ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
80
MAHALLA VA OILA INSTITUTLARI HAMKORLIGIDA MA’NAVIY-AXLOQIY
QADRIYATLAR TAKOMILLASHTIRISH IMKONIYATLARI
Ja’farov Ibrohimjon Xolmuhammad o‘g‘li
Namangan davlat pedagogika instituti o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14776997
Annotatsiya
.
Mazkur maqolada mahalla va oilaning o‘zaro integratsiyasi jarayonida
yoshlarning intellektual salohiyatini rivojlantirish, turli salbiy illatlar profilaktikasi va ijtimoiy
birdamlikni kuchaytirish yo‘llari ham ko‘rib chiqiladi. Ayniqsa, zamon talablari bilan
hamohang usullarni tadbiq etish, qadriyatlar va innovatsiyalar uyg‘unligi jamiyat hayotida
ma’naviy barqarorlikni mustahkamlashga imkon yaratadi.
Kalit so‘zlar:
mahalla, oila, ma’naviy-axloqiy qadriyat, hamkorlik, urf-odat, an’ana,
yoshlar tarbiyasi, globallashuv, jamiyat, davlat siyosati, ijtimoiy barqarorlik, innovatsiya,
media savodxonlik, intellektual salohiyat.
Mahalla va oila jamiyatning asosiy ijtimoiy institutlari sifatida milliy urf-odatlar,
an’analar hamda ma’naviy-axloqiy qadriyatlarni shakllantirish va mustahkamlashda muhim
o‘rin egallaydi. Ayniqsa, mustaqillik davrida O‘zbekistonda mahalla instituti o‘ziga xos
fuqarolik jamiyati bo‘g‘ini sifatida rivojlandi, oila esa ijtimoiy va ma’naviy tarbiyaning bevosita
markaziga aylandi. Ushbu ikki institut o‘rtasidagi hamkorlik, bir tomondan, jamiyatni
barqaror va uyg‘un rivojlantirishga ko‘maklashsa, boshqa tomondan, avlodlar o‘rtasidagi
ma’naviy rishtalarni mustahkamlash va milliy o‘zlikni asrab-avaylashda beqiyos ahamiyat
kasb etadi. Mazkur maqolada mahalla va oila institutlari hamkorligining asosiy ma’naviy-
axloqiy jihatlari hamda ushbu hamkorlik jarayonini takomillashtirish yo‘llari chuqur tahlil
qilinadi.
Avvalo, mahalla o‘z tarkibida turli yoshdagi, turli xil ijtimoiy mavqedagi shaxslarni
birlashtiradi. Mahalla tizimi nafaqat ma’muriy boshqaruv bo‘g‘ini, balki aholining maishiy,
ijtimoiy, ma’naviy va ma’rifiy ehtiyojlarini qondiradigan maskan sifatida ham namoyon
bo‘ladi. O‘zbek olimi M.Valiyevning tadqiqotida mahalla institutining tarixiy ildizlari, uning
milliy urf-odatlarni saqlash va uzviy ravishda rivojlantirishdagi o‘rni alohida e’tirof etilgan.
Unga ko‘ra, mahalla ichida hamjihatlik, qon-qardoshlik, hamkorlik va hurmat kabi qadriyatlar
tarbiyaviy jarayonning poydevoridir[1]. Shuningdek, har bir mahallaning o‘ziga xos an’analari,
marosimlari va ijtimoiy tadbirlari mavjud bo‘lib, ular orqali oila va jamiyat o‘rtasidagi aloqalar
mustahkamlanadi.
Oila esa, barcha davrlarda bo‘lgani kabi, hozirgi kunda ham individning birlamchi
tarbiya makoni, ijtimoiy va ma’naviy qadriyatlar beshigidir. Oilada shakllangan ijtimoiy-
psixologik muhit farzandlar kamolotiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ona allasi, ota nasihati,
qarindosh-urug‘ munosabatlari – bularning barchasi ma’naviy o‘sish poydevorini belgilab
beradi. Fransuz sotsiologi Emil Dyurkgeymning ta’kidlashicha, jamiyat axloqiy barqarorlikka
erishishi uchun aynan oilalar, keyinchalik jamoatchilik birlashmalari, shu jumladan, ijtimoiy
institutlar orqali shakllanadigan axloqiy me’yorlarga tayanishi lozim bo‘ladi. Uning fikricha,
oiladagi ijtimoiy tarbiya jamiyatning mustahkam poydevori sanaladi, chunki avlodlar orasida
shu orqali hamjihatlik hissi mustahkamlanadi[2].
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
81
Mahalla va oila o‘rtasidagi hamkorlik ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, unda eng muhim
yo‘nalishlardan biri – ma’naviy-axloqiy qadriyatlarni boshqarish va yetkazish mexanizmlarini
uyg‘unlashtirishdir. Mahalla raisi, oqsoqollari yoki faollari, xotin-qizlar, yoshlar va nuroniylar
bo‘limlari oilalar bilan doimiy muloqotda bo‘lib, ularning ma’naviy holati, ehtiyojlarini
o‘rganadi. Shuningdek, turli mavzularda ma’rifiy uchrashuvlar, davra suhbatlari, seminar-
treninglar tashkil etish orqali farzandlar tarbiyasi, oilaviy munosabatlar, milliy bayramlar va
an’analarni nishonlash borasida muayyan tajribalar almashinuvi ro‘y beradi. Natijada, oilada
yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolarni erta aniqlash va ularga amaliy ko‘mak
ko‘rsatish imkoni tug‘iladi.
Bugungi kunda globalizatsiya sharoitida milliy ma’naviy qadriyatlarga ta’sir etadigan
omillar ko‘payib bormoqda. Ijtimoiy tarmoqlar, ommaviy madaniyat, internet vositalari ham
oilalar, ham mahalla hayotiga chuqur kirib keldi. G‘arb olimi Karl Mannheim ijtimoiy
institutlarning qadriyatlarga bo‘lgan munosabatini tahlil qilar ekan, jamiyat barqarorligi va
ma’naviy merosning asrab-avaylanishida lokal hamjamiyatlar muhim o‘rin tutishini
ta’kidlaydi. Unga ko‘ra, katta global oqimlar qarshisida lokal institutlar – xususan, oila va
mahalla – an’anaviy tamoyillarning qolishiga, ularning yangi zamon talablariga moslashishiga
yordam beradi[3]. Shu ma’noda, o‘zbek mahallasi va oilasining hamkorligi milliy mentalitetni
tashqi xatar va g‘oyaviy bosimlardan himoya qilishga xizmat qiladi.
Mahalla va oila hamkorligining yana bir muhim qirrasi – yosh avlod tarbiyasi. Yoshlarni
milliy ruhda voyaga yetkazish, ularga boy madaniy merosni, milliy o‘zlikni anglash hissini
singdirish o‘ta muhim tarbiya vazifasidir. Bunda mahalladagi turli to‘garaklar, sport va san’at
tadbirlari, ma’naviy-ma’rifiy uchrashuvlar, kitobxonlik aksiyalari oilaviy tarbiyani samarali
to‘ldirishi mumkin. O‘z navbatida, o‘zi mustahkam tarbiyaga ega bo‘lgan oila farzandi
mahalladagi umumiy ishlarga qatnashar ekan, yanada ijtimoiylashadi, boshqalarga ham
o‘rnak bo‘lish imkoniga ega bo‘ladi. Natijada, ma’naviy-axloqiy qadriyatlar o‘ziga xos takomil
jarayonidan o‘tadi va bundan jamiyatning barcha qatlamlari manfaatdor bo‘ladi.
O‘zbekistonda mahalla va oila o‘rtasidagi hamkorlikni samarali yo‘lga qo‘yishda davlat
siyosatining ham o‘ziga xos o‘rni bor. Mamlakatda qabul qilingan “Fuqarolarning o‘zini-o‘zi
boshqarish organlari to‘g‘risida”gi qonun, “Oila kodeksi” kabi hujjatlar bu yo‘nalishdagi
me’yoriy-huquqiy bazani mustahkamlab, real hayotda amalga oshiriladigan chora-tadbirlarni
belgilaydi. Xususan, mahalla fuqarolar yig‘inlari o‘z vakolatlari doirasida oilalarning turli
ijtimoiy, iqtisodiy va ma’naviy muammolarini hal qilishga ko‘maklashadi. Qonunchilikdagi
ushbu normalar jamiyatda ijtimoiy birdamlikni ta’minlashga, shu bilan birga, madaniy-
ma’naviy qadriyatlarning saqlanishi va rivojlanishiga xizmat qiladi. O‘zbek tadqiqotchi
sotsiologi M.Jabborovning izlanishlarida mahalla institutining iqtisodiy va huquqiy ko‘mak
berish bilan birga, ma’naviy-axloqiy masalalarda ham muhim o‘rin tutishi alohida qayd
etilgan[4]. Bunga ko‘ra, jamiyatda ma’naviy rishtalar kuchayishi natijasida huquqbuzarliklar
kamayadi, axloqiy me’yorlar barqarorlashadi.
Shu bilan birga, bugungi tezkor davrda mahalla va oila o‘rtasidagi munosabatlar
yangicha muammolar bilan ham to‘qnash kelishi mumkin. Jumladan, urbanizatsiya jarayoni,
yoshlar migratsiyasi, turli mafkuraviy ta’sirlar oilalarda tarbiyaviy bo‘shliqlarni yuzaga
keltirishi ehtimoli bor. Agar mahalla faollari va oila vakillari o‘rtasida hamkorlik sustlashsa,
yoshlar tarbiyasida nazorat susayishi yoki ularning yashash sharoitlari yetarli darajada
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
82
e’tiborga olinmasligi mumkin. Bunday holat jamiyatda ma’naviy inqirozga sabab bo‘lishi,
yoshlarning ma’naviy-axloqiy qiyofasini buzishi ehtimoli bor. Shu boisdan, har ikkala institut
ham zamon talablariga moslashgan holda o‘z faoliyatini doimiy takomillashtirib borishi lozim.
Mahalla va oila hamkorligida ma’naviy-axloqiy qadriyatlarni kamol toptirishning
samarali usullaridan biri – ta’lim tizimi bilan hamkorlikni yanada kuchaytirishdir. Maktab,
kollej, oliy ta’lim muassasalari ham o‘quv-tarbiya jarayonida mahalla va oilani hamkor
subyekt sifatida jalb qilishi zarur. Zero, farzandlarning aksariyat vaqti o‘qish jarayonida o‘tadi,
ammo ular uyga qaytgach, oila a’zolari bilan doimiy aloqada bo‘lishadi, mahalla esa ularning
ijtimoiy hayotini bevosita kuzatadi. Agar mazkur uch institut (oila – mahalla – ta’lim) o‘zaro
hamkorlikda ishlasa, turli ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar, loyihalar va ko‘rik-tanlovlar yuqori
natija beradi. Masalan, mahalla ko‘magida o‘quvchilarning oilalari bilan suhbatlar o‘tkazilishi,
ota-onalar va pedagoglar ishtirokida davra suhbatlari tashkil etilishi mazkur masalaning
ijobiy yechimiga xizmat qiladi.
Shu o‘rinda, G‘arb olimlaridan biri bo‘lgan Maykl Sandel mahalla, oilaviy munosabatlar
va ta’lim darchasi o‘rtasidagi aloqadorlikni axloqiy jamiyat barpo etishning poydevori sifatida
ko‘rsatadi[5]. Unga ko‘ra, jamiyatda individualizm kuchaygan, lekin aynan mahalla va oila kabi
asosiy ijtimoiy institutlar hamjamiyatchilik, hamkorlik, o‘zaro yordam, birdamlik kabi
tamoyillarni shakllantiruvchi omillar bo‘lib qolishi lozim. Bu tamoyillar avvalo oiladan
boshlanib, mahallada yana-da mustahkamlanadi, ta’lim jarayonida kengayadi va butun
jamiyatga tarqaladi.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, mahalla va oila institutlari hamkorligida ma’naviy-
axloqiy qadriyatlarning takomili – bu izchil, davomiy va tizimli jarayon. Bir tomondan, oilada
shakllanadigan qadriyatlar farzandlar ongi va dunyoqarashida eng muhim poydevor bo‘lib
xizmat qilsa, boshqa tomondan, mahalla ana shu poydevorni ijtimoiy hayotga tatbiq etish,
mustahkamlash va takomillashtirish maydonidir. Mahalla nafaqat ma’muriy tuzilma, balki
ijtimoiy birlashma sifatida oilalarning tarbiyaviy, ma’naviy ehtiyojlarini qondirishga
ko‘maklashishi, kerak bo‘lganda, ularning muammolarini hal qilishda ishtirok etishi bilan ham
e’tiborlidir. Davlat siyosatidagi islohotlar va qonun hujjatlari orqali mazkur ikki institut
o‘rtasidagi munosabatlar mustahkamlanishi, bu esa pirovardida milliy o‘zlik va ma’naviy-
axloqiy qadriyatlarning yanada rivojlanishiga, xalq farovonligi ortishiga xizmat qiladi.
Shunday qilib, mahalla va oila hamkorligi, an’anaviy tarbiya tamoyillaridan boshlab,
zamonaviy talablargacha bo‘lgan jarayonlarni uyg‘unlashtirish orqali istiqbolli avlodni voyaga
yetkazish va milliy qadriyatlarga boy jamiyatni barpo etishda hal qiluvchi o‘ringa ega.
References:
1.
M.Valiyev.
Mahalla va qadriyatlar
. Toshkent: Fan, 2018. 45–46-betlar.
2.
Emile Durkheim.
The Division of Labor in Society
. The Free Press, 1997, pp. 68–70.
3.
Karl Mannheim.
Ideology and Utopia
. Routledge & Kegan Paul, 1954, pp. 120–122.
4.
M.Jabborov.
Mahalla institutining ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishdagi roli
. Toshkent:
Iqtisod-Moliya, 2016. 56-bet.
5.
Michael Sandel.
Democracy’s Discontent: America in Search of a Public Philosophy
.
Belknap Press, 1996, pp. 91–93.
