ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
4
ERTAK ASOSIDA RANGTASVIR KOMPOZITSIYANI ISHLASH
Avazbek Nasirdinov
Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti o‘qituvchisi
Zaynutdin Faxritdinov
Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti professori
https://doi.org/10.5281/zenodo.14865439
Kompozitsiya badiiy asarning dunyoga kelishida juda katta rol o‘ynaydi. U badiiy asar
g‘oyasining asosi va loixasidir. "Kompozitsiya" so‘zining ma’nosi juda chuqur va keng qamrovli.
Uning zamirida: bayon etish,joylashtirish, qurish, loixalash, yaratish, bunyod etish,tashkil etish
kabi tushunchalar yotadi. SHu bois badiiy asardagi kompozitsiya shunday qo‘llanilishlar va
ashyolar orqali: mazmunli muvozanat, ritm, simmetriya, yaxlitlik, dinamika, perspektiva va
xakozolar bilan o‘zaro bog‘lanib, yaxlit umumlashma, badiy saviyali san’at asarini dunyoga
keltiradi. SHunday ekan, kompozitsiya murakkab fan sifatida badiiy ta’limda o‘qitilar
ekan,ushbu o‘quv qo‘llanma bo‘lajak yosh rassomni eng avval nazariy jixatdan o‘qitish va uni
amalda tadbiq etishga qaratiladi.
Ertak - folklor janrlaridan biri. Ertak sehrli, qahramonlik yoki kundalik bo'lishi mumkin.
Kompozitsiyani ertak yoki biror adabiy asar asosida ishlash jarayonida, dastlab berilgan
adabiyotni chuqur o‘qib chiqish zarur. Keyin esa asardagi davr va voqea qaysi xalq hayotiga
oidligi puxta o‘rganilishi nazarda tutiladi. O‘qilgan va o‘rganilgan asarning talabaga qiziqarli
bo‘lgan bir yoki ikki qismi olinib, mana shu kompozitsiyada butun bir ertakning mazmunini
ochib berish maqsad qilinadi. Ertak yoki adabiy asarning bosh qaxramoni obrazini rangtasvir
uslubiga mos ravishdagi echimini tasvirlay olish kerak.
Asar qahramonining siymosini (obrazini) yaratishda ko‘plab real hayotga murojat etish,
xomaki (nabroska) etyud va eskiz (poisk) qidiruvlar ustida ish olib borish ishning samarasini
oshiradi. Ertak qaxramonlari liboslari (kostyum) ustida izlanish ham eng muhim va bilim talab
etadigan jarayon bo‘lib, u bo‘lajak rassomdan o‘ta sinchkov va kuzatuvchanlik, qolaversa, katta
uquvni talab qiladi. Ertak mazmunini yoritishda,makon muhit masalasiga ham alohida e’tibor
qaratilishi lozim.
Kompozitsiyada manzara yoki intererning ko‘rsatilishi, shuningdek tabiat holatlari,nur
va soya o‘yinlarini to‘g‘ri topa bilishlik kompozitsiyada katta ahamiyatga egadir. Ertak uchun
ishlangan kompozitsion ishda, uni yanada boyituvchi yoki to‘ldiruvchi narsalar: turli buyum,
qurol va aslaxalar,jixozlar va boshqa mayda chuydalarning roli va ularni to‘g‘ri topa bilish,
me’yoridan shirmaslik ya’ni har narsani o‘z o‘rniga to‘g‘ri qo‘ya bilish o‘ta muhimdir. Ertak
mavzuiga oid kompozitsiyani yaratishda o‘sha davrga taaluqli qo‘shimcha adabiyotlar, liboslar
tarixiga oid qo‘llanmalar shuningdek uy jixozlari va ortiqcha bezaklarni asar mazmuniga mos
ravishda to‘g‘ri topib qo‘llay olish ertak mazmunini ochishda ahamiyati kattadir.
Ertak asosida ishlangan eskizlar yorqinligi, dekorativ ranglarning jo‘shqinligi katta
axamiyatga ega ekanligini klassik rassomlar asarlaridan misol keltirgan xolda o‘quvchilarga
tushuntirishi kerak. O‘zbek rassomlari M.Yo‘ldoshevning “Alpomish” A.Ikromjonovning “Layli
va Majnun”.
Z.Faxritdinovning “Afandi xiylasi” kabi ertak yoki eposlarga ishlangan kompozitsiyalarida
turli echimda yondoshganligini ko‘rish mumkin. Xar bir echimni u yoki bu echimni ta’sirli
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
5
tushunarli tasvirlanganligini etkaza olish maqsad qilib qo‘yiladi. Ertak mavzusida
o‘quvchilarning cheksiz fontaziyasi va boy tasavvuri erkin plastik echimda tasvirlashni
buzmagan xolda to‘g‘ri yo‘naltira bilish kerakdir.
O‘quvchilar tushunchasida mavzuni tushunarli xolda ularga mazkur mavzuga qiziqish, xar
bir qaxramonni obrazini yoritishda ko‘plab eskizlar va qidiruvlar qilish axamiyatlidir. Va shu
bilan bir qatorda tomashabinda yaxshi taa’surot qoldirishi zarur.
Z.Faxriddinov “Afandi xilasi”
A.Ikromjonov “Layli va Majnun”
References:
1.
IlinaT.V. Istoriya isskustv — M.,2003- 407s.
2.
Muinov O. Rangtasvir. — T.: «SHarq», 2007. - 72
3.
NorchaevR.T. Rangtasvir fanidan o‘quv ko‘llanma. — T:. «LESSON PRESS», 2021. - 93 b.
