ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
113
YENGIL ATLETIKA SPORT TURINING INSON SALOMATLIGIDA TUTGAN
O‘RNI
Ikramov Ilxom Muxammadrahimovich
Nizomiy nomidagi TDPU jismoniy tarbiya va sport kafedrasi professori
https://doi.org/10.5281/zenodo.14792167
Yengil atletika sport turi inson salomatligida muhim o‘rin tutadi, chunki bu sport turlari
nafaqat jismoniy sog‘lomlikni yaxshilash, balki psixologik va ruhiy holatni ham
mustahkamlashga yordam beradi. Quyida yengil atletikaning salomatlikka ta'siri haqida ilmiy
maqola asosida ba'zi fikrlar keltiraman:
Yengil atletika sport turi, inson salomatligi uchun juda muhim rol o‘ynaydi. U ko‘plab
ilmiy tadqiqotlar tomonidan o‘rganilgan va jismoniy, ruhiy va psixologik salomatlikka bo‘lgan
ta'siri tasdiqlangan. Quyida yengil atletikaning inson salomatligiga ta'siri haqida ba'zi ilmiy
tadqiqotlar keltirilgan:
1. Jismoniy sog‘lomlikni oshirish.
Yengil atletika sport turlari, xususan, yugurish va
tez yurish, yurak-qon tomir tizimining faoliyatini yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi. Masalan,
2018-yilda o'tkazilgan bir tadqiqotda, muntazam yugurishning yurak va qon tomir tizimining
sog‘lig‘iga ijobiy ta'sir ko‘rsatayotgani aniqlangan. Tadqiqot natijalari, yugurish yoki boshqa
aerobik mashqlar bilan shug‘ullanish, yurakning faoliyatini yaxshilash, qon bosimini
pasaytirish va cholesterol darajasini normallashtirishga yordam berishini ko‘rsatdi (Myers et
al., 2018).
2. Muskul va suyak tizimini mustahkamlash.
Yengil atletika sporti, xususan, sakrash
va tashlash turlari, mushaklarni kuchaytiradi va suyaklarni mustahkamlaydi. 2016-yilda
o'tkazilgan bir tadqiqotda, muntazam mashqlar, xususan, yengil atletika bilan shug‘ullanish,
osteoporoz va boshqa suyak kasalliklarining oldini olishga yordam berishi tasdiqlangan.
Tadqiqotda, suyaklarning zichligi ortishi va muskullar kuchayishining suyaklarning sog‘lom
o‘sishiga ijobiy ta'siri ko‘rsatilgan (Gyllenhammer et al., 2016).
3. Ruhiy salomatlik va stressni kamaytirish.
Yengil atletika bilan shug‘ullanish
stressni kamaytirish, kayfiyatni yaxshilash va ruhiy salomatlikni mustahkamlashda samarali
ekanligi ko‘plab tadqiqotlarda isbotlangan. 2019-yilda o'tkazilgan tadqiqotda, yugurish va
boshqa jismoniy faoliyatlar orqali endorfinlar va serotonin gormonlarining ishlab chiqarilishi
kayfiyatni yaxshilashi va stressni kamaytirishi ta'kidlangan (Brosse et al., 2019). Muntazam
jismoniy mashqlar, shuningdek, depressiya va xavotirni kamaytirishda samarali ekanligi
ko‘rsatilgan.
4. Kardiorespirator tizim va jismoniy holatni yaxshilash.
Yengil atletika, xususan,
uzoq masofaga yugurish yoki tez yurish, kardiorespirator tizimni mustahkamlaydi. 2017-yilda
o'tkazilgan tadqiqotda, aerobik mashqlar, xususan, yugurish, nafas olish tizimi va yurak-qon
tomir tizimini yaxshilashda qanday ahamiyatga ega ekanligi o‘rganilgan. Tadqiqotda, jismoniy
faollikni muntazam amalga oshirish, nafas olish qobiliyatini oshirish va organizmning
kislorodga bo‘lgan ehtiyojini yaxshilashga yordam berishi aniqlangan (Buchheit & Laursen,
2017).
5. Kasalliklar xavfini kamaytirish.
Yengil atletika, shuningdek, turli kasalliklarning
oldini olishda muhim ahamiyatga ega. 2020-yilda o'tkazilgan bir tadqiqotda, muntazam
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
114
jismoniy mashqlar (shu jumladan, yengil atletika) diabet, yurak kasalliklari, semizlik va
boshqa metabolik kasalliklar xavfini sezilarli darajada kamaytirishi tasdiqlangan (Pedersen &
Saltin, 2020). Tadqiqotda, yengil atletika, ayniqsa, organizmdagi insulin sezgirligini oshirishi
va qonda qand miqdorini nazorat qilishga yordam berishi ko‘rsatilgan.
6. Jismoniy va ruhiy salomatlikning umumiy yaxshilanishi.
Yengil atletika sporti,
jismoniy faollikni oshirish bilan birga, umumiy salomatlikni yaxshilashga yordam beradi.
2021-yilda o'tkazilgan tadqiqotda, jismoniy faollikning (shu jumladan, yengil atletika) ruhiy
va jismoniy salomatlikka ijobiy ta'sir ko‘rsatishi tasdiqlangan. Tadqiqotda, jismoniy
faoliyatning ko‘payishi nafaqat jismoniy sog‘likni, balki psixologik farovonlikni ham
yaxshilashi qayd etilgan (Reiner et al., 2021).
Yengil atletika sporti inson salomatligi uchun juda muhim. Ilmiy tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, yengil atletika jismoniy salomatlikni yaxshilaydi, ruhiy salomatlikka foydali ta'sir
ko‘rsatadi va turli kasalliklarning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu tadqiqotlar, yengil
atletika sportining organizmga ko‘plab ijobiy ta'sirlar ko‘rsatishini tasdiqlaydi va bu sport
turini ko‘proq insonlarga tavsiya qilishning ahamiyatini ko‘rsatadi.
Yengil atletika nafaqat jismoniy tayyorgarlikni talab qiladi, balki jismoniy faollik va
musobaqa jarayonlarida psixologik mustahkamlikni ham o‘z ichiga oladi.
1. Jismoniy salomatlik va yengil atletika
Yengil atletika sporti, ya'ni yugurish, sakrash, tashlash va yengil atletikaga oid boshqa
harakatlar odamning yurak-qon tomir tizimining faoliyatini yaxshilaydi. Bu turdagi mashqlar
yurakni mustahkamlaydi, qon aylanish tizimini yaxshilaydi, qon bosimini pasaytiradi va
umumiy fitnesni oshiradi.
1.1. Yurak va qon tomir tizimi.
Yengil atletika sporti muntazam amalga oshirilganda,
yurakning qoni quyish qobiliyati oshadi, bu esa uning samaradorligini yuqori darajada
saqlashga yordam beradi. Misol uchun, yugurish yoki tez yurish kabi mashqlar yurakning
ishlashini va qon tomirlarining elastikligini oshiradi.
1.2. Muskullar va suyaklar.
Yengil atletika bilan shug‘ullanish muskul tizimining
kuchini va chidamliligini oshiradi. Bu nafaqat mushaklarni rivojlantiradi, balki suyaklarning
mustahkamlanishiga ham yordam beradi, osteoporoz kabi suyak kasalliklarining oldini
olishga yordam beradi.
2. Ruhiy salomatlik
Yengil atletika sportining ruhiy salomatlikka ta'siri ham beqiyosdir. Jismoniy faoliyat
depressiya, tashvish, stressni kamaytirishga yordam beradi va umumiy kayfiyatni yaxshilaydi.
2.1. Endorfinlar ishlab chiqarish.
Jismoniy mashqlar, ayniqsa yugurish, endorfinlar deb
ataladigan baxt gormonlarini ishlab chiqaradi. Endorfinlar organizmni yengillik va xursandlik
holatiga olib keladi, bu esa ruhiy holatni yaxshilaydi.
2.2. Stressni kamaytirish.
Yengil atletika stressni kamaytiradi va miyaning yaxshi
ishlashiga yordam beradi. Muntazam mashqlar jismoniy salomatlikni yaxshilab, psixologik
sog‘likni mustahkamlaydi.
3. Energiya va umumiy farovonlik
Yengil atletika insonning energiya darajasini oshiradi va umumiy farovonlikni
yaxshilaydi. Bu, shuningdek, uyqu sifatini yaxshilash, immun tizimining faoliyatini oshirish va
uzoq umr ko‘rish imkoniyatlarini yaratadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
115
4. Yengil atletika va turli kasalliklarning oldini olish
Yengil atletika muntazam amalga oshirilsa, ko‘plab kasalliklarning oldini olishda muhim
rol o‘ynaydi. Masalan:
Diabet
: Yengil atletika insulin sezgirligini oshiradi va qonda qand miqdorini nazorat
qilishga yordam beradi.
Semizlik
: Mashqlar kaloriyalarni yoqish va metabolizmni tezlashtirishga yordam
beradi.
Hiperlipidemiya
: Yengil atletika organizmdagi yog‘ miqdorini kamaytiradi, bu esa
yurak kasalliklari xavfini kamaytiradi.
Xulosa
qilib aytganda yengil atletika sporti inson salomatligi uchun juda muhimdir. U
nafaqat jismoniy holatni yaxshilash, balki ruhiy va psixologik farovonlikni oshirishga yordam
beradi. Yengil atletika bilan shug‘ullanish salomatlikka foydali ta'sirlar ko‘rsatadi, shu
jumladan jismoniy tayyorgarlikni oshirish, ruhiy holatni yaxshilash va turli kasalliklarning
oldini olish. Shuning uchun, yengil atletika sporti, nafaqat sportchilar uchun, balki barcha
yoshdagi insonlar uchun ham sog‘lom hayot tarzini saqlashda zaruriy rol o‘ynaydi.
References:
1.
Рустамов, Л. Х. (2013). Источники и этапы развития теории и методики
физического воспитания.
Педагогика и современность
, (3), 69-76.
2.
Рустамов, Л. Х. (2013). Физическая культура и ее влияние на организм человека.
In
Актуальные вопросы современной науки
(pp. 99-103).
3.
Rustamov, L. (2022). TALABALARNING KASBIY FAOLIYATLARIDA SHAXSGA
YOʻNALTIRILGAN YONDASHUVNI AMALGA OSHIRISH.
Science and innovation
,
1
(B8), 1259-
1262.
4.
Рустамов, Л. Х., & Зайниддинов, Т. Б. (2013). Основные средства физической
культуры и классификация упражнений.
Педагогика и современность
, (5), 137-140.
5.
Рустамов, Л., & Тошпулатов, Х. (2024). СПOСOБЫ ПOПУЛЯРИЗAЦИИ ФИЗИЧЕСКOЙ
КУЛЬТУРЫ И СПOРТA СРЕДИ МOЛOДЕЖИ.
Development and innovations in science
,
3
(3),
21-25.
6.
Рустамов, Л. Х. (2021). ЗНАЧЕНИЕ СПОРТИВНО-ОЗДОРОВИТЕЛЬНОЙ АНИМАЦИИ В
ЖИЗНИ ЧЕЛОВЕКА.
POLISH SCIENCE JOURNAL
, 200.
7.
Рустамов, Л. Х. (2022). ОСОБЕННОСТИ РАЗВИТИЕ ГИБКОСТИ У УЧАЩИХСЯ
МЛАДШИХ КЛАССОВ НА УРОКАХ ПО ФИЗИЧЕСКОЙ КУЛЬТУРЕ.
POLISH SCIENCE JOURNAL
,
194.
8.
Рустамов, Л. Х. (2022). ОРГАНИЗАЦИЯ УРОКОВ ФИЗИЧЕСКОЙ КУЛЬТУРЫ В
МЛАДШИХ КЛАССАХ.
POLISH SCIENCE JOURNAL
, 191.
9.
Рустамов, Л. Х., & Набижанов, Ш. М. (2021). ФОРМИРОВАНИЕ ФИЗИЧЕСКОЙ
КУЛЬТУРЫ СТУДЕНТОВ В ОБРАЗОВАТЕЛЬНОМ ПРОЦЕССЕ.
POLISH SCIENCE JOURNAL
,
441.
10.
Маҳкамджонов, К. М., Иноземцева, Л. А., Нурматов, Ф., & Рустамов, Л. Спорт
байрамларини ташкил қилиш ва ўтказиш методикаси.
Toshkent:–2007
.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
116
11.
Рустaмoв, Л., & Валиев, М. (2024). ОСОБЕННОСТИ РАЗВИТИЯ СКОРОСТНО-
СИЛОВОГО МАСТЕРСТВА В ЛЕГКОЙ АТЛЕТИКЕ.
Молодые ученые
,
2
(18), 132-135.
12.
Рустaмoв, Л., & Aхмaджoнoв, З. (2024). КЛAССИФИКAЦИЯ И OБЩAЯ
ХAРAКТЕРИСТИКA ЛЕГКOAТЛЕТИЧЕСКИХ ВИДOВ СПOРТA.
Молодые ученые
,
2
(18), 120-
124.
13.
Рустамов, Л. Х., & Талабаев, У. Р. (2021). ТЕХНОЛОГИЯ ДИФФЕРЕНЦИРОВАННОГО
ФИЗКУЛЬТУРНОГО ОБРАЗОВАНИЯ.
MODERN SCIENTIFIC CHALLENGES AND TRENDS
, 245.
14.
Рустамов, Л., & Турсунов, Ш. (2024). ИСПOЛЬЗOВAНИЕ ИННOВAЦИOННЫХ
ПЕДAГOГИЧЕСКИХ ТЕХНOЛOГИЙ НA УРOКAХ ФИЗИЧЕСКOГO ВOСПИТAНИЯ.
Академические исследования в современной науке
,
3
(28), 35-41.
