ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
59
MASHGʻULOT JARAYONIDA BOKSCHILAR PSIXOLOGIK
TAYYORGARLIGINING XUSUSIYATLARI
Elshod Yunusovich Rasulov
O‘zbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizlik universiteti mustaqil izlanuvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14842481
Zamonaviy sportda muvaffaqiyatga yerishishda psixologik tayyorgarlik asosiy rol
o‘ynaydi. Bu, ayniqsa, boks kabi murosasiz va talabchan sport turiga to‘g‘ri keladi. Mashg‘ulot
jarayonida bokschilarning psixologik tayyorgarligining xususiyatlari tadqiqot uchun yanada
dolzarb va qiziqarli bo‘lib borayotgan mavzudir.
Boks nafaqat jismoniy jang, balki sportchi uchun haqiqiy intellektual qiyinchilikdir.
To‘g‘ri psixologik tayyorgarlik bokschiga his-tuyg‘ularini boshqarishga, tezkor qaror qabul
qilishga va hatto eng qiyin vaziyatlarda ham maqsadga ye’tibor qaratishga yordam beradi. Shu
munosabat bilan sportchilarni rag‘batlantirish, stressni boshqarish, diqqatni jamlash va o‘zini
o‘zi tarbiyalashni rivojlantirish kabi jihatlar alohida rolь o‘ynaydi [1].
Psixologik tayyorgarlik bokschilarni tayyorlash jarayonining ajralmas qismidir, chunki
ringdagi muvaffaqiyat nafaqat jismoniy kuch va texnik mahoratga, balki sportchining
psixologik holatiga ham bog‘liq. Psixologik tayyorgarlikning asosiy maqsadlaridan biri
sportchida jangda yuqori natijalarga erishishga yordam beradigan ma’lum psixologik
fazilatlarni rivojlantirishdir. Bu sifatlarga konsentratsiya, hissiyotlarni boshqarish, stressga
chidamlilik, motivatsiya va o‘zini o‘zi tarbiyalash kabilar kiradi. Ushbu malakalarning
rivojlanishi tufayli bokschi ringdagi qiyin vaziyatlarda ham o‘zini sovutishi va to‘g‘ri qaror
qabul qilishi mumkin bo‘ladi [8].
Psixologik tayyorgarlikning muhim jihati sportchining tafakkur strategiyasi bilan
ishlashdir. Bokschi o‘z kuchiga ishonishni, jangni rejalashtirish va tahlil qilishni, shuningdek,
turli ssenariylarga tayyorgarlik ko‘rishni o‘rganishi kerak. Bundan tashqari, psixologik
tayyorgarlik bo‘yicha mutaxassislar bokschiga o‘z qobiliyatlarini ob’yektiv baholashi va
haqiqiy vaziyatdan kelib chiqib qaror qabul qilishi uchun o‘zini anglash va o‘zini o‘zi baholash
kabi fazilatlarni rivojlantirishga yordam beradi. Psixologik tayyorgarlik usullaridan biri
sportchining hissiy holati ustida ishlashdir. Boksda ko‘pincha jang natijalariga ta’sir qilishi
mumkin bo‘lgan stressli vaziyatlar paydo bo‘ladi. Psixolog murabbiy bokschiga his-
tuyg‘ularini boshqarishni va ulardan o‘z manfaati uchun foydalanishni o‘rganishga yordam
beradi. Vazifaga e’tiborni yaxshilash uchun dam olish va konsentratsiya mashg‘ulotlari ham
o‘tkaziladi [3].
Shunday qilib, bokschilarning psixologik tayyorgarligiga kirish bir necha asosiy jihatlar
va maqsadlarni qamrab oladi. Psixologik sifatlarni rivojlantirish, tafakkur strategiyasi va
hissiy holat bilan ishlash – bularning barchasi bokschiga musobaqalarda yuqori natijalarga
yerishishga yordam beradi. Bokschilarni tayyorlash jarayonida psixologik tayyorgarlik muhim
rolь o‘ynaydi, chunki bu ularga maksimal natijalarga yerishishga va musobaqalar davomida
qiyinchiliklarni yengishga yordam beradi.
Samarali usullardan biri aqliy tayyorgarlikdir. Bu konsentratsiyani, o‘z fikrlari va his-
tuyg‘ularini boshqarish qobiliyatini rivojlantirish, shuningdek, ishonch va motivatsiyani
oshirish uchun turli xil psixologik mashqlardan foydalanishdan iborat. Bokschilar avtogen
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
60
mashg‘ulotlar, chuqur nafas olish, ijobiy o‘zini tasdiqlash va muvaffaqiyatni vizualizatsiya
qilish kabi usullardan foydalanishlari mumkin.
Vizualizatsiya-bu psixologik tayyorgarlikning yana bir foydali usuli. Bu o‘zini
muvaffaqiyatli harakatni amalga oshirayotganini yoki belgilangan maqsadga yerishayotganini
tasavvur qilishdan iborat. Bokschi o‘zini jangda g‘alaba qozonishini yoki zarbalarning
murakkab kombinatsiyalarini muvaffaqiyatli bajarishini tasavvur qilishi mumkin.
Vizualizatsiya bokschilarga o‘ziga bo‘lgan ishonchni mustahkamlashga va jang oldidan
ishonch hissini rivojlantirishga yordam beradi. Yana bir usul-hissiyotlar bilan ishlash
hisoblanadi.
Bokschilar aqlining ravshanligi va jang paytida to‘g‘ri qaror qabul qilish qobiliyatini
saqlab qolish uchun qo‘rquv, g‘azab yoki umidsizlik kabi his-tuyg‘ularini boshqarishni
o‘rganishlari kerak. Psixolog murabbiy sportchiga hissiy reaksiyalarni tan olish va
tushunishga yordam beradi, so‘ngra unga diqqatni boshqarish va almashtirish usullarini
o‘rgatadi [7].
Bundan tashqari, bokschilarning mashg‘ulot jarayonida jamoaviy ish katta rolь o‘ynaydi.
Boks-bu individual sport turi, ammo sportchilar hali ham o‘z murabbiylariga va jamoaning
boshqa a’zolariga ishonishni o‘rganishlari kerak. Jamoa ko‘magi bokschining motivatsiyasi va
o‘zini o‘zi tarbiyalashini sezilarli darajada oshirishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, psixologik tayyorgarlik bokschilarni tayyorlash jarayonining
ajralmas qismidir. Aqliy tayyorgarlik, muvaffaqiyatni vizualizatsiya qilish, hissiyotlar bilan
ishlash va jamoaviy ish – bu usul va uslublarning barchasi bokschilarga yuqori natijalarga
yerishishga va ringdagi qiyinchiliklarni yengishga yordam beradi.
Bokschilarni tayyorlash jarayonida yuqori natijalarga yerishishda psixologik
tayyorgarlik asosiy rolь o‘ynaydi.
Psixologik jihatlarni hisobga olmagan holda, hatto yeng texnik va jismoniy savodli
sportchilar ham ringda qaror qabul qilishda qiynalishi yoki musobaqalar oldidan stressni
boshdan kechirishi mumkin. Psixologik treningning asosiy jihatlaridan biri hissiyotlarni
nazorat qilishdir. Boks nafaqat jismoniy, balki hissiy jangdir. Sportchi fikrning ravshanligini
saqlab qolish va ringdagi qiyin vaziyatlarda ongli qarorlar qabul qilish uchun o‘z his-
tuyg‘ularini nazorat qila olishi kerak. Ijobiy tafakkur va o‘ziga ishonch bokschilarga diqqatni
jamlashga va stressni yengishga yordam beradi [5]. Yana bir jihat-motivatsiya. Gʻayratli
sportchi o‘z mahorati ustida ko‘p ishlashga va doimo mukammallikka intilishga tayyor.
Psixologik tayyorgarlik sportchilarga motivatsiya manbalarini topishga, aniq maqsadlar
qo‘yishga va ularga yerishish uchun harakatlar rejalarini ishlab chiqishga yordam beradi.
Boks–bu yuqori jismoniy tayyorgarlik va o‘zini o‘zi tarbiyalashni talab qiladigan og‘ir
sport turi. Motivatsiya bokschilarga mashg‘ulot jarayonidagi qiyinchiliklarni yengishga va
qiyinchiliklardan oldin taslim bo‘lmaslikka yordam beradi. Bundan tashqari, psixologik
tayyorgarlik sportchining munosabati va e’tiqodlari ustida ishlashni o‘z ichiga oladi. To‘g‘ri
munosabat bokschiga o‘z qobiliyatiga ishonishga, shuningdek qo‘rquv va shubhalarni
yengishga yordam beradi. Ringda xavfli qarorlar qabul qilishda yoki murakkab strategiyalarni
o‘tkazishda o‘ziga ishonish hal qiluvchi omil bo‘lishi mumkin [6].
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
61
Shunday qilib, psixologik tayyorgarlik bokschilarni tayyorlash jarayonining ajralmas
qismidir. Bu his-tuyg‘ularni boshqarishga, motivatsiyani topishga, to‘g‘ri munosabatni
shakllantirishga va kuchli tomonlaringizga ishonishga yordam beradi.
Psixologik tayyorgarliksiz, hatto texnik va jismoniy jihatdan yeng malakali bokschilar
ham ringda qiyinchiliklarga duch kelishlari va o‘z salohiyatlariga to‘liq yerisha olmasliklari
mumkin.
Bokschilarni tayyorlash jarayonida stress va hissiyotlarni boshqarish strategiyalari
muhim rolь o‘ynaydi. Boks jismoniy va psixologik jihatdan talabchan sport turi bo‘lgani uchun
bokschini fikrlash va hissiy holat darajasida to‘g‘ri tayyorlash katta ahamiyatga yega. Stressni
boshqarishning asosiy strategiyalaridan biri har bir mashg‘ulot oldidan harakatlar rejasini
ishlab chiqishdir. Bokschi mashg‘ulot paytida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan barcha
vaziyatlarni tasavvur qilishi va ularni yengish strategiyasini ishlab chiqishi kerak. Ushbu
yondashuv tinchroq holatni ta’minlashga yordam beradi va o‘ziga bo‘lgan ishonchni oshiradi.
Yana bir muhim strategiya-salbiy his-tuyg‘ularni nazorat qilishdan iborat.
Bokschi g‘azabini, qo‘rquvini yoki umidsizligini boshqarishni o‘rganishi kerak, shunda
ular uning mashg‘ulotlarga ye’tibor berishiga xalaqit bermaydi. Buning uchun nafas olish
amaliyoti kabi usullar yoki muvaffaqiyatni vizualizatsiya qilish mumkin. Shuningdek,
hissiyotlarni boshqarishning samarali usuli bu murabbiy va jamoaning qo‘llab-quvvatlashidir.
Bokschi qiyinchiliklarni yengish va motivatsiyani oshirishda yordam berish uchun atrofdagi
insonlarning yordamiga ishonishi mumkinligini bilishi muhimdir.
Stressni boshqarishning muhim strategiyasi mashg‘ulotlardan so‘ng to‘g‘ri dam olish va
tiklanishni rejalashtirishdir. Muntazam dam olish vaqti bokschiga nafaqat jismoniy
tiklanishiga, balki hissiy jihatdan dam olishga ham yordam beradi. Bu sizga ortiqcha ishdan
qochish va mashg‘ulot paytida yuqori konsyentratsiyani saqlash imkonini beradi. Va nihoyat,
yeng muhim strategiyalardan biri bu o‘zini o‘zi baholash ustida ishlashdir. Bokschi sportchi
sifatida o‘ziga nisbatan ijobiy munosabatni rivojlantirishi va uning qobiliyatiga ishonishi
kerak.
O‘zini o‘zi baholashning doimiy o‘sishi bokschiga qiyinchiliklarni yengishga va yangi
cho‘qqilarni zabt yetishga yordam beradi [4]. Umuman olganda, bokschilarni tayyorlash
jarayonida stress va hissiyotlarni boshqarish strategiyalari asosiy rol o‘ynaydi. Ular
bokschilarga mashg‘ulotlarga yaxshiroq ye’tibor qaratish, samaradorligini oshirish va kerakli
natijalarga yerishishda yordam berish imkonini beradi. Shuning uchun ushbu strategiyalarni
ishlab chiqish va qo‘llash bokschilarning psixologik tayyorgarligining ajralmas qismi
hisoblanadi. Musobaqa davomida bokschilarni psixologik qo‘llab-quvvatlashning ahamiyatini
ye’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi. Jismoniy tayyorgarlikdan tashqari, bokschining muvaffaqiyati
uning hissiy holatiga, konsentratsiyasiga va ishonchiga bog‘liq.
Psixologik yordam bokschilarga turli xil stressli vaziyatlarni yengishga yordam beradi,
jumladan, o‘yin oldidan tashvish yoki raqibning bosimiga o‘z ta’sirini o‘tkazadi. Psixologlar va
murabbiylar sportchilarga ijobiy fikrlash, o‘zini o‘zi tarbiyalash va hissiy boshqaruvni
rivojlantirishga yordam berish uchun birgalikda ishlaydi. Psixologik tayyorgarlikning muhim
qismi muvaffaqiyatning aqliy tasvirlarini yaratishdir. Bokschilarga kelajakdagi
ko‘rsatkichlarini tasavvur qilish, o‘zlarini raqibidan yaxshiroq olishlarini tasavvur qilish
tavsiya yetiladi. Bu sizning maqsadlaringizga yerishish uchun ishonch va motivatsiyani
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
62
oshirishga yordam beradi. Uchrashuv bosqichida psixologning yordami ham katta ahamiyatga
yega. U sportchiga hissiy yordam ko‘rsatishi, asabiy taranglikni yengishga yordam berishi va
jang strategiyasi bo‘yicha qimmatli tavsiyalar berishi mumkin. Murabbiylik sportchiga butun
o‘yin davomida diqqatini jamlagan va o‘z qobiliyatlariga ishongan holda qolishga imkon
beradi.
Psixologik tayyorgarlik bokschilarga o‘zini o‘zi boshqarish ko‘nikmalarini
rivojlantirishga ham yordam beradi. Sizning ahvolingiz va his-tuyg‘ularingizni boshqarish
qobiliyati boksda muhim ustunlikdir. Ijobiy fikrlash, stressni boshqarish va sog‘lom fikr qaror
qabul qilish–bu psixologik trening davomida rivojlanadigan barcha ko‘nikmalar [2].
Xulosa qilib aytganda, bokschilarning musobaqalardagi muvaffaqiyati uchun psixologik
yordam va qo‘llab-quvvatlash katta ahamiyatga yega. Bu sportchilarga ushbu sport turidagi
muvaffaqiyatning asosiy omillari bo‘lgan konsentratsiya, ishonch va hissiy boshqaruvni
rivojlantirishga yordam beradi. Tegishli psixologik tayyorgarliksiz, hatto yeng iqtidorli
bokschi ham o‘z maqsadlariga yerishishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin.
References:
1.
Абаджян
В.А.
Медико-биологические
и
психологические
особенности
тренировочной и соревновательной деятельности боксеров: учебное пособие / В. А.
Абаджян, В. А. Санников. – М. : Федерация бокса России, 2011 – 190 с.
2.
Баранов, В. П. Современная спортивная тренировка боксера: практическое
пособие. В 2 т. Т.1 / В. П. Баранов, Д. В. Баранов. – Гомель : Сож, 2008 – 360 с.
3.
Гаськов А. М. Структура и содержание тренировочно-соревновательной
деятельности в боксе : монография / А. В. Гаськов, В. А. Кузмин. – Красноярск : КГУ,
2004 – 113 с.
4.
Гогунов, Е. Н. Психология физической культуры и спорта. Учебник для студентов
учреждений высшего образования / Е. Н. Гогунов. –М. : Академия. 2014 – 272 с.
5.
Горская Г. Б. Психологическое обеспечение многолетней подготовки спортсменов
: учебное пособие / Г. Б. Горская. – Краснодар: КГИФК, 2015 – 176 с.
6.
Кагалик П. Уроки бокса для начинающих / П. Кагалик. – М. : Феникс, 2014 – 769 c.
7.
Киприч С. В. Специфические характеристики функционального обеспечения
специальной выносливости боксеров / С. В. Киприч Д. Ю. Беринчик // Pedagogics,
psychology, medical-biological problems of physical training and sports. – 2015 – № 6 – С. 77-
82.
8.
Попов А. Л. Спортивная психология: учебное пособие для спортивных вузов / А. Л.
Попов. – М. : Флинта, 2018 – 152 с.
