ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
8
QISHLOQ XOʻJALIGI MAHSULOTLARI YETISHTIRISHDA SUV RESURSLARINI
INTEGRALLASHGAN MAVJUD AXBOROT BOSHQARUV TIZIMLARINI
SOLISHTIRISH VA ENG AFZALINI TANLAB OLISH
Egamberganova Fazilat Shuhratovna
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi TATU Urganch filiali
egamberganovafazilat@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14729102
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekiston sharoitida qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini
yetishtirishda suv resurslarini boshqarishning zamonaviy integrallashgan axborot boshqaruv
tizimlari tahlil qilingan. GIS, SCADA, IoT va DSS tizimlarining afzalliklari va kamchiliklari
o‘rganilib, ularning samaradorligi solishtirilgan. Tahlil natijalariga ko‘ra, IoT va DSS
texnologiyalarini birlashtirgan holda qo‘llash eng maqbul yechim ekanligi aniqlangan. Ushbu
yondashuv suv resurslaridan samarali foydalanish va qishloq xo‘jaligida hosildorlikni oshirish
imkoniyatini beradi.
Kalit soʻzlar:
Qishloq xoʻjaligi, suv resurslari, integrallashgan axborot boshqaruv
tizimlari, boshqaruv tizimlari, axborot texnologiyalari, suvni tejash, agrotexnologiya, suv
resurslarini boshqarish, qishloq xoʻjaligi resurslarini optimallashtirish, ma'lumotlar tizimi,
resurslarni samarali boshqarish, agrotexnik xizmatlar, mahsulot yetishtirish, boshqaruv
samaradorligi, tizimlar arxitekturasi, raqamli qishloq xoʻjaligi, yasama intellekt, tashqi va ichki
manbalar, ekologik barqarorlik, agro-texnologik innovatsiyalar.
Qishloq xoʻjaligi sektori insoniyat hayoti uchun muhim ahamiyatga ega boʻlib, uning
samarali rivojlanishi va barqarorligi, ayniqsa, suv resurslarining oqilona boshqarilishiga
bogʻliqdir. Suv, qishloq xoʻjaligi uchun eng zaruriy resurslardan biri boʻlib, uning tejamkor va
optimal ishlatilishi orqali agrotexnologiya va mahsulot yetishtirishning samaradorligini
oshirish mumkin. Shu bilan birga, bugungi kunda axborot texnologiyalari va integrallashgan
axborot boshqaruv tizimlari (AIBT) qishloq xoʻjaligi sohasida muhim vosita sifatida ajralib
turadi.
Axborot boshqaruv tizimlari qishloq xoʻjaligi resurslarini optimallashtirishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Ular yordamida suv resurslarini boshqarish, qishloq xoʻjaligi
mahsulotlarini yetishtirish jarayonini monitor qilish, ekologik barqarorlikni taʼminlash va
texnik xizmatlarni samarali tashkil etish imkoniyati paydo boʻladi. Suv resurslarini boshqarish
tizimlarining samarali ishlashini taʼminlashda integrallashgan axborot tizimlari muhim rol
oʻynaydi, chunki ular turli manbalardan olingan maʼlumotlarni birlashtiradi va yagona tizimda
analiz qilish imkonini beradi.
Bundan tashqari, integrallashgan tizimlar orqali qishloq xoʻjaligi sohasida resurslarni
samarali boshqarish va raqamli qishloq xoʻjaligiga oʻtish imkoniyatlari kengayadi. Yasama
intellekt va maʼlumotlar tizimlari yordamida resurslarni tejash va qishloq xoʻjaligi
mahsulotlarini yuqori sifatda yetishtirish mumkin boʻladi. Tizimlar arxitekturasi va
innovatsion texnologiyalarni qoʻllash qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini barqaror ishlab
chiqarish va boshqaruv samaradorligini oshirishga yordam beradi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
9
O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligi iqtisodiyotning asosiy tarmoqlaridan biri
bo‘lib, uning rivojlanishi suv resurslaridan samarali foydalanishga bevosita bog‘liq.
Mamlakatda suv ta‘minoti tizimlari qishloq xo‘jaligining barqarorligini ta‘minlashda muhim
ahamiyatga ega. Biroq, mavjud suv resurslarini boshqarishda samaradorlikni oshirish zarurati
yuqori darajada dolzarb bo‘lib qolmoqda. Suv resurslarini boshqarishda zamonaviy
texnologiyalar va integrallashgan axborot boshqaruv tizimlaridan foydalanish suv iste‘molini
optimallashtirish va hosildorlikni oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada
suv resurslarini boshqarishda keng qo‘llanilayotgan to‘rt asosiy axborot boshqaruv tizimi —
GIS (Geographic Information System), SCADA (Supervisory Control and Data Acquisition), IoT
(Internet of Things) va DSS (Decision Support System) tizimlari ko‘rib chiqiladi. Tizimlarning
afzalliklari va kamchiliklari tahlil qilinib, O‘zbekiston sharoitida eng samarali tizim aniqlanadi.
Suv resurslarini boshqarishning zamonaviy tizimlari, masalan:
●
GIS (Geographic Information System): Suv resurslarini kuzatish va rejalashtirishda
foydali.
●
SCADA (Supervisory Control and Data Acquisition): Suv resurslari monitoringi va
avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi.
●
IoT (Internet of Things): Sensorlar orqali suv iste’molini real vaqt rejimida nazorat
qilish.
●
DSS (Decision Support System): Suvni boshqarish uchun qaror qabul qilishga yordam
beruvchi tizim.
Axborot boshqaruv tizimlarining solishtirilgan afzalliklari, shuningdek, qishloq
xoʻjaligida agrotexnik xizmatlarni rivojlantirish va mahsulot yetishtirishda ekologik
barqarorlikni taʼminlash kabi omillar ham muhim hisoblanadi. Shu bilan birga, qishloq
xoʻjaligida suvni tejash va optimal ishlatish texnologiyalari yordamida resurslarni samarali
boshqarish hamda agro-tekhnologik innovatsiyalarni hayotga tatbiq etish barqaror
rivojlanishni taʼminlashda muhim oʻrin tutadi.
1.
GIS (Geographic Information System)
GIS tizimi geografik ma‘lumotlarni yig‘ish,
saqlash, tahlil qilish va boshqarish uchun ishlatiladi. Qishloq xo‘jaligida GIS tuproq, o‘simlik
holati va suv manbalarini aniqlashda foydalaniladi.
○
Afzalliklari:
Suv resurslarini geografik nuqtai nazardan optimallashtirish; tuproq
namligini monitoring qilish.
○
Kamchiliklari:
Yuqori darajadagi dasturiy ta‘minot va mutaxassislar talab etiladi.
2.
SCADA (Supervisory Control and Data Acquisition)
SCADA tizimi suv ta‘minoti
tizimlarini real vaqt rejimida kuzatish va boshqarish imkonini beradi.
○
Afzalliklari:
Suv nasoslari, irrigatsiya tizimlari va boshqa uskunalarni
avtomatlashtirish; real vaqt ma‘lumotlari.
○
Kamchiliklari:
Yuqori xarajatlar; murakkab texnologik infratuzilma.
3.
IoT (Internet of Things)
IoT texnologiyasi orqali suv resurslarini monitoring qilish
uchun zamonaviy sensorlardan foydalaniladi.
○
Afzalliklari:
Suv iste‘molini real vaqt rejimida kuzatish; irrigatsiya tizimlarini
optimallashtirish.
○
Kamchiliklari:
Sensorlar va tarmoqlarni saqlash uchun qo‘shimcha xarajatlar; internet
infratuzilmasiga qaramlik.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
10
4.
DSS (Decision Support System)
DSS tizimi qaror qabul qilishda yordam beradi,
jumladan, suv taqsimoti va irrigatsiya strategiyalarini belgilashda.
○
Afzalliklari:
Tahliliy ma‘lumotlar asosida samarali qaror qabul qilish imkoniyati.
○
Kamchiliklari:
Ma‘lumotlarning to‘g‘ri va to‘liq bo‘lishiga bog‘liqlik.
Tizimlarni solishtirish
Quyidagi jadvalda tizimlarning asosiy afzalliklari va kamchiliklari
keltirilgan:
Tizim
Afzalliklari
Kamchiliklari
GIS
Suv resurslarini geografik tahlil
qilish imkoniyati
Yuqori dasturiy ta‘minot
talablari
SCADA
Real
vaqt
kuzatuvi
va
avtomatlashtirish
Yuqori xarajatlar
IoT
Sensorlar orqali aniq ma‘lumot
olish
Qo‘shimcha
texnik
xarajatlar
DSS
Qaror qabul qilishda yordam berish To‘liq
ma‘lumotga
qaramlik
O‘zbekiston sharoitida eng samarali tizim
Yuqoridagi tahlilga asoslanib, O‘zbekiston
sharoitida IoT va DSS tizimlarini birlashtirgan holda qo‘llash eng samarali yechimdir. IoT
sensorlari orqali suv iste’molini real vaqt rejimida kuzatish imkoniyati mavjud bo‘lib, bu DSS
yordamida strategik qarorlarni qabul qilishni osonlashtiradi. Ushbu yondashuv suv
resurslaridan tejamkorlik bilan foydalanishga va hosildorlikni oshirishga yordam beradi.
Shunday qilib, qishloq xoʻjaligida suv resurslarini integrallashgan axborot boshqaruv
tizimlari orqali boshqarish va eng afzal tizimlarni tanlash, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini
yetishtirish jarayonida resurslarni optimallashtirishga, barqarorlikni taʼminlashga, hamda
mahsulot sifatini oshirishga katta hissa qoʻshadi. Bu esa o'z navbatida qishloq xoʻjaligi
sohasida ekologik va iqtisodiy samaradorlikni oshirishga imkon yaratadi.
Xulosa.
Suv resurslarini boshqarishning integrallashgan axborot boshqaruv tizimlari
qishloq xo‘jaligida samaradorlikni oshirish uchun muhim vositalardir. GIS, SCADA, IoT va DSS
tizimlarining afzalliklari va kamchiliklarini tahlil qilish natijasida O‘zbekiston sharoitida IoT
va DSS tizimlarini birlashtirgan holda ishlatish eng maqbul yechim ekanligi aniqlandi. Bu
yondashuv nafaqat suv resurslarini tejashga, balki qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtirish
hajmini oshirishga ham yordam beradi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
11
References:
1.
Egamberganova F. Sh. (2023) Water resources problems. Agricultural production
infrastructure and water efficiency.
2.
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=Yqt-
Uz0AAAAJ&citation_for_view=Yqt-Uz0AAAAJ:ufrVoPGSRksC
3.
Egamberganova,
F.
(2019).
"Сув
ресурсларини
бошқаришда
ахборот
технологияларининг роли."
Сув ва экология
.
4.
Egamberganova, F. (2022). "Қишлоқ хўжалигида сувни тежаш ва самарали
ишлатиш."
Агроэкологик тадқиқотлар
.
5.
Egamberganova, F. (2021). "Сув ресурсларини бошқаришда интеграллашган
ахборот тизимлари."
Агроинновациялар
.
6.
Egamberganova, F. (2020). "Suv resurslarini boshqarish va tejashning innovatsion
texnologiyalari."
Qishloq xoʻjaligi va suvni boshqarish jurnalida
.
7.
Nurmatov, J., & Iskandarov, M. (2022). "Axborot texnologiyalari yordamida qishloq
xoʻjaligi resurslarini boshqarish."
O‘zbekiston iqtisodiyoti va innovatsiyalar jurnali
.
8.
Tashkent Institute of Irrigation and Agricultural Mechanization Engineers. (2019).
"Agrotexnologiyalarga asoslangan suvni boshqarish tizimlari."
Suv resurslari va texnologiyalar
.
9.
Frolova, A., & Yelagin, V. (2021). "Integrallashgan boshqaruv tizimlari va qishloq xoʻjaligi
samaradorligi."
Jahon qishloq xoʻjaligi konferensiyasi materiallari
.
10.
Babadjanov, M. (2022). "Qishloq xoʻjaligi tizimlarida innovatsion boshqaruv."
Suv
resurslari va boshqaruv
.
11.
Ismoilov, U. (2019). "Qishloq xoʻjaligi uchun suvni tejash texnologiyalari."
Agrotexnik
xizmatlar jurnali
.
