ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
74
XROM(III) IONLARINI SORBSION-SPEKTROSKOPIK ANIQLASH
Madusmanova Nazira Kuchkarbayevna
Doktorant, Jizzax davlat pedagogika universiteti
e-mail: nazira.imomova@mail.ru
Miradxamova Gulyorxon O`tkir qizi
Assistant,
I.Karimov nomidagi Toshkent davlar texnika universiteti Olmaliq filiali
https://doi.org/10.5281/zenodo.14586339
Annotatsiya.
Sanoat chiqindi suvlar tarkibidagi xrom (III) ionini sorbsion spektroskopik
aniqlash usuli ishlab chiqildi. Immobillash metodikasi keltirildi. Immobillash uchun tashuvchi
tanlandi. Xrom (III) ionini aniqlash uchun organik reagent bilan hosil qilgan kompleksni hosil
bo‘lishini pH muhitiga bog‘liqligi o‘rganildi. Immobillangan nitrozo-R-tuzi reagent bilan hosil
qilgan kompleksning tuzilishini va reagentni tolaga immobillanish mexanizmi Rentgen
fluressent orqali isbotlandi.
Kalit so`zlar:
sorbsion-spektroskopiya, immobillash, nitrozo-R-tuzi, xrom, organik
reagenrlar, PPA tola.
Xrom atrof-muhitda turli shakllarda uchraydi va uning zaharlilik darajasi ham farq qiladi.
Xrom o'zining olti valentli shaklida suvda yaxshi eriydi. Bu suv havzasini osongina ifloslantiradi
va hujayra tarkibiy qismlari bilan reaksiyaga kirishish darajasida odamlar uchun ochiq bo'ladi.
Inson tanasiga uzoq muddatli ta'sir qilishi qator jiddiy kasalliklarga mikrositik anemiya,
mitoxondriya va qon hujayralari DNKsining shikastlanishi kabilarni bu esa o'z navbatida
kanserogenlik, kasbiy astma, nafas olish organlarining yuqori sezuvchanligi, burun, ko'z
yallig`lanish kasalliklarini keltirib chiqadi. Ifloslanish endemik darajasida emas, balki tabiiy
muhitning boshqa tarmoqlari oziq-ovqat zanjiri va transport vositalari orqalidir. Atrof muhitda
xrom bilan ifloslanish darajasini kamaytirish bo'yicha ko'plab tadqiqotlar davom etmoqda [1].
Tavsiya etilgan kunlik xrom miqdori erkaklar uchun-35 mkg. va ayollar uchun- 25 mkg.ni
tashkil etadi. Biroq, 50 yoshdan oshgan odamlar uchun sutkalik dozani erkaklar uchun 5 mkg
- 30 mkg ayollar uchun 25 mkg. ga kamaytirish tavsiya etiladi [2].
Xozirgi kunda og`ir va zaharli metal ionlarini oqova, sanoat choqindi suvlari tarkibidan
aniqlash uchun turli organik reagentlardan foydalanilmoqda. Xrom (III) ionini aniqlash usullari
ko`p. Ushbu ishda xrom (III) ionini aniqlash uchun nitrozo gurux saqlagan organik reagent
nitrozo-R-tuzidan foydalanilgan.
Optimal tashuvchi tanlash
1-jadval
Tola
A Immobillashgacha
A,
Immobillangandan
so`ng
ΔA
PPA
PPD
PPF
SMA-1
0,553
0,553
0,553
0,553
0,295
0,433
0,387
0,424
0,298
0,12
0,166
0,129
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
75
SMA-2
SMA-3
0,553
0,553
0,490
0,465
0,063
0,088
Immobillangan tashuvchi tanlash uchun turli tashuvchilar tanlab olindi. Ularni
immobillashga tayyorlash uchun xlor formaga keltirib olindi. Buning uchun har xil
tashuvchilarni 0,2000 g dan analitik tarozida tortib olindi. Ularni 50,0ml 0,1 M li HCl ga 1 soatga
solib qo`yildi. So`ng 2-3 marta distillangan suvda yuvildi. Xlor formaga o`tgan tashuvchilarni
nitrozo-R-tuzi reagentiga solib optimal tashuvchi tanlandi. 1-jadvalda keltirilgan natijalardan
xulasa qilib optimal tashuvchi sifatida PPA tolasi tanlab olindi.
Immobillanishga buffer eritmasini ta`sirini o`rganish uchun 50ml li stakanga 0,2000 gr
tanlangan tola dan solib ustiga 0,05 M li nitrozo-R-tuzining suvdagi eritmasi, 2 ml 0,1 M li
marganes(II) va xrom(III) tuzlari eritmasifdan solib 10 daqiqa davomida shisha tayoqcha bilan
aralashtirib har xil buffer eritmasidan 5 ml dan solib optik zichliklari farqi asosida buffer
tanlanadi. Natijalar 2–jadvalda keltirilgan.
2-jadval
Immobillashga buffer eritmasini ta`siri
pH
1
2
3
4
5
6
7
8
9 10 11 12
R
%
R+Cr
+3
Unversal
0
26
44 35 28 22 17 11
-
-
-
-
Atsetatli
0
9
15 29 25 17 6
9
8
Fasfatli
0
11
16 23 28 25 14 13 8
6
Ammiyakli
0
6
11 15 19 26 26 28 22 19 13
8
Olingan natijalardan ko`rish mumkinki kompleks xosil bo`lishi uchun unversal bufer eng
yaxshi natija berganligi uchun shu buferni ish uchun tanlab olindi va shu buferni pH=3-4 oralig`i
eng optimal muxit deb tanlandi.
Xrom (III) ioni aniqlashning optimal sharoitlari tanalndi. Usulni polimer tashuvchilar
yordamida bajarilishi xromni aniqlashning quyi chegarasini oshirishga olib keldi.
References:
1.
Subhadarsini Mohanty, Ankuri Benya, Sujata Hota, M. Santhosh Kumar, Shikha Singh Eco-
toxicity of hexavalent chromium and its adverse impact on environment and human health in
Sukinda Valley of India: A review on pollution and prevention strategies// Environmental
Chemistry
and
Ecotoxicology
Volume
5,
2023,
Pages
46-54
https://doi.org/10.1016/j.enceco.2023.01.002
2.
Реутина С.В. Роль хрома в организме человека // Вестник Российского
университета дружбы народов. Серия: поЭкология и безопасность жизнедеятельности.
2009. No4. С. 50-55.
3.
Елисеева Татьяна. Хром (Cr) – где содержится, какая польза для организма и
здоровья
//
Журнал
здорового
питания
и
диетологии,
2022.
https://cyberleninka.ru/article/n/hrom-cr-znachenie-dlya-organizma-i-zdorovya-gde-
soderzhitsya
4.
N.K. Madusmanova, Z.A.Smanova, I.I.Juraeva Свойство нового аналитического
реагента 2-гидрокси-3-нитрозонафтольдегида// JAX tom 75 №1, 2020, s. 92-96.
