ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
117
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA TA’LIM SIFATINI
BAHOLASHNING AHAMIYATI
Hamrayeva G.R.
Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti
E-mail: guli28@inbox.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.14799807
Annotatsiya
Ushbu maqolada raqamli ta’lim muhitida ta’lim olayotgan talabalarning ta’lim sifat
baholash ko‘nikmalarini rivojlantirish modeli tamoyillari yoritilgan. Bundan tashqari, muallif
tomonidan talabalarning dars mashg‘ulotlarini tashkil etishda ta’lim tizimi sifatini oshirish
strukturasi namuna sifatida ishlab chiqilgan. Ta'lim sifatining tarkibiy qismlari va ularning
o‘zaro bog‘liqligi uchta asosiy komponenti, natija sifati, jarayon sifati, sharoitlar sifati haqida
ma’lumot berilgan.
Kalit so‘zlar:
Sifat, element, moddiy-texnika, jarayon, tarkibiy qism, rivojlantirish,
struktura, tarkib, baho va baholash.
Annotation
This article outlines the principles of the model for developing skills to assess the quality
of education in students studying in a digital educational environment. In addition, the author
has developed a model structure for improving the quality of the education system when
organizing student classes. Information is provided on the components of education quality
and their relationships, including three main components: the quality of the result, the quality
of the process, and the quality of the conditions.
Keywords:
Quality, element, material, process, component, development, structure,
content, evaluation and analysis.
Аннотация
В данной статье излагаются принципы модели развития навыков оценки
качества образования у студентов, обучающихся в цифровой образовательной среде.
Кроме того, автором разработана модельная структура повышения качества системы
образования при организации занятий студентов. Предоставляется информация о
компонентах качества образования и их взаимосвязях, включая три основных
компонента: качество результата, качество процесса и качество условий.
Ключевые слова:
Качество, элемент, материал, процесс, компонент, разработка,
структура, содержание, оценка и анализ.
Jahon yetakchi ta'lim muassasalarida bo‘lajak mutaxassislarning sifatli ta’lim tizimi
orqali kasbiy kompetentligini rivojlantirishga oid tadqiqot ishlari olib borilmoqda.
Shuningdek, mutaxassislarning kasbiy kommunikativ kompetentligini rivojlantirish uchun
turli yangi mazmundagi didaktik shakllardan foydalanish, innovatsion tavsifdagi ta'lim
vositalarini amaliyotga qo‘llash, tahsil oluvchilarda motivatsion va kognitiv qiziqish
doiralarini kengaytirishga ehtiyoj mavjud. Bu esa, ta'lim jarayonida sifatli akademik bilimlarni
o‘zlashtirish uni baholosh texnologiyalarni ta'lim jarayoniga tatbiq qilishni talab etadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
118
Buning uchun sifat ta’limni rivojlantirish asosiy maqsadlaridan biri bo‘lib bormoqda.
Ta’lim sohasidagi bugungi kundagi bo‘layotgan har qanday islohot ta’lim sifatini oshirish va
uni baholashga qaratilgan. Bu zamonaviy ta’lim muhitida pedagogikaning va butun
jamiyatning asosiy masalalaridan biridir. Shu nuqtai nazardan, oliy ta'lim muassasalarida
ta'lim sifatini oshirish, talabalarning kasbiy ijodkorligini rivojlantirish texnologiyalarini
takomillashtirish va mustaqil o‘qib o‘rganishlari uchun pedagogik shart-sharoitlar hamda
zamonaviy axborot texnologiyalari muhiti bilan ta'minlash dolzarb bo‘lib hisoblanadi.
Yurtimizda ta'lim tizimini rivojlantirishning hozirgi bosqichi mazmuni va metodikasiga,
uning samaradorligini oshirishga sifat jihatdan yangi talablar qo‘ymoqda. Shu talablardan
kelib chiqqan holda yurtimizning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning ustuvor yo‘nalishlariga
hamda xalqaro standartlar talablariga mos keladigan sifatli ta'lim tizimini yaratish bo‘yicha
keng ko‘lamli yangi ishlar amalga oshirilmoqda.
2019 yil 6 sentyabrdagi PF-5812-son qarori, 2017—2021 yillarda O‘zbekiston
Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi,
Oliy ta'lim muassasalarida ta'lim sifatini oshirish va ularning mamlakatda amalga
oshirilayotgan keng qamrovli islohotlarda faol ishtirokini ta'minlash bo‘yicha qo‘shimcha
chora-tadbirlar to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 5 iyundagi PQ-
3775-son qarori talablari asosida ta’lim sifatini ijtimoiy-iqtisodiy sohalarda olib borilayotgan
islohotlar talablariga muvofiq yuksak darajaga ko‘tarish, shuningdek uzluksiz ta’lim tizimida
ta’lim sifatini nazorat qilishni yanada takomillashtirish, kadrlar tayyorlash sifati va o‘quv
jarayoni samaradorligining xolisona baholanishini nazorat qilish va ta’lim sifatini nazorat
qilish yo‘lga qo‘yildi
1
.
Zamonaviy pedagogik adabiyotlarda “ta’lim sifati” tushunchasi keng talqin qilinmoqda.
U ko'plab tushunchalar kontekstida ko'rib chiqiladi. Bu kontseptsiya ko'plab olimlar va
tadqiqotchi izlanuvchilarning muhokama mavzusiga aylanmoqda. "Ta'lim sifati"
tushunchasining mohiyatini aniqlash bo'yicha jadal izlanishlar olib borilmoqda. Bugungi kun
ta'lim sifatini ta'minlashda sezilarli ta'sir ko'rsatadigan sifatning rolini aniqlash birinchi
navbatda turadi.
Hozirgi zamon pedagogika fanida ta’lim, ta’lim jarayoni amalga oshiriladigan tizim
sifatida qaraladi. Ta'lim tizim sifatida yaxlitlik, ichki o'zaro bog'liqlik, tashkilotchilik, ochiqlik
va dinamiklik bilan ajralib turadi.
Ta'lim - bu mustaqil tizim bo'lib, uning vazifasi jamiyat a'zolarini tarbiyalash va
tarbiyalashdan iborat bo'lib, muayyan bilimlarni (birinchi navbatda ilmiy), g'oyaviy-axloqiy
qadriyatlarni, ko'nikmalarni va xulq-atvor me'yorlarini o'zlashtirishga qaratilgan.
Izlanishlarimiz natijasidagi ma'lumotlarga asoslanib, "ta'lim sifati" tushunchasini
quyidagi elementlardan iborat tuzilma sifatida belgilash mumkin bo'ladi: "bilim, ko'nikma
sifati", "aqliy-kognitiv va ijodiy qobiliyatlar sifati", "ta'lim sifati", talabalarning dunyoqarashi”,
“axloqiy va estetik madaniyat sifati” va boshqalar.
Biroq, bunday yondashuv o'rinli emas, chunki har qanday sifat tarkibiy qismlar
to'plamining muntazam bog'lanishlariga bog'liq bo'lgan va ob'ektning mohiyatini shu
1
https://lex.uz/docs/-4500926
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
119
bog'lanishlarda aniq ifodalaydigan muhim ishonchdir. Shuning uchun “ta’lim sifati”
tushunchasini ko‘rib chiqishdan oldin “sifat” toifasini ko‘rib chiqish kerak.
"Sifat" tushunchasini tahlil qilish. Arastu sifatni barqaror va o‘tkinchi xususiyat deb
tushungan. Demokrit, Galiley sifatlarni sub'ektiv (shaxsni tushunishga qarab) va ob'ektiv
(narsa bilan bog'liq jixati)ga ajratdi. Ingliz faylasufi J.Lokk obyektiv sifatlarni birlamchi,
subyektiv sifatlarni ikkinchi darajali deb atagan. Kant «narsaning o'zida» va «biz uchun narsa»
tushunchalari yordamida «sifat» kategoriyasi tushunchasini ishlab chiqdi
2
.
“Sifat” atamasini “miqdor” atamasi bilan bog‘liq rivojlanishini Gegel o‘rganib, sifatning
miqdorga nisbatan ustuvorligini tasdiqlaydi
3
. Aynan u o'lchov tushunchasidan foydalangan
holda miqdorning sifatga o'tish qonunini shakllantirdi, bu erda o'lchov miqdoriy jihatdan bir
sifat bilan boshqasi o'rtasidagi chegara sifatida namoyon bo'ladi.
Hegelning fikricha sifat aniqlikdir uning yo'qolishi bilan narsa o'z sifatini yo'qotganda,
o'zi bo'lishni to'xtatadi, ya'ni u borliq bilan birlashtiriladi. Sifat standartlashtirilmagan, boshqa
sifatga o'tishning chegarasi bor
4
.
Zamonaviy pedagogika fanida tadqiqotchilar “sifat” tushunchasiga ham ta’rif berishga
harakat qilmoqdalar. Shunday qilib, I.Ya. Lerner «sifat»ni ob'ektning barqarorligi,
doimiyligini tashkil etuvchi va uning muhim xususiyatini ochib beruvchi xususiyati sifatida
belgilaydi
5
.
S.E. Shishov va V.A. Kalney sifatning ikki turini ko‘rib chiqadi: mutlaq va nisbiy. Mutlaq
sifat - bu narsaning eng yuqori standarti va uni yaxshilash mumkin emas. Nisbiy sifat,
birinchidan, ishlab chiqaruvchi tomonidan belgilanishi mumkin bo'lgan standartlarga
muvofiqligi yoki muayyan ob'ektga qo'yiladigan talablarga muvofiqligi, ikkinchidan,
iste'molchining ehtiyojlarini qondirish, ya'ni real ehtiyojlarni qondirishdir
6
.
L.N.Davydova "sifat" deganda ob'ektning mohiyatini va uning boshqalardan farqini
tavsiflovchi ma'lum xususiyatlar yig'indisi sifatida belgilaydi
7
.
Zamonaviy metodologiya talablari bilan bog'liq holda, "sifat" toifasi uni ishlab chiqish va
qo'shishni talab qiladi. Bugungi kunga qadar ISO standartlashtirish bo'yicha xalqaro tashkilot
quyidagi ta'rifni beradi: "Sifat - bu o'ziga xos xususiyatlarning talablarga muvofiqligi" .
“Ta’lim sifati” tushunchasini tahlil qilish “Ta’lim” va “sifat” tushunchalariga asoslanib,
ta’lim sifati ijtimoiy, iqtisodiy, pedagogik kategoriya sifatida qaralishini tushunish mumkin.
“Ta’lim sifati” tushunchasiga uslubiy jihatdan ta’rif berishga nafaqat ta’lim tizimida, balki
butun jamiyat taraqqiyotida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan ta’lim jarayoni va natijaning
o‘ziga xos xususiyati sifatida yondashish kerak. Shu sababli “ta’lim sifati” tushunchasini
barcha obyektiv va subyektiv xususiyatlarni hisobga olgan holda kompleks ta’lim sifatida
ta’riflash mumkin.
2
Калдыбаев С.К., Бейшеналиев А.Б. Kачество образовательного процесса в структуре качества образования.
Успехи современного естествознания. – 2015. – № 7 – С. 90-97
3
Гегель. Сочинения. Т.14. – М., 1958. – 440 с.
4
https://en.wikipedia.org/wiki/Georg_Wilhelm_Friedrich_Hegel
5
Лернер И.Я. Качество знаний учащихся. Какими они должны быть? – М., 1978. – 208 с.
6
Шишов С.Е., Кальней В.А. Мониторинг качества образования в школе. – М.: РПА, 2010. – 352 с.
7
Давыдова Л.Н. Различные подходы копределению качества образования // Качество. Инновации. Образование.– М., 2005.– № 2.– С. 5–8.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
120
Ilmiy taxlillar asosida quydagicha fikrni ilgari surishimiz mumkin. Ilmiy asosda ta’lim
sifati – qabul qilingan ta’lim-tarbiya ta’limotining ijtimoiy talab va me’yorlarga (standartlarga)
muvofiqligidir.
Raqamli ta’lim muhitida ta'lim sifatida quyidagi tarkibiy qismlarni ajratib ko‘rsatish
mumkin:
1) protsessual (ta'lim muassasasining ma'muriy-tashkiliy tuzilmasi, o'qituvchilarning
uslubiy va psixologik-pedagogik tayyorgarligi, o'quv dasturi, o'quv rejalari va dasturi, moddiy-
texnik bazasi va boshqalar);
2) natijaviy (quyidagi bloklardan tashkil topgan ta'lim: axborot, madaniy, qiymat-
motivatsion, resurs).
Ushbu nuqtai nazardan kelib chiqib ta’lim sifatining protsessual tarkibiy qismi sharoit
sifati va jarayon sifatini o‘z ichiga olganligi bilan tavsiflanadi, bu esa ularning o‘zaro yaqinroq
aloqadorligini ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, “ta’lim sifati” tushunchasi ijtimoiy o‘zgarishlar bilan uzluksiz yangilanib
borilayotgani alohida ta’kidlash mumkin.
Yuqoridagi adabiyotlar tahlili asosida shuni aytish mumkunki, o'quv jarayonining sifati
Ta'lim sifati tarkibiy qismlari va elementlarining o'zaro bog'liqligi va o'zaro bog'liqligi
to'g'risidagi uslubiy ta'minot ta'lim jarayoni sifatining rolini aniqlash imkonini beradi. “Ta’lim
sifati” tushunchasini o‘rganish tarkibida ta’lim sifatining tarkibiy qismlaridan biri – ta’lim
jarayoni sifatini o‘rganish masalasi muhim o‘rin tutadi. Ta'lim jarayoni murakkab, shu bilan
birga ko'p komponentli jarayondir. Bu o‘quvchining o‘qituvchi bilan, o‘quvchining o‘quvchi
bilan, o‘quvchining tashqi dunyo bilan o‘zaro munosabatini, turli faoliyat turlarini (o‘quv,
ijodiy, intellektual va boshqalar), jarayonni tashkil etish shartlarini, fikr-mulohazalarni, turli
omillarni, va boshqalar. Bu tushuncha “ta’lim jarayoni” tushunchasidan kengroqdir. Ta'lim
jarayonini pedagogik jihatdan mustahkam, izchil, ta'lim natijalariga erishish uchun maxsus
tashkil etilgan muhitda o'quv sub'ektlari holatini doimiy ravishda o'zgartirib boradi.
References:
1.
https://lex.uz/docs/-4500926
2.
Калдыбаев С.К., Бейшеналиев А.Б. Kачество образовательного процесса в
структуре качества образования. Успехи современного естествознания. – 2015. – № 7 –
С. 90-97
3.
Гегель. Сочинения. Т.14. – М., 1958. – 440 с.
4.
https://en.wikipedia.org/wiki/Georg_Wilhelm_Friedrich_Hegel
5.
https://lex.uz/docs/-4500926
6.
Калдыбаев С.К., Бейшеналиев А.Б. Kачество образовательного процесса в
структуре качества образования. Успехи современного естествознания. – 2015. – № 7 –
С. 90-97
7.
Гегель. Сочинения. Т.14. – М., 1958. – 440 с.
8.
https://en.wikipedia.org/wiki/Georg_Wilhelm_Friedrich_Hegel
