BOZOR IQTISODIYOTIDA ISLOM MOLIYASINING ZAMONAVIY RIVOJLANISH TENDENSIYALARI

Ravshanbek Turdaliyev

doi:10.71337/inlibrary.uz.scin.61431

Авторы

Ravshanbek Turdaliyev
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistratura tinglovchisi

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.scin.61431

Ключевые слова:

islom islom moliyasi islom banklari islom moliya tizimi islom moliyasi tamoyillari.

Аннотация

Maqolada hozirgi davrda dunyo moliya bozorida keng o`rin olayotgan islom moliyasining rivojlanishi tendensiyasi taxlil etilgan. Islom banklari va an’anaviy banklarning o’ziga xos hususiyatlari va Islom banklarining afzalliklari ko’rib chiqilgan. Islom moliyasining rivojlanish tarixi bayon etilgan, islom bank tizimining jahon va bu sohada yetakchi bo’lgan mamlakatlar bank tizimidagi o’rniga baho berilgan. Bundan tashqari, ushbu maqolada islom banklarining hozirgi holati va ularning jahon iqtisodiyotidagi tarqalish istqibollari ko’rib chiqiladi.

ILM-FAN VA INNOVATSIYA

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/si

33

BOZOR IQTISODIYOTIDA ISLOM MOLIYASINING ZAMONAVIY RIVOJLANISH

TENDENSIYALARI

Turdaliyev Ravshanbek Abdulhoshim o’g’li

O‘zbekiston Respublikasi

Bank-moliya akademiyasi magistratura tinglovchisi

https://doi.org/10.5281/zenodo.14557171

Annotatsiya:

Maqolada hozirgi davrda dunyo moliya bozorida keng o`rin olayotgan

islom moliyasining rivojlanishi tendensiyasi taxlil etilgan. Islom banklari va an’anaviy
banklarning o’ziga xos hususiyatlari va Islom banklarining afzalliklari ko’rib chiqilgan. Islom
moliyasining rivojlanish tarixi bayon etilgan, islom bank tizimining jahon va bu sohada
yetakchi bo’lgan mamlakatlar bank tizimidagi o’rniga baho berilgan. Bundan tashqari, ushbu
maqolada islom banklarining hozirgi holati va ularning jahon iqtisodiyotidagi tarqalish
istqibollari ko’rib chiqiladi.

Kalit so’zlar:

islom, islom moliyasi, islom banklari, islom moliya tizimi, islom moliyasi

tamoyillari.

Islomiy moliya tushunchasini taxminan 1400 yil oldin kuzatish mumkin bo'lsa-da, uning

yaqin tarixi Saudiya Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklarida islom banklari ochilgan
1970-yillarga to'g'ri keladi. Bahrayn va Malayziya 1990-yillarda mukammallik markazlari
sifatida paydo bo'ldi.

1

Keyingi o'n yilliklarda bankning ushbu turiga qiziqish sezilarli darajada o'sishda davom

etdi. Ko'p o'tmay, birinchi taniqli moliya instituti - Misrda Mit Ghamr jamg'arma loyihasi
biznes uchun ochildi. 1971 yilda ushbu loyiha Nosir ijtimoiy banki bilan birlashtirilgan.
Bundan tashqari, Islom Davlatlari Moliya Vazirlari, Islom Iqtisodiyoti Birinchi Xalqaro
Konferentsiyasi kabi nufuzli anjumanlarda islom moliyalashtirish masalalari muhokama
qilindi. Natijada, foizsiz bank ishni oddiygina nazariyadan amalda amaliyotga tatbiq etish
yuzaga keldi va 1975 yilda hukumatlararo bank tashkil etildi. O'sha yili birinchi xususiy foizsiz
bank - Dubay Islom banki deb nomlangan, bundan keyin Sudan, Misr va Quvayt kabi
mamlakatlarda ko'proq banklar ochildi. 1975 yildan beri ellikdan ortiq foizsiz banklar ochildi,
bu moliyaviy institutlarning aksariyati musulmon mamlakatlarida. Ya'ni, 1980-yillarning
boshlarida G'arbiy Yevropada islom banklari ham ochilgan. Bundan tashqari, Pokiston va Eron
hukumatlari barcha banklarda islomiy bank tizimini joriy qildilar.

2

Islom moliyasi bozori o’tgan asrga qaraganda ancha keng tarqaldi. Hozirgi paytda islom

moliya institutlarining soni 700 dan ziyod. O’tgan asrning 90-yillarida esa bu tizim yaqin
Sharq va Malayziyada mavjud edi. Hozirda esa bu tizim Yevropa davlatlarida ham
tarqalmoqda.

Islom moliya bozori rivojlanayotgan bozorning muhim qismini egallashga harakat

qilayotgan ko'p sonli ishtirokchilar bilan parchalanib ketgan. Osiyo va Afrika kabi ba'zi
mintaqalarda ko'plab mahalliy ishtirokchilar va ba'zi yirik ishtirokchilar ishtirokida u o'rtacha

1

‘’Introduction to Islamic finance’’,

https://www.accaglobal.com/gb/en/student/exam-support-

resources/fundamentals-exams-study-resources/f9/technical-articles/introduction-to-islamic-finance.html

2

‘’History of Islamic Banking’’,

https://ijaracdc.com/history-of-islamic-banking

ILM-FAN VA INNOVATSIYA

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/si

34

darajada o'sib bormoqda. Biroq, GCC juda ko'p xalqaro ishtirokchilarning mavjudligi bilan
yuqori raqobatbardosh bozordir. Bank Al-Rajhi, Dubay islom banki va Quwait House Finance
lar asosiy ishtirokchilardandir.

So’ngi 10 yillikda islom moliyasining yillik o’sish suratlari 10-12% ni tashkil

qilmoqda.2016- yil yakuniga ko’ra, Islom moliya tizimi 2,293 trln. AQSH dollarini tashkil
qilgan. Islom moliyasi va Islom institutlari nafaqat yaqin Sharq va Malayziya balki boshqa
musulmon davlatlarda va hatto amerika davlatlarida ham faoliyat yurita boshladi. Bularga
misol qilib, AQSH JP Morgan, The bank of Whittier, American Finance House, Standart
chartered Islamic Banking va singari tijorat banklari shariat talablariga amal qilgan holda
faoliyat yuritib kelmoqda.

2019-yilda jahon islom bankining jami aktivlari qariyb 1,99 trillion AQSH dollarini

tashkil etdi. Global islom banki aktivlari va depozitlari umumiy qiymati o'sishda davom etishi
prognoz qilingan edi va bu ko’rsatkichlar o’sishda davom etib kelmoqda.

Islom moliyasining o’sishiga va ommalashuviga, geografik jihatdan kengayishiga sabab

bo’ladigan an’anaviy banklardan bir qancha afzallik va ustunliklari mavjud:

1.Moliyaviy faollikni oshiradi.
Soha ekspertlarining takidlashicha, dunyo musulmonlarining deyarli to’rtdan uch qismi

an’anaviy banklar bilan aloqa qilmaydi. Bunga sabab esa an’anaviy banklardagi foiz va
shariatga mos kelmaydigan amaliyotlardir. Islom bank tizimi esa bu to’siqni olib tashlaydi va
musulmonlarning banklar bilan aloqalarini yaxshilaydi.

2.Xarom va zararli narsalarni ta’sirini kamaytiradi.
Islom moliyasi jamiyatga zararli faoliyatlarni (alkagol, narkotik va pornografik

mahsulotlarni) moliyalashtirmaydi. Bu esa nafaqat musulmonlarga balki butun dunyoga katta
foyda keltiradi.

3. Moliyaviy barqarorlikni mustahkamlaydi.
Islom banklari har bir mijozning risklarini malum bir qismini ham o’z bo’yniga oladi

shuning uchun ham loyihlarni yanada sinchiklab o’rganadi va haddan ziyod risklar katta
bo’lgan loyihalarga mablag’ ajratmaydi.

O’zbekison Markaziy Osiyoda joylashgan va aholi soni bo’yicha mintaqadagi eng katta

davlat bo’lib, 90% aholisi musulmon va savodxonlik darajasi 99.9% ga teng.

Yurtimizda bu sohada kerakli ko’nikmalarga ega bo’lgan kadrlarni tayorlashimiz va jalb

qilishimiz zarur va kerak bo’lsa Islom Moliyasi Insititutlarini va filliallarini ochishimiz va unga
malakali xodimlarni jalb qilishimiz kerak.

Bu tizimini joriy etish uchun moliya sohasiga oid meyoriy-xuquqiy xujjatlarni o’rganib

chiqishimiz va ularga zaruriy o’zgartirish va qo’shimchalar kiritish masalalarini hal qilishimiz
kerak.

References:

1.