenlardan antibiotiklar tayyorlanadi. Qamishsimon o‘simliklar
(Pteridophyta) tarkibidagi ba'zi alkaloidlar saraton hujayralariga qarshi dorilar tayyorlashda
qo‘llaniladi. 2. Qishloq xo‘jaligida ahamiyati. Bioo‘g‘itlar ishlab chiqarish: Tuban o‘simliklar,
ayniqsa, suvli o‘simliklar, tuproq unumdorligini oshiruvchi bioo‘g‘itlar sifatida ishlatiladi.
Azolla kabi o‘simliklar azotni bog‘lash xususiyatiga ega va shuning uchun guruch maydonlarida
o‘g‘it sifatida ishlatiladi. Chorva uchun ozuqa: Lemna (Duckweed) chorva mollari va baliqlar
uchun arzon va samarali yem hisoblanadi.3. Sanoatda ishlatilishi. Kiyim-kechak sanoati: Ba'zi
likenlar tabiiy bo‘yoq sifatida qo‘llanadi. Misol uchun, Roccella tinctoria likeni bo‘yoq ishlab
chiqarishda ishlatiladi. Kosmetika mahsulotlari: Tuban o‘simliklarning ekstraktlari
namlantiruvchi va terini himoya qiluvchi moddalar sifatida ishlatiladi. 4. Energiya manbai
sifatida: Bioyoqilg‘i ishlab chiqarish: Suvli o‘simliklar, masalan, Eichhornia crassipes (Water
Hyacinth), bioyoqilg‘i ishlab chiqarish uchun xomashyo sifatida ishlatiladi. Ular tez ko‘payishi
va yuqori organik massa berishi tufayli samarali energiya manbaidir. 5. Atrof-muhitni
tiklashda: Suv tozalash tizimlarida ishlatilishi: Suv o‘simliklari, jumladan, Hydrilla va
Vallisneria, suv havzalarini organik ifloslanishdan tozalashda muhim ahamiyatga ega.
Sho‘rlangan yerlarni tiklash: Sho‘r yerlarda o‘suvchi tuban o‘simliklar, masalan, Salicornia,
tuproqning sho‘rini kamaytirishda yordam beradi va degradatsiyaga uchragan yerlarda
hayotni qayta tiklaydi.
Tuban o‘simliklar, xususan, torfli hududlarda o‘suvchi Sphagnum kabi moxlar, iqlim
o‘zgarishi jarayonlarini tahlil qilish uchun muhim tadqiqot obyekti hisoblanadi. Ular orqali
o‘tmishdagi iqlim o‘zgarishlari haqida ma’lumot olish mumkin. Likenlar va boshqa sezgir tuban
o‘simliklar havo ifloslanishini o‘lchashda biologik indikator sifatida ishlatiladi. Masalan,
likenlarning ko‘payishi yoki yo‘qolishi havo sifatining holati haqida signal beradi. 3.Tuban
o‘simliklarning genetik tuzilishi ilmiy izlanishlar uchun o‘ziga xos model hisoblanadi. Ularning
oddiy tuzilishi sababli murakkab biologik jarayonlarni o‘rganish osonlashadi. Tabiatda tuban
o‘simliklar sonining kamayishi global ekologik muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.
Shuning uchun ularni saqlash quyidagi sabablarga ko‘ra dolzarb masaladir: 1. Ekologik
barqarorlikni saqlash: Tuban o‘simliklar atrof-muhitni tozalash va barqarorlashtirishda muhim
ahamiyatga ega. 2. Biodiversifikatsiyani himoya qilish: Ularning yo‘qolishi biologik xilma-
xillikka zarar keltiradi. 3. Iqtisodiy resurslarni ta'minlash: Tuban o‘simliklarning turli
sohalardagi ahamiyati iqtisodiy foyda keltiradi.
Xulosa:
Tuban o‘simliklar nafaqat ekologik tizimlar uchun, balki insoniyat hayotining
turli sohalarida ham katta ahamiyatga ega. Ularning ekologik va iqtisodiy foydalari, ilmiy
tadqiqotlardagi o‘rni va tabiat barqarorligini ta'minlashdagi hissasi ularni saqlash va tadqiq
qilish zarurligini ko‘rsatadi. Shu sababli, tuban o‘simliklarni himoya qilish va ulardan oqilona
foydalanish kelajakdagi ekologik va iqtisodiy muammolarni hal qilishda muhim rol o‘ynaydi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
125
References:
1.
Xo’janazarov.O’.E, Mavlonov. X, Sadinov J.S. “Botanika o’simliklar sistematikasi” Toshkent
“Innovatsiya-Ziyo” 2022.
2.
Pratov O’, To’xtayev A.S, Azimova. F.O’, Saparboyev F.Z, Umaraliyeva M.T. “Biologiya”
(botanika 6-sinf darslik) Toshkent- “O’zbekiston”, 2017.
3.
Ikromov M.I, Normurodov X.N., Yuldashev A.S. “Botanika” Toshkent “O’zbekiston” 2002.
4.
Mustafayev. S, Ahmedov O’. Botanika – T: “O’zbekiston”, 2006
