ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
27
“ТEXNOLOGIYA” FANI O’QITUVCHILARIDA KREATIV SALOHIYATNI
RIVOJLANTIRISH
Avazov G'oyibnazar Berdiyevich
Termiz davlat pedagogika instituti
Texnologiya va geografiya kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14829947
Annatatsiya:
Ushbu maqolada kreativ qobiliyatni shakllantirish muammosi, uning
nazariy asoslari va mazmuni yoritilgan. Shuningdek, maqolada texnologiya fani
o‘qituvchilarida kreativlik salohiyatini rivojlantirish metodlari va mazkur jarayon bilan bog‘liq
kasbiy pedagogik xususiyatlar haqida fikr yuritilgan.
Kalit so’zlar:
Texnologiya fani o‘qituvchisi, kreativlik, ijodiy qobiliyat, kreativ salohiyat,
ijodiy yo‘nalganlik.
Dunyo ta’lim taraqqiyotining jadal suratlarda rivojlanishi avvalambor ta’lim jarayoniga
innovatsion va kreativ yondashish lozimligini taqozo etmoqda. Chunki jahonda har qaysi
jamiyatning rivojlanishi va yo’nalishini begilab beruvchi innovatsion-kreativ ijodkorlik ta’siri
ostida yuz berib, inson faoliyatining har bir sohasida ijodkorlikka bo’lgan ehtiyojning ortishi
bilan tavsiflanadi. Xorijiy rivojlangan mamlakatlarda, jumladan AQSH, Kanada, Germaniya,
Rossiya, Yaponiya, Koreya kabi davlatlarda o’qitish jarayonlari innovatsion-kreativ yondashuv
asosida amalga oshirilmoqda.
Mazkur holatni bevosita kuzatib, chuqur tahlil qilgan O’zbekiston Respublikasi
Prezidenti Sh. M. Mirziyoyev 2019-yil 23-avgustda xalq ta’limi, oliy ta’lim xodimlari bilan
bo’lgan muloqotda uzluksiz ta’lim tizimida olib borilishi kerak bo’lgan dolzarb vazifalar
haqida fikr yuritib,bugungi kunda ta’lim muassasalarida faoliyat olib borayotgan
o’qituvchilarning obro’sini ko’tarish, shu bilan bir qatorda bugun 117 o’qituvchilarning o’zlari
ham ta’lim-tarbiya jarayoniga yangicha ijodiy yondashishi lozim”- degan bir qator fikrlarni
bildirib o’tdi.
Shuningdek, yurtboshimiz Sh. M. Mirziyoyev 2020-yil 24-yanvarda Oliy majlisga qilgan
murojaatnomasida ham, ta’lim-tarbiyaning uzviy bog’liqligini yanada kuchaytirish maqsadida
“Sharqona qarashlarimizda ta’limni tarbiyadan, tarbiyani esa ta’limdan ajratib bo’lmaydi. Bu
esa bugungi kun o’qituvchisidan katta mas’uliyatni talab qiladi”- deb ta’kidladilar.
Demak, bugungi kun o’qituvchilari ta’lim-tarbiya ishlarida faol qatnashar ekanlar, ular
o’z faoliyatlarini zamon bilan hamohang tarzda tashkil etishlari talab etiladi. Shuningdek,
umumta’lim muassasalarida faoliyat ko’rsatayotgan texnologiya fanio’qituvchilari umumiy va
maxsus kompetentsiyalarga ega bo’lishi hamda o’z faoliyatida ijodkorlik qobiliyatlarini
namoyon eta olishi lozim.
Texnologiya fani o’qituvchilarida kreativ salohiyatni rivojlantirish jarayonining umumiy
mohiyatini to’laqonli anglash uchun dastlab “kreativlik”, “kreativ yondashuv”
tushunchalarining ma’nosini tushunib olish talab etiladi. Ken Robinsonning fikriga ko’ra,
“kreativlik – o’z qiymatiga ega original g’oyalar majmui” sanaladi. Gardner esa o’z
tadqiqotlarida mazkur tushunchani quyidagicha izohlaydi: “kreativlik – shaxs tomonidan
amalga oshiriladigan amaliy harakat bo’lib, u o’zida muayyan yangilikni aks ettirishi va
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
28
ma’lum amaliy qiymatga ega bo’lishi lozim”.Kreativlik (lot., ing. “create” – yaratish, “creative”
yaratuvchi, ijodkor) – shaxsning yangi g’oyalarni ishlab chiqishga tayyorligini tavsiflovchi
hamda mustaqil omil sifatida iqtidorlilikning tarkibiga kiruvchi ijodiy qobiliyati ma’nosini
ifodalaydi. Shaxsning kreativligi ta’limi, oliy ta’lim xodimlari bilan bo’lgan muloqotda uzluksiz
ta’lim tizimida olib borilishi kerak bo’lgan dolzarb vazifalar haqida fikr yuritib,bugungi kunda
ta’lim muassasalarida faoliyat olib borayotgan o’qituvchilarning obro’sini ko’tarish, shu bilan
bir qatorda bugun o’qituvchilarning o’zlari ham ta’lim-tarbiya jarayoniga yangicha ijodiy
yondashishi lozim”- degan bir qator fikrlarni bildirib o’tdi.
Kreativlik
(lot., ing. “create” – yaratish, “creative” yaratuvchi, ijodkor) – shaxsning yangi
g’oyalarni ishlab chiqishga tayyorligini tavsiflovchi hamda mustaqil omil sifatida
iqtidorlilikning tarkibiga kiruvchi ijodiy qobiliyati ma’nosini ifodalaydi. Shaxsning kreativligi
ta’limi, oliy ta’lim xodimlari bilan bo’lgan muloqotda uzluksiz ta’lim tizimida olib borilishi
kerak bo’lgan dolzarb vazifalar haqida fikr yuritib,bugungi kunda ta’lim 118 muassasalarida
faoliyat olib borayotgan o’qituvchilarning obro’sini ko’tarish, shu bilan bir qatorda bugun
o’qituvchilarning o’zlari ham ta’lim-tarbiya jarayoniga yangicha ijodiy yondashishi lozim”-
degan bir qator fikrlarni bildirib o’tdi.
Texnologiya fani o’qituvchilarida kreativ salohiyatni rivojlantirish jarayonining umumiy
mohiyatini to’laqonli anglash uchun dastlab “kreativlik”, “kreativ yondashuv”
tushunchalarining ma’nosini tushunib olish talab etiladi. Ken Robinsonning fikriga ko’ra,
“kreativlik – o’z qiymatiga ega original g’oyalar majmui” sanaladi. Gardner esa o’z
tadqiqotlarida mazkur tushunchani quyidagicha izohlaydi: “kreativlik – shaxs tomonidan
amalga oshiriladigan amaliy harakat bo’lib, u o’zida muayyan yangilikni aks ettirishi va
ma’lum amaliy qiymatga ega bo’lishi lozim”
O’qituvchilarning kreativlik sifatlariga ega bo’lishi ularning shaxsiy qobiliyatlari, tabiiy
va ijtimoiy quvvatini kasbiy faoliyatni sifatli, samarali tashkil etishga yo’naltiradi. Shuningdek,
o’quv va tarbiya jarayonlarini tashkil etishga an’anaviy yondashishdan farqli yangi g’oyalarni
yaratish, bir qolipda fikrlamaslik, o’ziga xoslik, tashabbuskorlik, noaniqlikka toqat qilmaslikka
yordam beradi.
Binobarin, kreativlik sifatlariga ega pedagog kasbiy faoliyatini tashkil etishda ijodiy
yondashish, yangi, ilg’or, o’quvchilarning o’quv faoliyatini, shaxsiy sifatlarini rivojlantirishga
xizmat qiladigan g’oyalarni yaratishda faollik ko’rsatish, ilg’or pedagogik yutuq va tajribalarni
mustaqil o’rganish, shuningdek, hamkasblar bilan pedagogik yutuqlar xususida doimiy, izchil
fikr almashish tajribasiga ega bo’lishga e’tibor qaratadi.
Ayni o’rinda shuni alohida qayd etib o’tish joizki, har bir shaxs tabiatan kreativlik
qobiliyatiga ega. Xo’sh, shaxs o’zida kreativlik qobiliyati mavjudligini qanday namoyon eta
olishlari mumkin? Bu o’rinda Patti Drapeau shunday maslahat beradi: “Agarda o’zingizni
kreativ emasman deb hisoblasangiz, hozirdanoq kreativ tafakkurni rivojlantirishga qaratilgan
mashg’ulotlarni tashkil eta boshlashingizni maslahat beraman. Aslida, gap sizning ijodkor
bo’lganingiz yoki bo’lmaganingizda emas, balki ijodkorlik faoliyatni kreativlik ruhida tashkil
etishingiz va yangi g’oyalarni amalda sinashga intilishingizdadir”.
Kreativ yondashuv bevosita innovatsiyalar bilan bog’liq jarayondir. Negaki
o’qituvchining ijodiy faoliyat yuritishi uchun, u albatta o’zining sohasidagi eng so’nggi
yangiliklardan, shu bilan bir qatorda butun jamiyatdagi voqea va hodisalardan xabardor
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
29
bo’lishi, innovatsion 119 yangiliklarni o’z faoliyatida o’rinli foydalana olishi lozim. Demak,
o’qituvchi har qanday vaziyat, har qanday jarayon va har qanday paytda eng samarali yo’lni
izlab topishi va uni amaliyotga joriy qilish orqali mashg’ulot jarayonini samarali tashkil etishi,
o’quvchilar ongiga tez, tushunarli, qulay, oson va samarali tarzda еtkazib berishi ham
kreativlikning bir ko’rinishi deyish mumkin.
Yuqoridagi pedagog olimlar, ayniqsa olima R.A.Mavlonova tomonidan olib borilgan
tadqiqotlar bilan tanishar ekanmiz, ularning barchasini umumlashtirgan holda quyidagi
fikrlarni e’tirof etish mumkin:
1. Kreativlik shaxsni innovatorlikka (yangilik yaratish) undovchi pedagogik kategoriya
hisoblanadi.
2. Kreativ salohiyat o’qituvchining kasbiy va shaxsiy sifatlarining integratsiyasidir.
Chunki, o’qituvchi tabiatan qiziquvchan, intiluvchan bo’lmas ekan, u hech qachon ijodkorlikni
namoyon eta olmaydi.
Kreativlik o’qituvchilarda o’z-o’zidan paydo bo’ladigan sifat emas, u o’qituvchining
yangiliklarga intilishi, yangiliklarni o’zlashtirish va o’zining pedagogik faoliyatida qo’llay olish
jarayonlarida duch keladigan DDC ta’limi, oliy ta’lim xodimlari bilan bo’lgan muloqotda
uzluksiz ta’lim tizimida olib borilishi kerak bo’lgan dolzarb vazifalar haqida fikr
yuritib,bugungi kunda ta’lim muassasalarida faoliyat olib borayotgan o’qituvchilarning
obro’sini ko’tarish, shu bilan bir qatorda bugun o’qituvchilarning o’zlari ham ta’lim-tarbiya
jarayoniga yangicha ijodiy yondashishi lozim”- degan bir qator fikrlarni bildirib o’tdi.
O’qituvchilarning kreativlik sifatlariga ega bo’lishi ularning shaxsiy qobiliyatlari, tabiiy
va ijtimoiy quvvatini kasbiy faoliyatni sifatli, samarali tashkil etishga yo’naltiradi. Shuningdek,
o’quv va tarbiya jarayonlarini tashkil etishga an’anaviy yondashishdan farqli yangi g’oyalarni
yaratish, bir qolipda fikrlamaslik, o’ziga xoslik, tashabbuskorlik, noaniqlikka toqat qilmaslikka
yordam beradi.
Binobarin, kreativlik sifatlariga ega pedagog kasbiy faoliyatini tashkil etishda ijodiy
yondashish, yangi, ilg’or, o’quvchilarning o’quv faoliyatini, shaxsiy sifatlarini rivojlantirishga
xizmat qiladigan g’oyalarni yaratishda faollik ko’rsatish, ilg’or pedagogik yutuq va tajribalarni
mustaqil o’rganish, shuningdek, hamkasblar bilan pedagogik yutuqlar xususida doimiy, izchil
fikr almashish tajribasiga ega bo’lishga e’tibor qaratadi.
Kreativlik o’qituvchilarda o’z-o’zidan paydo bo’ladigan sifat emas, u o’qituvchining
yangiliklarga intilishi, yangiliklarni o’zlashtirish va o’zining pedagogik faoliyatida qo’llay olish
jarayonlarida duch keladigan 120 qiyinchiliklarni еnga olishi, innovatsion yangiliklarni o’z
faoliyatida faol, ijodkorona foydalana olish va o’z mualliflik g’oyalariga egaligi, optimal
еchimlarni topa olishi bilan bog’liqdir.
References:
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Xalq ta’limi va oliy ta’lim tizimi o’qituvchilari
bilan bo’lib o’tgan uchrashuvda so’zlagan nutqi. 2019.08.23.
2.
Muslimov N.A. Bo`lajak kasb ta`limi o`qituvchilarini kasbiy shakllantirish /Monografiya.
- T.: Fan, 2004.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
30
3.
Muslimov N.A., va boshqalar. Kasb ta`limi o`qituvchilarining kasbiy kompetentligini
shakllantirish texnologiyasi/ Monografiya. - T.: “Fan va texnologiya” nashriyoti, 2013.
4.
Kiyomov A. Ta’lim muassasasining innovatsion faoliyatida pedagog texnologik
kompetentligining rivojlanishi. Общество и инновaтси. Том. 2. Номер 6/S 324-33
5.
Avazov, G’. B. (2024). “Boʻlajak texnologiya fani oʻqituvchilarini kasbiy faoliyatiga
tayyorlashda kreativ kompetentligini rivojlantirish metodikasi.”So’ngi ilmiy tadqiqotlar
nazariyasi 7-jild 1-son respublika ilmiy-uslubiy jurnali
6.
Avazov, G’. B. (2023). “Bo'lajak texnologiya fani o'tituvchilarining kreativ kompetentligi”
"Innovative Academy RSC".
7.
Kiyomov A.
Bo‘lajak texnologik ta’lim pedagoglarining kompetentligini shakllantirish
Jurnal. Tafakkur ziyosi. 2021/12.№4. B. 17-21 Jizzax.
8.
Kiyomov A.
Modeling of social worker’s technological competence during of student
International Journal of Formal Education Volume: 02 Issue: 11| November-2023
ISSN: 2720-6874. 442-448.
9.
Kiyomov A.
The Development of Pedagogue's Technological Competence as a
Innovative: International Multi-disciplinary Journal of Applied
Technology 2.04. 2024. 238-242.
