ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
146
AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA QO‘SHILGAN QIYMAT SOLIG‘INI
HISOBLASH VA TO‘LASH MEXANIZMI
Raxmanov Javlonbek Erimmatovich
“O‘ztemiryo‘lkonteyner” AJ Shartnomalar va daromadlarni
hisobga olish bo‘limi boshlig‘i
https://doi.org/10.5281/zenodo.14504353
Annotatsiya.
Ushbu maqolada aksiyadorlik jamiyatlarida qo‘shilgan qiymat solig‘ini
hisoblash va to‘lash mexanizmi batafsil tahlil qilingan. Qo‘shilgan qiymat solig‘i davlat
byudjetini shakllantirishda muhim o‘rin tutadigan soliq turi bo‘lib, uning to‘g‘ri hisoblanishi
va o‘z vaqtida to‘lanishi aksiyadorlik jamiyatlarining moliyaviy barqarorligiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Maqolada qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblashning bosqichlari, hisoblash uchun
qo‘llaniladigan formulalar, soliq deklaratsiyasini tayyorlash va topshirish tartibi yoritilgan.
Shuningdek, soliqni to‘lash jarayonidagi qiyinchiliklar va ularni bartaraf etish bo‘yicha amaliy
takliflar ham taqdim etilgan.
Kalit so‘zlar:
Aksiyadorlik jamiyati, qo‘shilgan qiymat solig‘i, soliq hisob-kitobi, soliq
deklaratsiyasi, davlat byudjeti, soliq tizimi, soliq imtiyozlari, moliyaviy barqarorlik.
Kirish
Aksiyadorlik jamiyatlari iqtisodiyotning muhim subyektlari bo‘lib, ular tomonidan
to‘lanadigan soliqlar davlat byudjetini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Qo‘shilgan
qiymat solig‘i davlat daromadlarini shakllantirishda eng asosiy soliqlardan biri hisoblanadi.
Ushbu soliq mahsulot va xizmatlarga qo‘shilgan qiymat uchun olinadigan bilvosita soliq bo‘lib,
aksiyadorlik jamiyatlarining moliyaviy faoliyatida ham muhim o‘rin tutadi. Ushbu maqolada
aksiyadorlik jamiyatlarida qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblash va to‘lash mexanizmi, unga
ta’sir qiluvchi omillar hamda jarayonni samarali tashkil etish yo‘llari ko‘rib chiqiladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘i tovar va xizmatlarni ishlab chiqarish hamda realizatsiya qilish
jarayonida qiymatning oshgan qismi uchun olinadigan soliqdir. Ushbu soliq oxirgi
iste’molchiga ta’sir etadi, ammo uni davlat byudjetiga to‘lash mas’uliyati tadbirkorlik
subyektlari, jumladan aksiyadorlik jamiyatlariga yuklatilgan. O‘zbekiston Respublikasi Soliq
kodeksiga muvofiq, qo‘shilgan qiymat solig‘ining umumiy stavkasi 12 foizni tashkil qiladi.
Ayrim mahsulotlar, xizmatlar yoki faoliyat turlari uchun imtiyozli shartlar mavjud bo‘lib, ular
qonunchilikda belgilangan.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblash va to‘lash mexanizmi quyidagi bosqichlardan
iborat:
1. Tushumdan hisoblangan qo‘shilgan qiymat solig‘i
Aksiyadorlik jamiyati tomonidan sotilgan mahsulot yoki xizmatlarning umumiy qiymati
asosida qo‘shilgan qiymat solig‘i hisoblanadi. Hisoblash quyidagi formula bo‘yicha amalga
oshiriladi:
1.
Hisoblangan soliq = Tushum × Qo‘shilgan qiymat solig‘i stavkasi (12%)
Misol uchun, agar aksiyadorlik jamiyati oy davomida 1 milliard so‘mlik mahsulot sotgan
bo‘lsa, bu mahsulotlar uchun hisoblangan qo‘shilgan qiymat solig‘i summasi 120 million
so‘mni tashkil etadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
147
2. Kiritilgan (ajratma) qo‘shilgan qiymat solig‘i
Aksiyadorlik jamiyati faoliyati uchun xomashyo, materiallar, xizmatlar yoki asosiy
vositalar sotib olishda to‘langan qo‘shilgan qiymat solig‘i ajratma sifatida hisobga olinadi.
Ushbu summa hisoblangan soliqdan chiqariladi.
3. Yakuniy soliq summasini aniqlash
Yakuniy hisoblashda tushumdan hisoblangan qo‘shilgan qiymat solig‘i summasidan
ajratma sifatida hisobga olingan qo‘shilgan qiymat solig‘i summasi ayiriladi. Formula
quyidagicha bo‘ladi:
To‘lanadigan soliq = Hisoblangan qo‘shilgan qiymat solig‘i - Ajratma qo‘shilgan qiymat
solig‘i
Misol uchun, aksiyadorlik jamiyati oy davomida 1 milliard so‘mlik tushum uchun 120
million so‘m qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblagan va xomashyo xaridi uchun 50 million so‘m
to‘lagan bo‘lsa, to‘lanadigan soliq summasi quyidagicha aniqlanadi:
To‘lanadigan soliq = 120 million - 50 million = 70 million so‘m.
Aksiyadorlik jamiyatlari har oyning yakuniga qadar qo‘shilgan qiymat solig‘i bo‘yicha
hisobotlarni tayyorlab, Davlat soliq qo‘mitasiga elektron tarzda taqdim etadi. Hisobot taqdim
etilganidan so‘ng, hisoblangan qo‘shilgan qiymat solig‘i summasi belgilangan muddatda davlat
byudjetiga o‘tkaziladi. Agar ajratma qo‘shilgan qiymat solig‘i hisoblangan summadan oshib
ketgan bo‘lsa, ushbu ortiqcha summa keyingi davr uchun hisobga olinadi yoki aksiyadorlik
jamiyatining arizasiga asosan qaytariladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblash va to‘lash jarayonida aksiyadorlik jamiyatlari
quyidagi qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin:
1.
Murakkab huquqiy talablar: Soliq kodeksidagi o‘zgarishlar va talablarni to‘liq
tushunmaslik natijasida xatoliklar yuzaga kelishi mumkin.
2.
Elektron tizimlarda ishlash qiyinchiliklari: Soliq deklaratsiyalarini elektron shaklda
taqdim etishda texnik muammolar yuzaga kelishi ehtimoli mavjud.
3.
Imtiyozlardan foydalanishdagi noaniqlik: Ayrim aksiyadorlik jamiyatlari uchun mavjud
soliq imtiyozlaridan foydalanish imkoniyatlari cheklangan yoki ular haqida to‘liq ma’lumotga
ega emas.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblash va to‘lash mexanizmini takomillashtirish uchun
quyidagilar tavsiya etiladi:
1.
Aksiyadorlik jamiyatlari uchun soliq qonunchiligi bo‘yicha muntazam o‘quv-seminarlar
tashkil qilish.
2.
Elektron hisob-fakturalar bilan ishlashni avtomatlashtirish va bu borada texnik yordam
ko‘rsatish.
3.
Imtiyozli sharoitlar va amaldagi soliq stavkalari haqida to‘liq ma’lumot beradigan
platformalarni yaratish.
Xulosa
Qo‘shilgan qiymat solig‘i davlat byudjetini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega
bo‘lgan bilvosita soliq turi hisoblanadi. Aksiyadorlik jamiyatlari uchun qo‘shilgan qiymat
solig‘ini hisoblash va to‘lash mexanizmining to‘g‘ri tashkil etilishi nafaqat soliq organlari bilan
munosabatlarni mustahkamlashga, balki iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga ham ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, soliq jarayonlarini avtomatlashtirish, qonunchilikdagi talablarni
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
148
to‘g‘ri tushunish va samarali boshqaruv tizimini joriy etish aksiyadorlik jamiyatlari uchun
muhim ahamiyatga ega.Qo‘shilgan qiymat solig‘ini undirish mexanizmini takomillashtirish
yo‘llarini tahlil qilish jarayonida quyidagi xulosa va tavsiyalarni ta’kidlash joiz hisoblanadi.
References:
1.
https://review.uz/oz/post/koronavirus-pandemiyasining-global-iqtisodiyotga-va-
ozbekistonning-iqtisodiy-hamkor-mamlakatlariga-tasiri
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoevning 24.01.2020 yildagi Oliy Majlisga
Murojaatnomasi.
3.
https://soliq.uz/page/asosiy-korsatkichlar
4.
A.Jo‘raev, A.Amanov “Soliqlar va soliqqa tortish” darslik 2020 yil.
5.
O.Sattorqulov, A.Abduvoxidov, A.Abduvaliev, A.Burxanov// Iqtisodiy xavfsizlik. O‘quv
qo‘llanma, “NOSHIRLIK YOG’DUSI” 2019-yil.394 bet.
6.
O‘zbekiston Respublikasining 2019 yil 30 dekabrdagi Soliq kodeksi.
7.
Abdullaev, D., Shukhratovna, D. L., Rasulovna, J. O., Umirzakovich, J. U., & Staroverova, O.
V. (2024). Examining Local Item Dependence in a Cloze Test with the Rasch Model.
International Journal of Language Testing, 14(1), 75-81.
