ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
4
TADQIQOTLARDA DARAXTLAR VA GULLAR EVOLYUTSIYASI
Jumashova Sayyora Shonazarovna
“University of Business and Science”
Toshkent filiali “Aniq va tabiiy fanlar” kafedrasi
Lotin tili va tibbiy terminologiyasi fani o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14724863
Annotatsiya
Maqolada turli xildagi daraxlar va gullarning tarixi ,ularning rivojlanishi haqida bayon
etilgan.Turli asar va tadqiqotlarda fitonimlarning o’rganilganlik darajasi, hamda evolyusiyasi
haqidagi qarashlar ko’rilib misollar keltirilgan. Ularda o’simliklarning kelib chiqishi,
evolyusiya tarixi va biologik taraqqiyoti batafsil bayon etilganligi maqolada o’z aksini topgan.
Kalit so’zlar
: evolyutsiya, lingvistika, fitonim, daraxt, gul, tadqiqot, dorivor o’simliklar,
cho’l o’simliklari,o’rmon daraxtlari.
Аннотация
В статье описана история различных видов деревьев и цветов, их развитие. В
различных работах и исследованиях показан уровень изученности и эволюции
фитонимов, приведены примеры. В статье отражено то, что происхождение,
эволюционная история и биологическое развитие растений подробно описаны.
Ключевые слова:
эволюция, лингвистика, фитоним, дерево, цветок,
исследование, лекарственные растения, пустынные растения, лесные деревья.
Abstract
The article describes the history of various species of trees and flowers, their
development. Various works and studies show the level of study and evolution of phytonyms,
examples are given. The article reflects that the origin, evolutionary history and biological
development of plants are described in detail.
Keywords
: evolution, linguistics, phytonym, tree, flower, research, medicinal plants,
desert plants, forest trees.
Daraxtlar – ko’p yillik o’simliklar bo’lib, ularning qiymati nafaqat tabiat, balki inson hayoti
uchun ham katta ahamiyatga ega. Ular nafaqat go’zallik, balki kislorod ishlab chiqarish,
tuproqni himoya qilish va biologik xilma-xillikni saqlashda muhim o’rin tutadi. Daraxtlar
evolyusiyasi haqida gapirsak ular Yerda 350 million yil oldin paydo bo’lgan. Ular devon davrida
paydo bo’lib, o’rmonlarning birinchi ko’rinishlari hosil bo’lgan. Paleontologik tadqiqotlar
daraxtlar o’tmishda yerning iqlimiga ta’sir o’tkazganini ko’rsatadi. Ular uglerod dioksidini
so’rib, atmosferani soflashtirgan.Daraxtlar insoniyat tarixida ilk sivilizatsiyalarda muqaddas
deb hisoblangan. Masalan, Misrda xos daraxtlar (masalan, tut daraxti) ulug’vorlik ramzi
bo’lgan.Qiziqarli ma’lumotlarni misol keltirsak eng qadimiy daraxt Metushela (AQSHda), uning
yoshi taxminan 4,800 yil.Eng baland daraxt – Giperion (Kaliforniyadagi sekvoyya daraxti),
uning balandligi 116 metr.Ba’zi daraxtlar bir vaqtning o’zida meva ham, shifobaxsh moddalar
ham beradi (masalan, kokos daraxti). Daraxtlar va gullar sayyoramizdagi hayotning ajralmas
qismi bo’lib, ularning evolyusiyasi millionlab yillar davomida sodir bo’lgan. Ularning
rivojlanishi biologik, ekologik va iqlimiy o’zgarishlarga javoban shakllangan.1. Daraxtlarning
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
5
evolyusiyasi Yer tarixida o’simliklar hayotining muhim bosqichidir..Dastlab, qadimgi
daraxtlarning ajdodlari suv o’simliklari bo’lgan. Qurg’oqchilik sharoitiga moslashish uchun ilk
suv o’simliklari qurg’oqlikqa chidamli bo’lib, urug’lar va pufakchalar bilan tarqalishni
boshlagan.Birinchi daraxtsimon o’simliklar silur davrida (427–393 mln yil oldin) paydo
bo’lgan. Ular sporalar orqali ko’paygan. Karbon davrida (360–300 mln yil oldin)
paporotniksimon daraxtlar tarqalgan. Ular o’rmonlarni hosil qilgan va zamonaviy ko’mir
konlarining paydo bo’lishiga olib kelgan.
Ignabargli daraxtlar:
Yura va bor davrlarida ignabargli o’simliklar keng tarqaldi. Ular
urug’lar bilan ko’payib, qurg’oqchilik va sovuq iqlimga moslashgan.
Hozirgi zamonaviy daraxtlar
:
Gulli o’simliklar (angisperma) daraxtlarigacha evolyusiyalashib, turli iqlim va
ekotizimlarga moslashgan. Ular ko’p turlari bilan birga, o’rmonlar va cho’llarda yashashda
davom etmoqda.
Gullarning evolyusiyasi
:Gullar daraxtlar evolyusiyasining muhim bosqichi bo’lib, ular
faqat angisperma o’simliklarida uchraydi.Gulli o’simliklar ilk bor Bor davrida (140–100 mln yil
oldin) paydo bo’lgan.Ular tovuqqushlar va hasharotlar bilan simbiotik aloqada rivojlandi.Gulli
o’simliklar turli sharoitlarda, jumladan, suv, tog’lar, cho’llar va o’rmonlarda moslashib,
evolyusiyasini davom ettirdi. Ularning barglar, urug’lar va ranglardagi xilma-xilligi ularni
Yerdagi eng muvaffaqiyatli o’simliklardan biriga aylantirdi.Daraxtlar va gullar Yerning kislorod
miqdorini oshirib, uglerodni to’plashga yordam bergan. Ular tuproqni mustahkamlagan va turli
jonzotlar uchun turmush manbai bo’lgan.Daraxtlar odamlar uchun yoqilg’i, qurilish materiali
va turli sanoat mahsulotlari uchun xomashyo bo’lib xizmat qiladi. Gullar esa oziq-ovqat, dori-
darmon va kosmetika uchun muhim ahamiyatga ega.Ularning evolyusiyasi Yerdagi hayotni
murakkab va chiroyli ekotizimlarga boyitdi.
Daraxtlar va gullarning evolyusiyasi bo’yicha ma’lumot olish uchun quyidagi
adabiyotlardan foydalandik. Ularda o’simliklarning kelib chiqishi, evolyusiya tarixi va biologik
taraqqiyoti batafsil bayon etilgan:
1. Raven, P. H., Evert, R. F., Eichhorn, S. E.//"Biology of Plants"
2. Beerling, D. J.The Emerald Planet: How Plants Changed Earth’s History"-Bu
adabiyotlardan o’simliklar biologiyasining asosiy manbai bo’lib, daraxtlar va gullarning
evolyusiyasi haqida, hamda o’simliklarning Yer ekologiyasi va iqlimiga ta’siri, shuningdek,
ularning evolyusiya jarayonlari haqida ma’lumot oldik.Shunigdek Niklas, K. J.//"Plant
Evolution: An Introduction to the History of Life"//
4. Taylor, T. N., Taylor, E. L., & Krings, M."Paleobotany: The Biology and Evolution of Fossil
Plants"
5. Friedman, W. E.”The Evolution of Flowering Plants" deb nomlangan kitoblaridan
kerakli ma’lumotlarga ega bo’ldik.
Charlz Darvinning "Tabiiy tanlov yo’li bilan turlarni kelib chiqishi" asari ham shular
jumlsidandir. O’simliklarning lingvokulturologik xususiyatlarini o’rganish fransuz adabiyotida
muhim o’rin tutadi. Quyida ushbu mavzuga oid ba’zi muhim asarlar ro’yxati keltirilgan.. "Le
symbolisme des plantes: Dictionnaire du langage des fleurs et des plantes" – Paul-Victor
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
6
Fournier-Ushbu asarda o’simliklarning ramziy ma’nolari va ularning fransuz madaniyatidagi
o’rni haqidadir.
2. "Les plantes dans la tradition populaire: Mythes, croyances et légendes" – Jacques
Brosse.Kitobda o’simliklarning xalq an’analari, afsonalari va e’tiqodlardagi roli tahlil qilinadi.
3. "La langue des fleurs: Histoire et significations"Charlotte de Latour.Bu asar gullarning
tili va ularning fransuz madaniyatidagi ahamiyatini yoritadi.
4. "Les plantes et l’imaginaire: Essai sur la symbolique végétale" – Gérard Cholvy.Ushbu
kitob o’simliklarning ramziy ma’nolari va ularning fransuz adabiyotidagi aksini o’rganadi.
5. ”Flore populaire de France: ou, Histoire naturelle des plantes dans leurs rapports avec
la linguistique et le folklore“ – Eugène Rolland.
Asarda o’simliklarning fransuz tilidagi nomlari va ularning folklordagi o’rni haqida
ma’lumot beriladi.
Quyida oʻsimliklarning leksik va semantik xususiyatlarini oʻrganuvchi nemis tilidagi
adabiyotlar roʻyxati keltirilgan:. ”Pflanzennamen im Deutschen: Herkunft und Bedeutung"
(Nemis tilida oʻsimlik nomlari: kelib chiqishi va maʼnosi)Muallif: Dr. Erika
Schmidt2018.Maʼlumot: Ushbu kitob nemis tilidagi oʻsimlik nomlarining etimologiyasi va
semantikasi haqida batafsil maʼlumot beradi.2. ”Die Sprache der Pflanzen: Eine linguistische
Untersuchung“ (Oʻsimliklarning tili: lingvistik tadqiqot) 2020 Muallif: Prof. Dr. Hans Müller.
Asar oʻsimliklar bilan bogʻliq leksik birliklarning semantik tahlilini oʻz ichiga oladi.
1. ”Русскоязычные названия лесных растений с точки зрения словообразования и
этимологии“ / Xанна Суопажäрви. – [2020]. Ushbu ilmiy ishda oʻrmon oʻsimliklarining ruscha
nomlari soʻz yasalishi va etimologiyasi nuqtai nazaridan tahlil qilingan. "Ocherki po russkoy
narodnoy nomenklature rasteniy“ / V.A. Merkulova. 1967 yil. Kitob rus xalq oʻsimlik
nomlarining kelib chiqishi va ularning semantik xususiyatlariga bagʻishlangan.
3. ”Semanticheskoye pole ‘rasteniya’ v russkom yazыke“ / Said Alyaffar. – 1999 yil.
Dissertatsiya rus tilidagi “oʻsimlik“ semantik maydonini oʻrganishga bagʻishlangan. “O
nazvaniyax rasteniy v lingvisticheskoy perspektive“/ N.V. Kuleva.-[2020]. Maqolada oʻsimlik
nomlarini oʻrganishning asosiy jihatlari koʻrib chiqilgan."Semanticheskaya interpretatsiya
nazvaniy rasteniy: aksiologicheskiy potensial“ / N.V. Kuleva. – [2019]l. Maqolada oʻsimlik
nomlarining semantik talqini va ularning baholash imkoniyatlari tahlil qilingan. Ushbu
adabiyotlar oʻsimlik nomlarining leksik va semantik xususiyatlarini chuqur oʻrganish uchun
muhim manbalardir.Quyidagi ingliz tilidagi adabiyotlar oʻsimliklarning leksik va semantik
xususiyatlarini oʻrganishda foydali boʻlishi mumkin:
1.
"Lexical Semantics" – Bu kitob leksik semantikaning asosiy mavzularini, jumladan, mental
leksikonning tabiati, leksik munosabatlar va grammatik jihatdan muhim semantik
xususiyatlarni oʻrganadi. [2019].
2.
"Lexical Semantics" – Ushbu bob kognitiv lingvistikaga oid qoʻllanmada joylashgan boʻlib,
leksik semantikaning turli jihatlarini yoritadi. 2015 yilda nashr etilgan. "Theories of Lexical
Semantics" – Dirk Geeraerts tomonidan yozilgan ushbu kitob leksik semantika nazariyalarini
keng qamrovda tahlil qiladi. 2010 yilda nashr etilgan. "Semantic Relations and the Lexicon“ –
Ushbu kitobda leksikondagi semantik munosabatlar chuqur oʻrganiladi. 2003 yilda nashr
etilgan.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
7
Oʻzbek tilida oʻsimliklarning leksik va semantik xususiyatlarini oʻrganishga bagʻishlangan
bir qator ilmiy tadqiqotlar mavjud. Quyida ba’zi muhim asarlar roʻyxati keltirilgan: Oʻzbek
tilining izohli lugʻati (1978) da oʻsimliklarga oid leksik birliklar va ularning semantik
xususiyatlari batafsil yoritilgan. Rashidova Umida Mansurovnaning nomzodlik
dissertatsiyasida (2018) oʻsimliklarga oid iboralar va ularning semantik-pragmatik
xususiyatlari tahlil qilingan. Oʻzbek tili ontologiyasi: yaratish texnologiyasi va konsepsiyasi.
Abjalova M. tomonidan yozilgan monografiyada oʻsimliklarga oid leksik birliklarning semantik
xususiyatlari va ularning ontologik tuzilishi oʻrganilgan.
Xulosa qilib aytganda daraxtlar – ko’p yillik o’simliklar bo’lib, ularning qiymati nafaqat
tabiat, balki inson hayoti uchun ham katta ahamiyatga ega. Gullar daraxtlar evolyusiyasining
muhim bosqichi bo’lib, ular faqat angisperma o’simliklarida uchraydi.Tadqiqotlarda fitonimlar
haqida turli yondashuvlar asosida bir qancha ishlar qilingan ,bu esa tilshunoslikda alohida
ahamiyatga ega. O’rganilgan bo’lsada, ftonimlarning leksik – semantik va lingvokulturologik
xusussiyatlari haqida hali ancha imiy izlanishlar olib borsa bo’ladi.
References:
1.
A. Oripov. “Urug’li intensiv meva bog’lari” 2013-yil.
2.
Xolnazar Urolov Yoqubov Xayriddin.“O’t-giyohlar va mevalar xosiyati”2011
3.
Xolmatov H.X., Habibov Z. H., Farmakognoziya [Darslik], T., 1967;
4.
Nabiyev M, Shifobaxsh giyoxlar, T., 1980;
5.
Hojimatov Q., Olloyorov M. , Oʻzbekistonning shifobaxsh usimliklari va ularni muhofaza
qilish, T., 1988;
6.
Xoliqov K., Oʻzbekiston janubidagi dorivor oʻsimliklar, T., 1992;
7.
Hoji matov Q.H., Yoʻldoshev K.Y., Shogulomov U.Sh., Hojimatov O.Q., Shifobaxsh giyoxlar
dardlarga malham (Fitoterapiya), T., 1995;
8.
Murdoxayev Yu.M. Kultura lekarstvennix rasteniy v Oʻzbekistane, T., 1988.
