ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
76
TURKIYANING BOSHLANG'ICH SINFLARDA MATEMATIKA FANINING
O'QITILISH USULLARI
Berdibaeva Gùlziya Jeńisbaevna
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti Magistratura bo'limi
Ta'lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (boshlang'ich ta'lim) yo'nalishi
2-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14842690
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Turkiyaning boshlang‘ich sinflarida matematika fanini
o‘qitish usullari tahlil qilinib, an’anaviy va zamonaviy metodlarning uyg‘unligi, interfaol
texnologiyalardan foydalanish, muammoli va differensial yondashuvlarning o‘quvchilarga
ta’siri ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, ta’lim jarayonida faol ishtirok, amaliy mashg‘ulotlar va
raqamli texnologiyalarning o‘rni yoritilib. Turkiya ta’lim tajribasi asosida o‘qitish
samaradorligini oshirishga qaratilgan usullar va ularni boshqa mamlakatlar, jumladan,
O‘zbekiston ta’lim tizimiga tatbiq etish imkoniyatlari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar.
Boshlang‘ich ta’lim, matematika o‘qitish, interfaol ta’lim, muammoli ta’lim,
raqamli texnologiyalar, differensial yondashuv, pedagogik metodlar, Turkiya ta’lim tizimi,
innovatsion ta’lim.
Kirish
Boshlang‘ich ta’lim har bir jamiyatning kelajak taraqqiyotiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadigan muhim bosqich hisoblanadi. Ayniqsa, matematika fani mantiqiy fikrlash,
muammolarni hal qilish va aniq qarorlar qabul qilish qobiliyatlarini rivojlantirishda katta
ahamiyatga ega. Turkiya ta’lim tizimi boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitish metodlarini
doimiy ravishda takomillashtirishga katta e’tibor qaratadi. Turkiyada bu fanni o‘qitishda
nafaqat an’anaviy usullar, balki zamonaviy innovatsion metodlar ham keng qo‘llanilmoqda.
Metodologiya
Turkiyaning boshlang‘ich sinflarida matematika o‘qitish usullarini o‘rganish uchun
quyidagi metodologik yondashuvlardan foydalanildi:
Empirik tadqiqot:
Turkiyada boshlang‘ich sinflarda matematika fanini o‘qitishga oid
mavjud ma’lumotlar tahlil qilindi. Ta’lim dasturlari, dars ishlanmalari va o‘qituvchilarning
tajribasi asosida asosiy metodlar o‘rganildi.
Tajriba:
Turkiyaning bir necha boshlang‘ich maktablarida olib borilgan dars jarayonlari
tahlil qilindi. O‘qituvchilarning turli pedagogik metodlardan foydalanish darajasi o‘rganildi.
Adabiy tahlil:
Turkiya ta’lim tizimiga oid rasmiy hujjatlar, darsliklar, ilmiy maqolalar va
xalqaro taqqoslash natijalari tahlil qilindi.
Tadqiqot jarayonida Turkiya boshlang‘ich ta’limida qo‘llaniladigan eng samarali usullar
aniqlanib, ularning o‘quvchilarga qanday ta’sir ko‘rsatishi o‘rganildi.
Muhokama
Turkiyada boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitishda quyidagi ilg‘or metod va
strategiyalar keng qo‘llaniladi:
1.Faol ishtirok va amaliy mashg‘ulotlar
Turkiyada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining dars jarayonida faol ishtirok etishini
ta’minlashga alohida e’tibor qaratiladi. Matematik tushunchalarni o‘zlashtirish uchun
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
77
o‘quvchilarni guruhlarga ajratish, muhokama qilish va jamoaviy yechim topish kabi usullar
qo‘llaniladi. Bu metod o‘quvchilarning mustaqil fikrlash va hamkorlikda ishlash
ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
2. Interfaol ta’lim texnologiyalari
Matematik tushunchalarni yanada aniq va tushunarli shaklda yetkazish uchun
zamonaviy texnologiyalar keng qo‘llaniladi. Elektron doskalar, ta’lim ilovalari va raqamli
darsliklar yordamida o‘quvchilarning mavzuga qiziqishi oshiriladi. Shu bilan birga, raqamli
o‘yinlar va vizual materiallar bolalarning bilim olish jarayonini yanada qiziqarli va samarali
qiladi.
3. Muammoli ta’lim
O‘quvchilarning tanqidiy va ijodiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish uchun darslar
muammoli vaziyatlar asosida tashkil etiladi. Masalan, dars jarayonida real hayotga oid
matematik muammolar berilib, ularni mustaqil ravishda yoki jamoa bo‘lib hal qilish tavsiya
etiladi.
4. Differensial yondashuv
Har bir o‘quvchining bilim darajasi va individual qobiliyatlari hisobga olinadi. Kuchli
o‘quvchilar uchun murakkabroq topshiriqlar, biroz qiyinchilik sezayotgan o‘quvchilar uchun
esa soddalashtirilgan mashqlar beriladi. Bu esa har bir bolaning o‘ziga mos sur’atda
o‘rganishiga imkon yaratadi.
5. O‘yinli ta’lim
Boshlang‘ich sinflarda matematika o‘yin orqali o‘rgatilsa, bolalar uchun qiziqroq bo‘ladi.
Shuning uchun matematik o‘yinlar, rol o‘ynash texnikasi, jismoniy harakat bilan bog‘liq
o‘yinlar orqali dars jarayoni tashkil etiladi.
Natijalar
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Turkiyada boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitish
samaradorligini oshirish uchun quyidagi omillar muhim ekani aniqlandi:
-
Interfaol va texnologik yondashuvlar o‘quvchilarning fanga bo‘lgan qiziqishini oshiradi
va o‘zlashtirish darajasini yaxshilaydi;
-Amaliy mashg‘ulotlar va hayotiy misollarga asoslangan ta’lim bolalar uchun matematik
tushunchalarni yanada aniq va tushunarli qiladi;
-Muammoli ta’lim yondashuvi orqali o‘quvchilar mustaqil fikrlash va muammolarni
yechishga o‘rganadilar.
-Differensial yondashuv turli qobiliyatga ega o‘quvchilarning ehtiyojlarini qondiradi va
ularga individual rivojlanish imkoniyatini yaratadi.
Xulosa
Turkiyada boshlang‘ich sinflarda matematika fanini o‘qitishda an’anaviy va zamonaviy
usullar uyg‘un ravishda qo‘llaniladi. Xususan, interfaol va muammoli ta’lim texnologiyalaridan
foydalanish o‘quvchilarning fanga bo‘lgan qiziqishini oshirishga hamda ularning mantiqiy
fikrlash va muammolarni hal qilish qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi. Olingan
natijalar shuni ko‘rsatadiki, Turkiyaning tajribasi boshqa mamlakatlar, jumladan, O‘zbekiston
ta’lim tizimida ham qo‘llanilishi mumkin. Matematika o‘qitish metodlarini doimiy
takomillashtirish va innovatsion yondashuvlardan foydalanish boshlang‘ich sinf
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
78
o‘quvchilarining bilim darajasini oshirishga, ularning akademik muvaffaqiyatlarini
ta’minlashga xizmat qiladi.
References:
1.
Umumiy o'rta ta'limning Davlat ta'lim standartlari. Boshlang'ich ta'lim —Ta'lim
taraqqiyotill jurnali, Toshkent —Sharql, 1999, 7 - soni
2.
Levenberg L.Sh. va boshqlar. —Boshlang'ich sinflarda matematika o'qitish metodikasi
Toshkent —O'qituvchi
3.
Bikbaeva N.U. va boshqalar. —Boshlang'ich sinflarda matematika o'qitish metodikasi
Toshkent —O'qituvchill 1996 yil.
4.
Skatkina A.A. —Metodika prepodaveniya matematiki v sredney shkole.ll Moskva —
Prosvesheniell.
5.
"Inequalites. Theorems, Techniques and Selected problems" (Zdravko Cvetkovski).
