ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
108
BOLALARDA DEVIAT XULQNING NAMOYON BO’LISH SHAKLLARI
Xolmanova Oyro’zi
Samarqand davlat universiteti Kattaqo’rg’on filiali
Aniq va tabiiy fanlar fakulteti Ijtimoiy ish yo’nalishi 4-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14471275
Annotatsiya:
Yosh avlod o‘rtasida deviant xulq- atvorning rivojlanishi va jamiyatdagi
jinoyatchilik hodisalarning o‘sishi o‘rtasida o‘zaro bog’liqlik mavjud.Noqonuniy xatti-
harakatlar qilish istagi bolalar va o‘spirinlarning deviant xatti-harakatlar rivojlanishi ortib
bormoqda. Shuning uchun deviant hatti-harakat kuzatilayotgan yoshlarni tarbiyalashda
hisobga olinishi kerak bo‘lgan ijtimoiy, biologik va psixologik omillarga bog’liq.
Kalit so‘zlar:
Deviant, yoshlar, xulq-atvor, og’ish, jinoyatchilik.
Profilaktika.
Hozirgi vaqtda yoshlar o’tasida deviant xulq-atvor ko’payotgani ma’limdir. Deviant xulq-
atvorni oldini olish uchun eng avvalo deviant harakatlarning namoyon bo'lishiga yordam
beradigan turtki nima ekanligini tushunish kerak. Ota-onalar va bolalar o'rtasidagi
munosabatlardagi muammolar deviant xatti-harakatlarning sababiga aylanadi. Ba'zida
faqatgina ota-onaning g'amxo'rligi va nazorati bolalar uchun etarli emas. Ota-onalardan
birining o'limi, ajralishlar ham bolalarda deviant xulq-atvorning paydo bo’lishiga olib
keladi.Ota-onalar bilan bog’liq har xil muammolar deviant xatti-harakatlarning sababiga
aylanishi mumkin.Bolaning turli xil qo'rquvlari va komplekslarini, ular kattalarga aytishga
xijolat bo'lishadi.Ota-onalar tomonidan nazoratning yo'qligi, ba’zida esa har qanday harakatlar
uchun nazoratning oshirib yuborishi ham bolalarda og’ish harakatlarini vujudga kelishiga
sabab bo’lishi mumkin.Bolalarda turli xilda kechadigan ruhiy jarayonlar uchun ularda
agressiya, dunyoni salbiy qabul qilish, tanada titroqlar,o’zini-o’zi yengishi qiyin bo’lgan ruhiy
kasalliklar kelib chiqishi mumkin.
Bunday holatlar kelib chiqmasligi uchun mutaxassislar quyidagi chora-tadbirlarni ishlab
chiqdilar:
1. Maktablarda o'quv va rivojlanish dasturlarini, kurslarni o'tkazish. Ma'ruzalar
o'smirlarni o'qitish va ularga giyohvand moddalar, alkogol ichimliklar va boshqalarni doimiy
ravishda rad etishni o'rgatishga qaratilgan.
2. Sport va sog'lom turmush tarzini targ'ib qilish. Tamaki mahsulotlari va spirtli
ichimliklarni reklama qilishni taqiqlash.
3. Yoshlar uchun qiziqarli va ma'lumotli dam olishni tashkil qilish. Deviant xulq-atvorli
bolalar bilan ishlash zamonaviy texnologiyaladan foydalanish. Bolalar va o'spirinlarda deviant
xulq-atvorning namoyon bo’lishini , psixologlar va ijtimoiy xodimlar quyidagilarni asos qilib
ko’rsatishdi:
Irsiyat
ota-onalarning xatolari
oiladagi nizolar
ruhiy kasallik
aqliy va fiziologik jarayonlar
ommaviy axborot vositalarining salbiy ta'siri;
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
109
jamiyatda talab qilinadigan harakatlar bilan bolaning individual ehtiyojlari o'rtasidagi
tafovut.
Deviant xatti-harakatdagi bolalar va o’smirlarga nisbatan profilaktika, reabilitatsiya va
korrektsiya ishlari amalga oshiriladi. Bu ularni deviantlikdan chiqirishga, ijtimoiylashishiga
yordam beradi.
Reabilitatsiya
bu- bolaning shaxsiy huquqi, huquqiy statusi, sog’lig’i, ishga
layoqatsizligini tiklashga qaratilgan kompleks tizim hisoblanadi. Deviant shaxs bu markazda
sog’lig’ini tiklashi, xulqini to’g’rilashi, jamiyatga ijtimoiylashishi mumkin.
Proafilaktik
-bu reabilitatsiya tizimidagi shaxsning rivojlanishidagi u yoki bu
chekinishlarni yo’qotishga shart-sharoitlar yaratishga qaratilgan tadbirlardir. U ko’proq
ijtimoiy muhit bilan bog’liqdir. Korreksiya- bu hayotiy chekinishlarga uchragan bolalar va
o’smirlar bilan olib boriladigan aniq faoliyat hisoblanadi. Bola rivojlanishining har bir davrida
shaxsiyat va xarakterning ba’zi ruhiy hislatlari shakllanadi va o’zgaradi. O’smirlarda ruhiyat
rivojlanishining ikki bosqichi kuzatiladi: yashaydigan ijtimoiy muhitdan bezib qoladi, yoki
ko’nikib ketadi. Bunda bolaning emotsional, psixik holatlari, ijtimoiylashuvdagi og’ishlar,
tarbiya, xulqatvorning o’zgarishi kabi holatlar yuzaga kelishi mumkin. Bunda ularning
deviantlikka moyilligi, ya’ni deviatsiya holatlari paydo bula boshlaydi. Ularni bundan chiqarish,
yordam berish ijtimoiy ish xodimining asosiy vazifasi hisoblanadi.
Xorij tajribasi
Deviatsiyaning namoyon bo'lishi juda xilma-xil va ko'p jihatdan butunlay boshqacha.
Ularning barchasini axloq va axloqning buzilishi birlashtiradi. Xulq-atvor anomaliyalarining
asosiy guruhlari terapevtik va tarbiyaviy ta'sir ko'rsatadigan ob'ektlardir. Bugungi kunda
bolalar psixologlari va psixiatrlari deviant xulq-atvor misollarini o'z ichiga oladi:
boshqa odamlar va hayvonlarga nisbatan shafqatsizlik;
o'g'irlik;
yolg'on;
uydan qochish;
haddan tashqari tirnash xususiyati tez-tez portlashlari;
haddan tashqari janjal va janjal.
Agar ushbu belgilarning har biri aniq ifodalangan bo'lsa, xatti-harakatlar deviant
hisoblanadi.
Bundan tashqari rus sotsiologlari bolalarda deviantlikni namoyon bo’lishga quydagilarni
ham kiritib o’tishadi:
Kufr, muqaddas narsalar va abadiy qadriyatlarni mensimaslik
O'smirlar ongsiz ravishda janjal yaratishga va o'zlarini eng axloqsiz tarzda reklama
qilishga intilishadi. Ular jamoat joylarida haqoratli so‘zlardan foydalanadi, diniy kultlar va
milliy qahramonlarni masxara qiladi, jinsiy buzuqlikni namoyish etadi.
Muqobil qiymatlar
Bolalar va o'smirlar guruhlar va subkulturalarni tashkil qiladi. Asosiy motivator - o'yin-
kulgi izlash va zerikishdan qochish. Bunday guruhlar uchun odatiy hodisa - bekorchilik va
o'qish va ishlashni istamaslik.
Ota-onalar bilan munosabatlarni buzish
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
110
Oila ichidagi muloqot qo'pollik va qo'shniga g'amxo'rlik qilmaslik bilan birga keladi.
Buzilgan bolalar isyon ko'tarishadi, uydan chiqib ketishadi va doimo oqsoqollari bilan ziddiyat
qilishadi. Ota-onalari yonida ular muloqot qilishdan, tajribalarini baham ko'rishdan bosh
tortishadi, lekin o'zlari yolg'iz azob chekishadi.
Agressiv xatti-harakatlar
Ba'zan bu mudofaa shaklida bo'ladi: o'smir tengdoshlari guruhida tan olinmaganligi
sababli uzoq vaqt davomida shikoyatlarni to'playdi va keyin kutilmaganda o'ta shafqatsiz
noqonuniy xatti-harakatlar qiladi.
Xudbin xatti-harakatlar
Noqonuniy vositalar - o'g'irlik, talonchilik, tovlamachilik orqali moddiy boylik olishning
barcha usullarini o'z ichiga oladi. Yoshlarni filmlar va qo'shiqlardan "olijanob" jinoyatchilarning
romantik tasvirlari o'ziga jalb qiladi. Ular ko'pincha zerikish va "sport" qiziqishlari tufayli
jinoyat qilishadi.
Oldin olish
Bolalar va o'smirlarda deviant xatti-harakatlarning asosiy oldini olish oilada amalga
oshiriladi. Bolani ota-onaning kundalik mehnatini qadrlashga o'rgatish kerak. Bunda ular
mas'uliyatni rivojlantiradi va o'z-o'zini hurmat qilishni oshiradi.Tanqid qoidalari oldindan
o'ylab topish. Baqirish va haqoratli ohangda gapirish hech kimga foyda keltirmaydi. Jismoniy
jazo qabul qilinishi mumkin emas. Do'stlar bilan muloqot qilishda to'siqlar yaratish - qabul qilib
bo'lmaydigan chora. Bundan tashqari, u jazo sifatida ishlatilmaydi. Ota-onalarning shaxsiy
namunasi bizni yomon odatlardan qutqaradi. Chekish va alkogolizmning oqibatlari haqida
mavjud tushuntirishlar mavjud.
Statistika
Federal Davlar statistika xizmati ma’lumotlariga ko’ra , 2021-yilda Rossiyada 14855 nafar
voyaga yetmagan jinoyatchi sudlangan .
O‘zbekistonda besh yil ichida voyaga yetmaganlar sodir etgan jinoyatlar 4,4 barobarga
oshdi
O‘zbekistonda 2023-yilda qariyb 3600 nafar voyaga yetmaganlar jinoyat sodir etdi. Besh
yil davomida bu ko‘rsatkich qariyb 4,4 barobarga oshdi. Yil davomida tovlamachilik 70,
bezorilik 60, qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish 40, nomusga tegish va odam o‘ldirishga
urinish esa 20 foizga ko‘paydi.
Xulosa
Xulosa qilib shuni aytib o’tishimiz joizki, bolalar va yoshlarda deviant holatlar jamiyat
uchun salbiy holat hisoblanadi. Oqilona yuritalayotgan siyosat va islohotlar bu muammoning
yanada ko’payishini oldini olishga yordam beradi deb o’ylayman.Bu isloholar natijasida
yurtimizda deviantlikning kamayishi asosiy mvzu hisoblanadi.
References:
1.
“Sotsiologiya” fanidan o’quv qo’llanma Xodijayev Olimxon Shavkatovich T-T2021 95-118
betlar
2.
“Deviant xulq-atvor rivojlanishining oldini olishda ruhiy tarbiya usullaridan foydalanish”
Xasanova Iroda Bosim qizi
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
111
3.
“Deviant xulqli bolalar va o’smirlar bilan ishlashda ijtimoiy ish usullar” Xolto’rayeva Zahro
Doniyorova
4.
“Xulqi og’ishgan yoshlar psixologiyasi” o’quv qo’llanma Nodira Gayratovna Komilova t-t
2013 25-30 betlar
5.
“O’smirlik davrida deviant xulq-atvor shakllanishiga muammoli oilalaring ta’siri”
Alimardonov Zohid Shukurlayevich
6.
Rehab family +7(495)859 04 75
