ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
70
ONA TILI VA O‘QISH SAVODXONLIGI FANIDAN XALQARO O‘QUV DASTURI —
PIRLS ASOSIDA O‘QUVCHILARNING O‘QISH VA TUSHUNISH
KO‘NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH YO‘LLARI
Lepesova Mexriban Arislanbay qizi
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti Magistratura bo'limi Ta'lim va
tarbiya nazariyasi va metodikasi( boshlang‘ich ta’lim) yo'nalishi 1-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14842674
Annotatsiya:
Ushbu maqolada xalqaro PIRLS dasturi asosida o‘quvchilarning o‘qish va
tushunish ko‘nikmalarini rivojlantirish yo‘llari tahlil qilinadi. Matn bilan ishlash strategiyalari,
interfaol o‘qitish metodlari, tanqidiy fikrlashni rivojlantirish va ota-onalar hamda
o‘qituvchilarning roli yoritiladi. O‘zbekiston ta’lim tizimida PIRLS tajribasidan foydalanish
imkoniyatlari muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar.
PIRLS, o‘qish savodxonligi, matn bilan ishlash, tanqidiy fikrlash, interfaol
o‘qitish, xalqaro baholash, boshlang‘ich ta’lim.
Kirish
XXI asrda ta’lim tizimi nafaqat o‘quvchilarga nazariy bilim berishni, balki ularning
funksional savodxonligini rivojlantirishni ham maqsad qiladi. Ayniqsa, o‘qish va tushunish
ko‘nikmalarining shakllanishi ta’lim jarayonining muhim jihatlaridan biridir. Xalqaro
baholash dasturlaridan biri bo‘lgan PIRLS (Progress in International Reading Literacy Study)
dunyo miqyosida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qish savodxonligini baholaydi va ta’lim
tizimlarining samaradorligini tahlil qilish imkonini beradi.
Asosiy qism
PIRLS — Xalqaro ta’lim yutuqlarini baholash assotsiatsiyasi (IEA) tomonidan 5 yilda bir
marta o‘tkaziladigan tadqiqot bo‘lib, u 4-sinf o‘quvchilarining o‘qish va tushunish darajasini
o‘lchashga qaratilgan. Bu dastur quyidagi jihatlar orqali o‘quvchilarning savodxonligini
baholaydi:
O‘qish maqsadlari:
Hikoya matnlarini tushunish, axborot matnlarini tahlil qilish.
Tushunish darajasi:
Matn mazmunini tushunish, asosiy g‘oyalarni ajratib olish, sabab-
oqibat aloqalarini tahlil qilish.
Tanqidiy va ijodiy fikrlash:
O‘qilgan matn bo‘yicha o‘z fikrini shakllantirish, baholash
va izohlash.
O‘zbekiston ta’lim tizimida ham o‘quvchilarning o‘qish va tushunish ko‘nikmalarini
xalqaro standartlarga mos ravishda rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘quvchilarning o‘qish va tushunish ko‘nikmalarini rivojlantirish usullari:
1. Matnlar bilan ishlash strategiyalari
PIRLS tadqiqotlariga ko‘ra, o‘quvchilarning o‘qish darajasini oshirish uchun matn bilan
ishlash bo‘yicha quyidagi strategiyalar samarali hisoblanadi:
Oldindan bashorat qilish:
O‘quvchilar matn sarlavhasi yoki rasmlar asosida matn
mazmunini oldindan taxmin qiladilar.
Muhim ma’lumotlarni ajratish:
Asosiy fikr va muhim tafsilotlarni topish orqali
tushunish samaradorligi oshadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
71
Savollar berish va javob topish:
O‘qish jarayonida yoki undan keyin o‘quvchilar matn
bo‘yicha muhim savollar berish orqali tushunish darajasini oshiradilar.
2. O‘qish jarayonida interfaol yondashuvlar
O‘quvchilarning qiziqishini oshirish va ularni matnga jalb qilish uchun interfaol usullar
keng qo‘llaniladi:
Juftlikda va jamoaviy o‘qish:
O‘quvchilar sheriklari bilan matnni muhokama qilish
orqali tushunish darajasini oshiradilar.
Rol o‘ynash va dramatizatsiya:
O‘quvchilar hikoyalardagi personajlarni jonlantirish
orqali mazmunni chuqurroq tushunadilar.
O‘qish kundaliklari:
O‘quvchilar o‘qigan matnlari bo‘yicha his-tuyg‘ularini yozib
boradilar, bu esa ularning tahliliy fikrlashini rivojlantiradi.
3. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish
PIRLS dasturi o‘quvchilarning o‘qilgan matn bo‘yicha tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini
rivojlantirishga urg‘u beradi. Bu borada quyidagi usullar samarali hisoblanadi:
Matnlarni taqqoslash:
Turli janrlardagi matnlarni o‘rganish orqali o‘quvchilar farqli
fikrlarni tahlil qilishga o‘rganadilar.
Muqobil yakunlar yaratish:
O‘quvchilar hikoya oxirini o‘zlari tasavvur qilib yozadilar.
Dalillarga asoslangan fikr bildirish:
O‘quvchilardan matndan olingan dalillarga
asoslangan holda o‘z fikrlarini asoslash talab qilinadi.
4. Ota-onalar va o‘qituvchilarning roli
O‘quvchilarning o‘qish va tushunish ko‘nikmalarini rivojlantirishda ota-onalar va
o‘qituvchilarning roli muhim:
O‘qish madaniyatini shakllantirish:
Ota-onalar bolalar bilan kitob o‘qish, ularning
fikrlarini tinglash va muhokama qilish orqali savodxonlik darajasini oshirishlari mumkin.
O‘qituvchilarning innovatsion yondashuvlari:
Darslarda turli metodlardan
foydalanish orqali o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini oshirish mumkin.
Xulosa
O‘quvchilarning o‘qish va tushunish ko‘nikmalarini rivojlantirish zamonaviy ta’lim
tizimining asosiy vazifalaridan biridir. PIRLS dasturi orqali olingan natijalar shuni
ko‘rsatadiki, o‘quvchilarning matn bilan ishlash, tanqidiy fikrlash va interfaol o‘qish
ko‘nikmalarini rivojlantirish ularning savodxonlik darajasini oshiradi. O‘zbekiston ta’lim
tizimida ham xalqaro tajribadan foydalanish orqali o‘qish savodxonligini rivojlantirish
imkoniyatlari kengdir. Kelajakda o‘qish va tushunish ko‘nikmalarini rivojlantirish bo‘yicha
innovatsion usullarni yanada kengroq qo‘llash orqali o‘quvchilarning ta’lim sifati oshirilishi
mumkin.
References:
1.
Kichik yong'oq daraxti |Mat|: / Hasanova Sabohat Komil qizi «KITOB NASHR» - 2024-yil.
105 b.
2.
Hasanova Sabohat Komil qizi «O'qish savodxonligi darslarida pirls hikoyalarini qo'llash
metodikasi» «integrational conference on interdiscinlinary science» 2024
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
72
3.
Hasanova Sabohat Komil qizi «Ona tili va o'qish savodxonligi darslarida PIRLS xalqaro
baholash dasturini takomillashtirish» Zamonaviy Boshlang'ich ta'liminnovatsiyalar,
muammolar va rivojlantirish istiqbollari xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyada 2023
4.
«MECHANISMS FOR USING THE NEW TEXTBOOKS IN THE PLANNING OF PEARLS
ASSIGNMENTS» Hasanova daughter of Sabohat Kamil 24th - International Conference on
Research in Humanities, Applied Sciences and Education Hosted from Berlin, Germany https:
//conferencea.org April 27th 2024
5.
«METHODOLOGY OF USING NEW TEXTBOOKS IN ORGANIZING PEARLS TASKS (AS AN
EXAMPLE FROM NATURAL SCIENCE)» Hasanova Sabohat International Conference on
Advance Research in Humanities, Sciences and Education https: //confrencea.org Hosted
from London, The UK March 30th 2024
